Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 1. Cơ sở lý luận Dạy học dự án là một trong những phương pháp dạy học hiện đại đang được quan tâm nghiên cứu và triển khai vào quá trình dạy học ở trường THPT nước ta. Dạy học dự án là quan điểm dạy học phát huy tính độc lập, tinh thần trách nhiệm của mỗi các nhân; giúp học sinh hình thành những năng lực cần thiết trong tương lai. Dạy học dự án được nghiên cứu từ rất lâu, trong chương này, tác giả tìm hiểu cơ sở lý luận của tổ chức DHDA ở những nội dung sau đây: 1.
Quan niệm dạy học dự án Cơ sở của khái niệm tiếp cận dự án trong DH được các nhà sư phạm Mỹ J. Charles Peirce đưa ra và khẳng định rằng, tất cả mọi người dù già hay trẻ đều học bằng hoạt động thông qua những mối quan hệ với môi trường. Họ đã chỉ ra động cơ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong học tập là việc đặt HS trong tình huống tự khám phá thế giới và chia sẻ những kết kết quả của quá trình khai thác kiến thức, quá trình giải quyết vấn đề. DHDA là một trong những cách tốt nhất để kích thích và duy trì động cơ học tập của HS.
Điều đó phù hợp với quá trình sư phạm là sự học nãy sinh trong hành động. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu Lave (1998); Brown, Colin (1989) về khoa học nhận thức cũng chỉ ra rằng trong quá trình DH, GV phải phát huy vai trò tích cực của HS, đề ra cho người học các tình huống học tập và đòi hỏi người học phải chịu trách nhiệm trong hoạt động hợp tác. DHDA bằng cách tiếp cận giúp cho người học kiên trì theo đuổi một quá trình mục đích trong những mối quan hệ xã hội mà người học đã hiểu rõ mục đích cần có. Khái niệm dự án là gì? Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là “Project”, được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch, cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra.
Khái niệm DA được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội và trong nghiên cứu khoa học. Sau đó, khái niệm DA đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo như một hình thức hay phương pháp dạy 8 học tạo điều kiện cho HS phát triển toàn diện [28]. Như thế dự án được hiểu là một kế hoạch trong đó có mục tiêu, thời gian, phương tiện, tài chính, vật chất, nhân lực và các nhiệm vụ cần thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu đề ra. Thế nào là DHDA? Khái niệm DHDA có nguồn gốc từ Châu Âu, bắt đầu xuất hiện ở Ý sang Pháp, Anh.
Đến đầu thế kỉ XX, các nhà sư phạm Mĩ đã xây dựng cơ sở lý luận cho hình thức DH này và coi đó là một PPDH quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm, nhằm khắc phục nhược điểm của DH truyền thống coi thầy giáo là trung tâm. Ban đầu, phương pháp DA được sử dụng trong dạy thực hành các môn kỹ thuật, về sau được dùng trong hầu hết các môn học khác [2]. Trong DHDA, các hoạt động học tập được thiết kế mang tính thiết thực, liên quan đến nhiều lĩnh vực kiến thức, gắn kiến thức nhà trường với những vấn đề thực tiễn. Xuất phát từ nội dung học, GV đưa ra một chủ đề với những gợi ý hấp dẫn, kích thích người học tham gia thực hiện.
DA là một bài tập tình huống mà người học phải giải quyết bằng các kiến thức theo nội dung bài học. Học DA đặt người học vào tình huống có vấn đề nhưng việc giải quyết vấn đề đòi hỏi sự tự lực cao của người học. Khi người học được tự lựa chọn tiểu chủ đề và tự đặt ra vấn đề cần tìm hiểu nghiên cứu, người học sẽ hoàn toàn chủ động tích cực trong việc lập kế hoạch nghiên cứu, tìm kiếm, tổng hợp, xử lý thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra. Cách tiếp cận theo DA sẽ đem đến các cơ hội phát triển năng lực và những kiến thức chuyên sâu cho người học.
Sau một thời gian làm việc, HS thấy được kết quả công việc của mình. GV có thể đánh giá được kết quả học tập của HS theo mục tiêu bài học. Học theo DA mang các vấn đề thực tế vào môi trường lớp học, đó là các vấn đề thường vô cùng thú vị đối với sự tò mò của học sinh. Trong một DA học tập, các hoạt động được HS thực hiện không chỉ giới hạn trong việc đọc, nghiên cứu và viết mà các hoạt động được trải dài trong một khoảng thời gian để hoàn thành quá trình cơ bản áp dụng kiến thức vào thực tế.
Mỗi chủ đề dự án đều bắt đầu từ thực tế môi trường nơi các em sống và hình thành nên cảm hứng để các em tiến hành DA. Thế giới của học sinh rất giàu trí tưởng tượng và được định hình thông qua xã hội mà các em đang sống. Mỗi thời điểm trong năm đều tạo ra sự khác biệt. Đó là lý do vì sao học theo DA là một cách học độc đáo, đa dạng và mang lại kết quả [6].
9 Từ việc tiếp cận đến dự án đã có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về DHDA. Nhiều tác giả coi dạy học DA là một quan điểm dạy học. Cũng có người coi là một hình thức dạy học vì khi thực hiện một DA, có nhiều PPDH cụ thể được sử dụng. Tuy nhiên, dạy học dự án cũng có thể coi là một PPDH phức hợp.
Theo các tác giả Trịnh Văn Biểu, Phan Đồng Châu Thủy, Trịnh Lê Hồng Phương thì “Dạy học dự án là một hình thức dạy học hay PPDH phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của GV, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (DA) có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụ thể” [2]. Trong DHDA, HS có cơ hội trao đổi, thương lượng với người khác thông qua làm việc theo nhóm. HS có vai trò đặc biệt trong việc xây dựng kế hoạch và thực hiện DA. Bằng DHDA học sinh được rèn luyện về phương pháp, ý thức hợp tác trong lao động, HS được đóng các vai trò khác nhau để tham gia thực hiện các mục đích học tập.
Về phía GV, quá trình chuyển giao nhiệm vụ học tập cho HS thì GV như người hướng dẫn, tạo thuận lợi, kích thích hứng thú của HS, làm cho HS hiểu rõ quá trình học tập. Về nhiệm vụ học tập trong DHDA liên quan đến nhiều nội dung và mang tính liên môn. Các hoạt động học tập của HS xuất phát từ các tình huống mang tính thực tế, gắn liền với đời sống của HS. HS phải tự tìm cách giải quyết các vấn đề thực tiễn.
GV là người xác định các hoạt động phù hợp và định hướng HS, đề ra nhiệm vụ học tập nhằm phát triển động cơ và tạo hứng thú cho học sinh. Đặc điểm và phân loại DHDA Theo các tác giả Trịnh Văn Biểu, Phan Đồng Châu Thủy, Trịnh Lê Hồng Phương [2], DHDA có các đặc điểm sau đây: Người học là trung tâm của dạy học dự án: DHDA chú ý đến nhu cầu, hứng thú của người học, người học được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân. DHDA là một PPDH quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm. Người học tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện DA, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện.
GV 10 chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học. Người học không chỉ nghe, ghi nhớ, nhắc lại mà cần thu thập thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau rồi phân tích, tổng hợp, đánh giá và rút ra tri thức cho mình. Người học không chỉ tiếp thu kiến thức về các sự kiện mà còn áp dụng lý thuyết vào thực tế, rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề. Dạy học thông qua các hoạt động thực tiễn của một dự án: Trong quá trình thực hiện DA, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua các hoạt động thực tiễn.
Chủ đề của DA luôn gắn liền với những tình huống của thực tiễn xã hội, với những nghiệp cụ thể, đời sống có thực… Các DA học tập góp phần gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, với địa phương, với môi trường và có thể mang lại những tác động tích cực đối với xã hội. Hoạt động học tập phong phú và đa dạng: Nội dung DA có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề có thực mang tính thách đố. DA có tính liên môn, có nghĩa là nhiều môn học liên kết với nhau. Một DA dù là của môn nào, cũng phải đòi hỏi kiến thức của nhiều môn học để giải quyết.
Đặc điểm này giúp DA gần với thực tế hơn vì trong cuộc sống ta cần kiến thức tổng hợp để làm việc. Trong quá trình thực hiện DA có sự kết hợp giữa nghiên cứu và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành. Thông qua đó, kiểm tra, cũng cố, mở rộng hiểu biết về lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Trong DHDA, việc kiểm tra đánh giá đa dạng hơn, kiểm tra qua hoạt động nhiều hơn, nên giảm kiểm tra kiến thức thuần túy và kiểm tra viết.
Trong DHDA, phương tiện học tập đa dạng hơn, công nghệ thông tin được tích hợp vào quá trình học tập. Kết hợp làm việc theo nhóm và làm việc cá nhân: Các DA thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự phân công và cộng tác làm việc giữa các thành viên. Làm việc theo nhóm giúp cho sản phẩm chất lượng hơn, tốn ít thời gian hơn vì nó kết hợp và phát huy được sở trường của mỗi cá nhân. Các DA đòi hỏi kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên, giữa người học và GV cũng như với các lực lượng xã hội khác cùng tham gia trong DA.
Nhờ đó, hoạt động trong DHDA có tính xã hội cao.