CHƯƠNG 1: “PHỨC CẢM GENJI” NHÌN TỪ GÓC ĐỘ VĂN HÓA –XÃ HỘI, VĂN HỌC VÀ TÂM LÝ HỌC 1. Phức cảm Genji nhìn từ góc độ văn hóa - xã hội Nhật Bản 1. Amaterasu – nguồn gốc văn hóa Nhật Bản 1. Amaterasu - “người mẹ đầu tiên” trong huyền sử dân tộc Nhật Tín ngưỡng và tôn giáo là một trong những yếu tố không thể thiếu trong đời sống văn hóa của mọi quốc gia.
Trong đó Nhật Bản được xem là một trong những “cái nôi” tự dung dưỡng và hình thành cho mình nét văn hóa tâm linh rất riêng, độc đáo. Trong số các tín ngưỡng và tôn giáo ở quốc gia này, Thần đạo (Shinto) , nổi bật hơn cả là. Thần đạo ở Nhật là tín ngưỡng thờ thần linh. Có khoảng hơn tám triệu vị thần.
Trong đó, nữ Thần Amaterasu được xem là vị thần quan trọng nhất trong tính ngưỡng Nhật Bản. Không chỉ thế, trong những công trình viết về huyền sử dân tộc như Kojiki (Cổ sự kí) và Nihongi (Nhật bản kỉ) đều có đề cập đến vị thần này. Amaterasu, tên đầy đủ là Amaterasu-Oomikami (Thiên Chiếu Đại Thần theo Nihongi - Nhật Bản kỉ, Thiên Chiếu Đại Ngự Thần theo Kokiji- Cổ sự kí; ngoài ra còn được viết là 天照皇大神 Thiên Chiếu Hoàng Đại Thần, 日神 Nhật Thần hay Thần Mặt Trời). Về nguồn gốc của vị thần này, trong Cổ sự kí có đoạn đề cập như sau: “Việc hai vị thần Izanagi và Izanami đã vâng lệnh Kotoamatsu-kami từ cõi thần đi ra thành lập một đất nước lí tưởng.
Nam thần bèn thọc ngọn giáo xuống một vùng bầy nhầy như thịt sứa để tạo thành một hòn đảo muối. Sau đó hai người đến đấy và kết hôn với nhau. Izanami đã sinh ra nước Nhật (Oyashimagumi, Đại bát đảo quốc) và các thần núi, biển, gió, cây cỏ nhưng đến khi đẻ ra thần hỏa thì bị lửa táp, phải về cõi Chết (Yominokuni, Hoàng Tuyền Quốc). Tiếp đó nữ thần Mặt Trời Amaterasu Oomikami, sinh ra từ con mắt trái của Inazaki khi vị thần này đến giữa vùng biển Hikuma để tẩy uế vì bị nhuốm cái bẩn 15 thỉu của cõi Chết khi đi thăm vợ.
Amaterasu được chọn từ đám chị em để trị vì Cánh Đồng Trời Takama no hara (Cao thiên nguyên, bầu trời)”[40,28]. Còn trong quyển Nhật Bản kỉ lại viết rằng sau khi Izanagi và nữ thần Izanami tạo ra các hòn đảo, cây cối, núi non,… thì họ đã bàn với nhau để tiếp tục sinh ra “ai đó để làm chúa tể vũ trụ”. “Thế là họ sinh ra nữ thần Mặt Trời, gọi là Amatesaru. Ánh sáng của đứa bé chiếu khắp sáu phương trời (Bắc, Nam, Đông, Tây, Trên, Dưới)” [2,33].
Tuy nhiên, theo nhiều tài liệu thì huyền thoại trong Cổ sự kí được chấp nhận hơn cả. Đa số cho rằng bà chỉ được Izanagi sinh ra từ mắt trái của ông. Không chỉ vậy, chuyện xưa còn kể lại việc bà lần lượt cho con trai của mình là Tenson (Thiên Tôn) và cháu trai là Ninigi giáng thế xuống nước Nhật. “Lúc Amaterasu cho Thiên Tôn giáng lâm, con cháu Susano vì cai trị nước của mình không minh để nước hỗn loạn nên phải chịu nhường nước lại để đổi lấy cung điện nguy nga” [40,28] Sau đó, “Ninigi no Mikoto, cháu của Amaterasu và thủy tổ của dòng này đã xuống trần ở ngọn núi Takachiho no mine (Cao Thiên Huệ Phong) ở vùng Hyuuga (Himuka, Hướng Nhật, nay thuộc tỉnh Myzanaki, phía Nam Kyuushuu) và bắt đầu gầy dựng một hoàng tộc, chính thống trị vì không giáng đoạn trên nước Nhật cho đến ngày nay” [40,28].
Jimu (Thần Vũ)- vị Thiên Hoàng đầu tiên của Nhật Bản, là cháu trai Ninigi, đồng thời là cháu nhiều đời của nữ thần Mặt Trời Amaterasu. Qua những minh chứng trên, chúng tôi thấy rằng huyền sử nước Nhật tuy nhắc về hai vị thần Izanagi và Izanami như những người có công khai khẩn vùng đất lí tưởng, tạo ra cây cỏ, sông ngòi,… và các hòn đảo cho đất nước Nhật, nhưng, có công vun đắp, mang lại sự thống nhất toàn vẹn cho dân tộc lại là vị nữ Thần Mặt Trời Amaterasu và dòng dõi của bà. Với vai trò là một vị đại thần với những quyền năng vô cùng quan trọng Amaterasu là vị thần mang đến hơi ấm và nguồn năng lượng soi sáng cho sự sinh tồn của muôn loài. Trong huyền sử Nhật Bản ta không thể không nhắc đến sự việc các vị thần dùng “mưu kế” để mời Amaterasu ra khỏi hang sâu tăm tối.
Chuyện kể rằng, Amaterasu và em bà là Thần Bão (Susano) thường xuyên có xích mích và mâu thuẫn với nhau. Trong một lần quá giận em trai mình “Amaterasu, nữ thần Mặt Trời 16 lánh vào Thiên Nham Động (Amato Iwato) không chịu soi sáng cho thế giới nữa, làm cho tám trăm vạn thần linh cũng điêu đứng. Do đó vị thần tư tưởng Omoikane mới nghĩ ra một phương kế. Cho chư thần tụ tập trước động, cười đùa ầm ĩ quanh điệu múa cuồng nhiệt của nữ thần nghệ thuật Uzume.
Nàng vũ nữ thiên thần ấy trút xiêm y, để lộ những bí ẩn của thân xác mà nhảy múa làm cho chư thần cười điên dại. Nghe náo động, từ trong hang nữ thần Amaterasu tức giận lên tiếng: “Ta tưởng vắng ta thì Đồng Trời Cao hẳn phải tăm tối và Đồng Lau Sậy hẳn phải âm u. Thế mà Ameno Uzume lại thản nhiên chơi đùa và tám trăn vạn thần cười cợt được ư?”. Uzume đáp ngay: “Chúng tôi vui đùa vì đã có một vị thần khác rồi, còn chiếu sáng hơn nàng nữa kìa”.
Điều đó làm cho Amaterasu mở hé cửa động. Và nàng ngạc nhiên khi nhìn thấy một bóng hình rực rỡ xinh đẹp. Nàng đâu biết rằng đấy chính là cái bóng của chính nàng. Theo kế của Omoikane, một vật kì diệu vừa được chế ra: chiếc gương soi.
Và chư thần đã đặt chiếc gương soi ngoài của động chờ Amaterasu. Khi nàng xuất hiện, vị thần sức mạnh là Tazikarao nhanh nhẹn đẩy hẳn tảng đá chặn của đi, đưa nữ thần Mặt Trời ra hẳn bên ngoài. Thế giới thần linh với 8 triệu vị thần, thế nhưng thiếu đi Amaterasu thì tất cả đều trở nên bất lực. Ánh sáng và hơi ấm của Mặt Trời là nguồn năng lượng, nguồn sống mà không gì có thể thay thế được trong sự sinh tồn của muôn loài.
Qua huyền sử, Amaterasu được nhắc đến như một nguồn sống, một ánh sáng diệu kì xua tan đi những u tối, những cái xấu cái ác và tạo ra những đứa con, những dòng dõi cao quý nhất trị vì Nhật Bản. Bà là một đại diện cho uy thế của những vị nữ thần, của quyền uy bật nữ nhân trong thế giới thần. Chính sự uy quyền đó mà “Chế độ mẫu hệ đã tồn tại ở Nhật Bản trong một thời gian khá dài (suốt 13 thế kỷ), vai trò của người phụ nữ trong xã hội được đề cao và chỉ dần phai nhạt khi chế độ Mạc phủ ra đời. Bên cạnh đó, trong tiềm thức người Nhật Bản thì hình ảnh của người phụ nữ nói chung và người mẹ nói riêng là hình ảnh người nữ vĩnh cửu.
Trong văn học, các tác phẩm đều xuất hiện những người phụ nữ với vẻ đẹp mong manh dịu dàng, thánh thiện. Họ là biểu tượng của cái đẹp tính nữ, là đối tượng tìm kiếm của những người nhân vật nam. Tạo thành một nét đặc trưng trong văn hóa, văn học Phù Tang. Amaterasu - những dấu vết văn hóa hiện đại Như đã nói, Thần đạo là một trong những tín ngưỡng quan trọng trong đời sống tinh thần ở Nhật.
Trong tín ngưỡng Thần đạo, mọi vật từ cành cây, ngọn cỏ, đến núi non, mây, gió… cho đến linh hồn của tổ tiên hay của những người có công lao đối với dân tộc luôn tồn tại sức mạnh của một thế lực siêu nhiên (theo tín ngưỡng vật linh -Animism). Chính vì thế mà người Nhật thường tôn thờ các đồ vật, đặc biệt là các đồ vật được cho rằng có mối quan hệ với các vị Thần linh theo những huyền thoại cổ xưa. Tất nhiên, trong đó, có rất nhiều vật linh có nguồn gốc thiêng liêng gắn liền với vị nữ thần Mặt Trời Amaterasu vĩ đại. Trước hết, khi nhắc đến những vật linh ở Nhật Bản thì phải kể đến ba báu vật tượng trưng cho nguồn gốc của Thiên hoàng.
Chúng được gọi là “Tam chủng thần khí” gồm: chiếc gương, ngọc bội, thanh gươm. Tấm gương được gọi là Yata no Kagami (Bát Chỉ Kính). Tấm gương ấy phản chiếu chính hình ảnh của Amaterasu, làm cho bà ra khỏi nơi tăm tối, cứu sống cả thế giới. Không chỉ thế, trên tấm gương ấy còn có treo viên ngọc mà ngày nay người ta cho rằng nó là viên Yasakani no Magatama (Bát xích Quỳnh Khúc Ngọc).
Nhưng lại có một huyền thoại khác cho rằng viên ngọc ấy là một phần trong vòng tay của nữ thần Ame nu Uzume cùng với điệu múa thần kì của bà. Và cuối cùng là thanh gươm Kusanagi no Tsurugi (Thảo Thế Kiếm). Chiếc gươm này được biết đến với một thần thoại về sau, khi mà Susano chiến đấu và giết được con Mãng Xà hung bạo. Ngài đã đem chiến lợi phẩm đó để dâng lên nữ thần Amaterasu, xem như là lời tạ tội với chị mình.
Sỡ dĩ chúng tôi cắt ngang câu chuyện về việc Thần mặt trời để nói về sau vì ba vật linh thiêng trên ngày nay có vai trò vô cùng quan trọng với Thiên Hoàng Nhật. Trong thần thoại, khi cháu trai của nữ thần Amaterasu là Ninigi đồng ý xuống trị vì hạ giới, bà đã đưa cho ông ba vật báu trên. Cho đến nay, sự tồn tại của Tam chủng thần khí vẫn đang là một bí mật vì có lẽ chỉ có Thiên Hoàng và những vị có chức trách mới được tiếp xúc với chúng. Về chiếc gương, ngoài nguồn gốc là bảo vật quốc gia, thì trong dân gian người ta vẫn xem những chiếc gương là vật linh thiêng và trân quý đặt giữa bàn thờ gia tiên (kamidana) trong Thần đạo.
“Bàn thờ được thiết kế thấp dưới trần nhà ở gian phòng chính, đơn giản làm bằng gỗ với một miếng gương soi hình tròn tượng 18 trưng nữ thần mặt trời đặt ở chính giữa. hai bình rượu sake ở hai bên và hai bên ngoài cùng là hai chiếc lọ có cắm cành sakaki,…” [14,14]. Ngoài ra nó còn được đặt trong đền thần và chiếc kiệu rước thần. Quay trở lại với việc các vị thần tìm mọi cách để làm cho nữ thần quay trở lại.
Lúc này có huyền thoại cho rằng các vị thần đã sử dụng một cái giàn sau đó cho gà trống đậu lên để gáy. Theo thói quen thì Amaterasu sẽ thức dậy và ra khỏi hang. Ngày nay, chiếc giàn gà đậu ấy là cổng Tori màu cam đỏ dẫn vào đền thờ thần đạo. Trong tiếng Nhật Tori có nghĩa là chim, cổng Tori còn được gọi là cổng Điểu cư.