CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM TÍNH MẠNG CỦA CON NGƯỜI 1. Khái niệm, mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người 1. Khái niệm phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người Phòng ngừa tội phạm là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong quá trình đấu tranh phòng, chống tội phạm. Tuy nhiên, khái niệm thế nào là phòng ngừa tội phạm lại chưa được thống nhất.
Đó là lý do mà hiện nay có rất nhiều quan điểm khi đưa ra khái niệm về phòng ngừa tội phạm. Theo Từ điển Luật học định nghĩa: “Phòng ngừa tội phạm là ngăn ngừa tội phạm và loại trừ các nguyên nhân phát sinh tội phạm bằng toàn bộ những biện pháp liên quan với nhau do cơ quan Nhà nước và tổ chức xã hội tiến hành”. Còn trong khoa học về tội phạm học của Liên Xô trước đây, quan niệm về phòng ngừa tội phạm được GS. Nguyễn Xuân Yêm dẫn ra như sau: “Phòng ngừa tội phạm là tổng hợp các biện pháp có quan hệ tác động lẫn nhau, được tiến hành bởi cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội nhằm mục đích ngăn chặn tội phạm và hạn chế, loại trừ những nguyên nhân sinh ra tội phạm” [43, tr.
Quan điểm khoa học trong sách báo pháp lý một số nước đều thống nhất cho rằng: “Phòng ngừa tội phạm là không để cho tội phạm xảy ra, thủ tiêu các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm.” hay “không để cho tội phạm gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, thủ tiêu nguyên nhân và kiểm soát được tội phạm, hoàn thiện hệ thống pháp luật về đấu tranh chống tội phạm và 8 vi phạm pháp luật, cũng như có các biện pháp cải tạo, giáo dục người phạm tội, đưa họ trở thành những công dân có ích cho xã hội và cho cộng đồng. Một quan điểm khác cho rằng phòng ngừa tội phạm được hiểu theo hai nghĩa: “Theo nghĩa rộng, phòng ngừa tội phạm bao hàm, một mặt không để cho tội phạm xảy ra, thủ tiêu nguyên nhân và điều kiện phạm tội và bằng mọi cách để ngăn chặn tội phạm, kịp thời phát hiện tội phạm, xử lý nghiêm minh các trường hợp phạm tội và cuối cùng là cải tạo, giáo dục người phạm tội, đưa họ trở thành những công dân có ích cho xã hội. Còn theo nghĩa hẹp, phòng ngừa tội phạm là không để cho tội phạm xảy ra, không để cho tội phạm gây hậu quả cho xã hội, không để cho thành viên nào của xã hội phải chịu hình phạt của pháp luật, tiết kiệm được những chi phí cần thiết cho Nhà nước trong công tác điều tra, truy tố, xét xử và cải tạo giáo dục người phạm tội” [12, tr. Phòng ngừa tình hình tội phạm là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học và cũng là mục đích cuối cùng của tội phạm học.
Tội phạm học nghiên cứu tình hình tội phạm, nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm, nhân thân người phạm tội,. phát hiện quy luật phát sinh, tồn tại và vận động của tình hình tội phạm để tìm ra các biện pháp tác động vào các quy luật đó nhằm mục đích cuối cùng là không để tội phạm xảy ra.TS Võ Khánh Vinh: “Phòng ngừa tình hình tội phạm là hệ thống nhiều mức độ và biện pháp mang tính chất Nhà nước, xã hội và Nhà nước - xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu; hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần dần loại bỏ tình hình tội phạm”. Theo quan điểm của đa số các nhà nghiên cứu lý luận về tội phạm học ở Việt Nam hiện nay thì: “Phòng ngừa THTP được hiểu là việc áp dụng các 9 biện pháp kinh tế, chính trị, tư tưởng, pháp luật… do các cơ quan, các tổ chức và công dân tiến hành dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm xóa bỏ hoặc vô hiệu hóa các nguyên nhân, điều kiện phạm tội; không để cho tội phạm xảy ra; làm giảm tội phạm và tiến tới loại trừ hoàn toàn tình hình tội phạm ra khỏi đời sống xã hội” [11, tr. Như vậy, phòng ngừa THTP sẽ bao gồm cả hoạt động phòng và chống tội phạm.
Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng, phòng ngừa THTP nên hiểu theo nghĩa hẹp. Theo quan điểm này, “phòng ngừa THTP chỉ bao gồm hoạt động tác động vào nguyên nhân, điều kiện của tội phạm nhằm ngăn ngừa trước không để tội phạm xảy ra và loại trừ nguyên nhân phát sinh tội phạm” [13, tr. Mặc dù còn có nhận thức khác nhau về khái niệm phòng ngừa THTP nhưng tựu chung lại, các quan điểm đều thống nhất xác định: phòng ngừa THTP không chỉ là nhiệm vụ của một cơ quan, tổ chức mà chính là nhiệm vụ chung của toàn xã hội; phòng ngừa THTP là việc sử dụng tổng thể các biện pháp mang tính xã hội và các biện pháp mang tính cưỡng chế Nhà nước và suy cho cùng chính là những giải pháp mang tính chủ động, tích cực và hiệu quả hơn trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Phòng ngừa THTP mang tính hệ thống, đồng bộ và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân.
Chủ thể chính của hoạt động phòng ngừa THTP bao gồm: Các cơ quan Nhà nước; các tổ chức xã hội và cá nhân công dân. Với nhận thức về phòng ngừa THTP như vậy, theo chúng tôi, khái niệm PNTH các tội xâm phạm tính mạng của con người có thể được hiểu như sau: “Phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người là hoạt động của các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội và của mọi công dân áp dụng tổng hợp các biện pháp khác nhau hướng đến việc thủ tiêu những nguyên nhân, điều kiện phạm các tội xâm phạm tính mạng của con người 10 nhằm ngăn chặn, hạn chế, làm giảm tình hình tội phạm và tiến tới loại trừ hoàn toàn tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người ra khỏi đời sống xã hội”. Mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người - Mục đích: Vì PNTH các tội XPTM của con người là một trường hợp cụ thể của phòng ngừa THTP nói chung cho nên, mục đích của nó cũng được quy định bởi mục đích của “cái chung” là ngăn chặn và từng bước đẩy lùi tội phạm khỏi đời sống xã hội. Vì vậy, có thể hiểu mục đích của PNTH các tội XPTM của con người chính là từng bước ngăn chặn và đẩy lùi nguyên nhân và điều kiện của các tội XPTM của con người ra khỏi đời sống xã hội.
- Ý nghĩa: Từ thực tiễn cho thấy PNTH các tội XPTM của con người sẽ mang lại nhiều ý nghĩa to lớn, đó là: + Trên cơ sở nghiên cứu về tình hình các tội XPTM của con người giúp cho việc hoạch định và ban hành những chủ trương, đường lối, chính sách, biện pháp nhằm hạn chế, loại trừ các nguyên nhân và điều kiện làm nảy sinh tình hình các tội XPTM của con người, từ đó tiến tới loại bỏ tình hình các tội phạm này ra khỏi đời sống xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. + Phòng ngừa tình hình các tội XPTM của con người có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ con người và mang tính nhân đạo cao cả. Con người được bảo vệ ở đây bao gồm người có nguy cơ phạm tội, người là nạn nhân của tội phạm và cả cộng đồng xã hội. PNTH tội phạm tốt, có hiệu quả tức là ngăn ngừa trước không cho một người thực hiện hành vi phạm tội, không để họ phải bị những hạn chế về quyền con người khi chấp hành hình phạt.
Hay nói cách khác là khi PNTH các tội XPTM của con người đạt hiệu quả thì mọi người trong xã hội sẽ có điều kiện được hưởng các quyền tự do, hưởng thụ 11 các giá trị vật chất và tinh thần vì những thiệt hại do các tội phạm gây ra cho xã hội đã bị hạn chế tối đa. + Về mặt kinh tế, PNTH các tội XPTM của con người, không để cho tội phạm xảy ra sẽ hạn chế thấp nhất những thiệt hại do tội phạm gây ra cho nạn nhân và những thiệt hại khác về ngân sách nhà nước, đó là những chi phí mà nhà nước phải bỏ ra cho hoạt động phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm, khắc phục hậu quả,…số tiền dùng cho công tác tố tụng sẽ có ý nghĩa tích cực hơn nếu được đầu tư vào các hoạt động an sinh xã hội, giải quyết các vấn đề về cơ sở hạ tầng, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân. + Ngoài ra PNTH các tội XPTM của con người còn mang ý nghĩa chính trị xã hội sâu sắc. Phòng ngừa tốt, không để cho tội phạm xảy ra hoặc hạn chế thấp nhất tình trạng phạm tội sẽ giúp cho công tác quản lý xã hội được thuận lợi hơn, các chủ thể sẽ không bị rơi vào tình trạng căng thẳng đối phó với tội phạm, con người sẽ được sống trong môi trường lành mạnh, an toàn hơn.
Mặt khác, PNTH các tội XPTM của con người là nghĩa vụ, trách nhiệm của tất cả mọi người trong xã hội nhưng các cơ quan nhà nước là chủ thể giữ vai trò chuyên trách và thường xuyên nên hiệu quả của hoạt động phòng ngừa sẽ phản ánh năng lực của các cơ quan nhà nước và ảnh hưởng đến uy tín của Đảng, Nhà nước trong việc lãnh đạo, quản lý đất nước. Cơ chế phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người 1. Nội dung phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng của con người - Phòng ngừa chung: là tổng hợp các biện pháp về văn hóa, kinh tế, chính trị, xã hội của cả hệ thống chính trị - xã hội nhằm hướng đến hạn chế, từng bước xóa bỏ dần những nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPTM của con người. Các biện pháp mang tính xã hội này là những biện 12 pháp nhằm bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho người dân để con người ta sẽ không thực hiện các hành vi phạm tội do thiếu thốn vật chất hay do hạn chế trong nhận thức.
Về bản chất, các biện pháp này không mang tính cưỡng chế bắt buộc nên có thể được xây dựng và triển khai bởi nhiều chủ thể khác nhau. Đây là hoạt động phòng ngừa có tính chiến lược, bảo đảm sự thống nhất đồng bộ giữa các chủ thể, do cơ quan có thẩm quyền tiến hành.