Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các nghiên cứu lý luận cơ bản của tội phạm học và phòng ngừa tội phạm Tiêu biểu cho các công trình nghiên cứu lý luận cơ bản về phòng ngừa tội phạm là “Giáo trình tội phạm học”, của GS.TS Võ Khánh Vinh, tái bản năm 2011, nhà xuất bản Công an nhân dân. Giáo trình đã làm rõ khái niệm, những đặc điểm của tình hình tội phạm; lý luận về tình hình tội phạm ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay như: đối tượng, nhiệm vụ, vị trí và các phương pháp nghiên cứu tội phạm học; về hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm; nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của tư tưởng tội phạm học; tội phạm học tư sản và tội phạm học xã hội chủ nghĩa.
Phòng ngừa tình hình tội phạm được thực hiện bằng cách giải quyết cả những nhiệm vụ xã hội lẫn những nhiệm vụ chuyên môn. Các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm được phân loại theo: nội dung; phạm vi; khách thể… Trong đó, theo nội dung có các biện pháp phòng ngừa mang tính chất kinh tế, nhân chủng học, chính trị, tư tưởng, tổ chức, kỹ thuật và pháp lý, theo khối lượng được chia thành các biện pháp phòng ngừa chung, riêng, theo phạm vi gồm có các biện pháp của Nhà nước, khu vực, địa phương.[72] Sách “Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm”, của GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2001. Công trình đã định nghĩa về phòng ngừa tội phạm: “Phòng ngừa tội phạm là hoạt động cải tạo các quan hệ xã hội nhằm mục đích loại trừ những nguyên nhân tội phạm, loại trừ các điều kiện tạo thuận lợi phát sinh ra các hành vi phạm tội, hạn chế hoặc cô lập các nhân tố tội phạm hoặc có sự ảnh hưởng đến sự hình thành các đặc điểm chống xã hội của con người phạm tội” [75, tr. Tác giả khẳng định hoạt động triệt tiêu các nguyên nhân và điều kiện phát sinh, tồn tại và phát triển tội phạm phải kết hợp với hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa, gắn liền với mục đích của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Sách“Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự Việt Nam”, chủ biên GS. Đào Trí Úc, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, năm 1994 [55]. Công trình đã nêu các cơ quan, tổ chức được coi là những chủ thể chính của hoạt động phòng ngừa tội phạm đó là: các tổ chức của Đảng cộng sản Việt Nam; Hội đồng nhân dân các cấp; các cơ quan quản lý hành chính, kinh tế nhà nước; cơ quan Công 7 an, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân; các cơ quan thuộc Bộ Tư pháp, các tổ chức chính trị xã hội, tập thể lao động và cá nhân. Theo tác giả, trong tội phạm học Việt Nam có thể xây dựng những biện pháp phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng ngừa các tội XPSH có tính chiếm đoạt nói riêng, gồm: phòng ngừa tội phạm theo cấp độ xã hội chung; phòng ngừa tội phạm theo cấp độ chuyên ngành; phòng ngừa tội phạm theo phạm vi lãnh thổ.
Giáo trình tội phạm học, của tác giả Võ Thị Kim Oanh, Lê Nguyên Thanh, Trường Đại học Luật TPHCM, năm 2013, nhà xuất bản Hồng Đức, Hội Luật gia Việt Nam [24]. Giáo trình có các nội dung về tình hình tội phạm và đối tượng nghiên cứu của tội phạm học; phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về tội phạm học, vị trí của tội phạm học trong hệ thống các khoa học. Phân tích lịch sử các học thuyết tội phạm học trên thế giới. Khái niệm tình hình tội phạm nói chung và tình hình tội phạm ở Việt Nam; khái niệm và phân loại nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm, từ nhiều lý do khác nhau, phân tích các nguyên nhân trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa và giáo dục.
Ngoài ra, nêu một số đặc điểm về nhân thân người phạm tội, dự báo tình hình tội phạm; khái quát các nguyên tắc, chủ thể phòng ngừa và một số biện pháp phòng ngừa tội phạm. Giáo trình Tội phạm học, của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội do PGS. Trịnh Tiến Việt và TS. Nguyễn Khắc Hải đồng chủ biên, Nxb.
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2020 [69]. Giáo trình có cấu trúc 9 chương, trong đó chương 4 trình bày về tình hình tội phạm, chương 5 trình bày về nguyên nhân của tội phạm, chương 8 trình bày về phòng ngừa tội phạm. Chương 8 bao gồm các nội dung: Khái niệm, đối tượng và phân loại phòng ngừa tội phạm; chủ thể và các thiết chế phòng ngừa tội phạm; Phòng ngừa các tình huống phạm tội và phòng ngừa tội phạm thông qua thiết kế môi trường vật chất; Phòng ngừa tội phạm thông qua sự phát triển xã hội; Phòng ngừa tội phạm trên nền tảng cộng đồng. Giáo trình tội phạm học, của Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2022, nhà xuất bản Công an nhân dân [52].
Giáo trình có các nội dung về tình hình tội phạm; phương pháp nghiên cứu của tội phạm học, vị trí của tội phạm học trong hệ thống các khoa học; tình hình tội phạm; nguyên nhân của tội phạm, nhân thân người phạm tội; nạn nhân của tội phạm và pháp phòng ngừa tội phạm. Trong chương phòng ngừa tội phạm, giáo trình đã nêu rõ khái niệm, mục đích, nội dung của phòng ngừa tội phạm, phân loại các biện pháp phòng ngừa tội phạm, phòng ngừa tội phạm và 8 đấu tranh chống tội phạm, phòng ngừa tội phạm và kiểm soát tội phạm, các định hướng phòng ngừa tội phạm và các chủ thể phòng ngừa tội phạm [52, tr. Giáo trình tội phạm học, của Trường Đại học kiểm sát, năm 2019, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội [49]. Giáo trình có các nội dung về tình hình tội phạm; nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, nhân thân người phạm tội; nạn nhân của tội phạm, dự báo tội phạm và pháp phòng ngừa tội phạm.
Trong chương 8 về phòng ngừa tội phạm, giáo trình đã nêu rõ khái niệm, cơ sở, các quan điểm, các mức độ phòng ngừa tội phạm; các định hướng phòng ngừa tội phạm và các chủ thể phòng ngừa tội phạm; kế hoạch phòng, chống tội phạm [49, tr.166-185] Các bài viết chuyên sâu về tình hình tội phạm, về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, về nhân thân người phạm tội, về phòng ngừa tội phạm được đăng tải trên tạp chí khoa học, như: - Bài viết “Ảnh hưởng của môi trường sống đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên” của Nguyễn Thị Hà, đăng trên Tạp chí Giáo dục và Xã hội, số 120/2021. Bài viết đã phân tích ảnh hưởng của môi trường gia đình đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên với những môi trường gia đình không hoàn thiện (trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ hoặc mồ côi cha, mẹ hoặc cha mẹ ly hôn, ly thân hoặc trẻ bị bỏ rơi hoặc cha mẹ chưa chú trọng giáo dục con cái đúng cách… Bài viết cũng phân tích ảnh hưởng của môi trường nhà trường, ảnh hưởng của môi trường xã hội đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên cũng như ảnh hưởng của nhóm bạn bè không chính thức đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên, như ảnh hưởng của các nhóm xã hội, những nhóm bạn bè tiêu cực…[12, tr.87-92] - Bài viết “Cơ chế tác động của nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm: Khía cạnh lý luận” của Hồ Sỹ Sơn, đăng trên Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội, số 04/2019. Theo tác giả, cơ chế tác động được hiểu là tổng thể tương tác của nhiều yếu tố khác nhau. Vì vậy về mặt lý luận, khi nghiên cứu cơ chế tác động của nguyên nhân và điều kiện của THTP cần nghiên cứu trong một tổng thể các tương tác của những yếu tố (hiện tượng xã hội) nào mà trong một tổng thể làm phát sinh và tái sản xuất ra THTP với tính cách là “kết quả”, “sản phẩm” của chúng.
Cơ chế bên trong của nguyên nhân và điều kiện của THTP là tổng thể các tương tác của nhiều yếu tố khác nhau thuộc về cá nhân, trong đó có nhu cầu, nhận thức nhu cầu, lợi ích, định hướng giá trị sống, lựa chọn phương thức thỏa mãn nhu cầu, lợi ích của họ. Để nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và sâu sắc cơ chế tác động của 9 nguyên nhân và điều kiện của THTP, bên cạnh việc nghiên cứu cơ chế bên trong, cần phải nghiên cứu cơ chế nhóm tội phạm.3-12] Bài viết “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm: khái niệm, bản chất và các mối liên hệ” của Hồ Sỹ Sơn, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 7/2021 [27, tr. Bài viết phân tích khái niệm nguyên nhân và điều kiện của THTP dựa trên các quan điểm khác nhau và rút ra nhận định “không nên đồng nhất, một mặt các nguyên nhân và điều kiện của việc thực hiện một hành vi phạm tội cụ thể và nguyên nhân và điều kiện của sự hiện có của tình hình tội phạm, và mặt khác nguyên nhân và điều kiện của việc thực hiện tội phạm cụ thể và nguyên nhân và điều kiện của sự tồn tạo của THTP trong các hình thái kinh tế-xã hội tương ứng”. Bài viết đã phân tích bản chất và các mối liên hệ của nguyên nhân và điều kiện của THTP từ đó đưa ra năm kết luận: Thứ nhất, làm sáng tỏ nguyên nhân và điều kiện của THTP không chỉ là hiện tượng xã hội tiêu cực mà còn là kết quả (hệ quả) của những mâu thuẫn xã hội đã xuất hiện, đã tồn tại và đang tồn tại trong xã hội có giai cấp.
Thứ hai, làm sáng tỏ tình hình tội phạm và cái làm phát sinh ra nó, tức nguyên nhân và điều kiện của THTP đều là “kết quả” hay “sản phẩm” của sự tương tác xã hội, mặt trái của các quá trình phát triển xã hội. Thứ ba, làm sáng tỏ quá trình hình thành nhu cầu, lợi ích, động cơ của hành vi, tâm lý cá nhân, tâm lý nhóm cá nhân vốn không thể thiếu trong cơ chế hành vi phạm tội cụ thể. Thứ tư, làm sáng tỏ tính hệ thống của các mối liên hệ của các tương tác xã hội và con người của THTP và cái quyết định luận của nó, tức nguyên nhân và điều kiện của THTP trong hệ thống xã hội.
