phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Phong cách, phong cách thơ và quá trình hình thành phong cách thơ Ý Nhi Chƣơng 2: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phƣơng diện nội dung Chƣơng 3: Phong cách thơ Ý Nhi nhìn từ phƣơng diện hình thức thể hiện Nguyễn Thị Tuyên 10 Lớp Cao học Văn K53 Phong cách thơ Ý Nhi B. NỘI DUNG Chƣơng 1: PHONG CÁCH, PHONG CÁCH THƠ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH PHONG CÁCH THƠ Ý NHI Để có thể đi vào nghiên cứu và có được những đánh giá cụ thể, chi tiết về quá trình hình thành phong cách và phong cách thơ Ý Nhi, chúng tôi cho rằng, trước hết cần phải đi vào bản chất của khái niệm phong cách và phong cách thơ. Theo đó, những đối tượng được khảo sát sẽ được xác định như là đặc điểm tạo nên phong cách của thơ Ý Nhi. Khái niệm phong cách và phong cách thơ 1.Phong cách Thuật ngữ “phong cách” (tiếng Anh là style) đã được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu khoa học và cũng rất quen thuộc trong đời sống hằng ngày.
Với lĩnh vực văn chương, nghệ thuật thì thuật ngữ này đã trở nên phổ biến và là một khái niệm trung tâm, thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Vậy “phong cách” có nghĩa là gì? Có lẽ, chúng ta sẽ khó có thể tìm ra được một đáp án thỏa đáng cho câu hỏi này bởi “phong cách” là một khái niệm mở với nhiều cách hiểu khác nhau. Ngược dòng lịch sử, khái niệm mang tính chất ngôn ngữ về phong cách được hình thành sớm nhất từ thời cổ đại Hy Lạp, sau được lan truyền tới La Mã, nơi mà Stylus được coi như một thuật ngữ ngôn ngữ học, trải qua quá trình phát triển của văn học và ngôn ngữ, khái niệm phong cách mới được sử dụng như cách hiểu của chúng ta hiện nay. Còn theo như thống kê của MB.
Khrapchenco trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học thì ông cho rằng có đến gần hai mươi cách hiểu khác nhau về phong cách. Những định nghĩa về phong cách rất phong phú, đa dạng và chúng “xòe ra như cái quạt”. Nguyễn Thị Tuyên 11 Lớp Cao học Văn K53 Phong cách thơ Ý Nhi Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, khái niệm phong cách đã được biết đến ngay từ thời cổ đại. Các nhà hiền triết phương Tây như Platon thì cho rằng “Tính cách thế nào thì phong cách thế ấy” hay “Lời nói là diện mạo của tâm hồn” (Sinle).
Nhà lý luận văn học nổi tiếng phương Đông- Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long thì cho rằng phong cách chính là bản thân con người, văn tức là người với quan niệm “văn như kỳ nhân”. Với những khám sâu hơn trong hai chương Thể tính – bàn về phong cách tác giả và Định thể bàn về phong cách thể loại, Lưu Hiệp cho rằng: nội dung quyết định thể tài và mỗi thể tài cũng có phong cách riêng… Bởi vậy, người lấy kinh điển làm mẫu mực thì tự nhiên đi vào cái đẹp cổ điển, trang nhã, người theo kiểu cách thể “tao” thì tự nhiên hướng tới vẻ đẹp diễm lệ, siêu phàm [22, tr. Bước sang thế kỷ 18 và 19 thì cuộc bàn luận về phong cách ngày càng trở nên sôi nổi hơn với sự góp mặt của các đại biểu như nhà văn Stendhal, Balzac, các nhà lý luận văn học như Saint – Beuve, các triết gia như Herbert, Spencer, các nhà ngôn ngữ học như Steithal… Nếu như ở thời kỳ cận đại, Vinkenma trong cuốn Lịch sử nghệ thuật cổ đại từng đưa ra quan niệm phong cách được coi là đặc trưng nghệ thuật của nghệ thuật, một phương hướng riêng biệt trong nghệ thuật hình thành ở thời đại nào đó và là một hệ thống xác định các dấu hiệu nghệ thuật thì ở thời kỳ hiện đại, dưới quan điểm thẩm mỹ của các nhà nghiên cứu văn học, phong cách được xem như phạm trù thẩm mỹ, một hiện tượng văn học nghệ thuật bao gồm tất cả sự đa dạng và phức tạp trong mối quan hệ của nó với nhiều yếu tố khác. Phổ biến nhất là hai cách hiểu: phong cách là tính cá thể hoặc tính độc đáo và phong cách là một hệ thống các phương tiện biểu đạt, là hình thức nghệ thuật được xem xét trong tính quy luật và các nguyên tắc hài hòa.
Mỗi quan niệm có cơ sở riêng của nó nhưng chưa đi đến sự thuyết phục. Điển hình như Butfon định nghĩa: “phong cách là chính bản thân con người”. Mỗi nhà văn thường có Nguyễn Thị Tuyên 12 Lớp Cao học Văn K53 Phong cách thơ Ý Nhi một “tạng” riêng và có thể nói bản sắc cá nhân, sự riêng biệt độc đáo của nhà văn là yếu tố quan trọng nhất của phạm trù phong cách. Còn các nhà Mỹ học phương Tây theo chủ nghĩa hình thức thì một mặt họ đưa ra khái niệm quá rộng về phong cách khi đồng nhất nó với phương pháp nghệ thuật, nhưng mặt khác lại thu hẹp nó trong thủ pháp sáng tác của nghệ sĩ.
Có ý kiến lại thu hẹp phạm trù của khái niệm khi cho rằng phong cách của nhà văn thể hiện chủ yếu qua ngôn ngữ như cách hiểu của nhà nghiên cứu văn học Turbin: “Phong cách- đó là ngôn từ được xem xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng, đó là tác động qua lại, thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật” [11, tr. Các nhà nghiên cứu và lý luận phê bình văn học Việt Nam với không ít công trình viết về phong cách cũng đã đưa ra một số quan niệm về thuật ngữ này tiêu biểu như: Một số vấn đề thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử), Dẫn luận phong cách học (Nguyễn Thái Hòa), Nhà văn tư tưởng và phong cách, Nhà văn Việt Nam hiện đại: chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh) hay cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (Phan Ngọc), Tác Phẩm và chân dung (Phan Cự Đệ), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu (Tôn Phương Lan), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân (Hà Văn Đức)… Phan Ngọc với quan niệm hơi nghiêng về trừu tượng và khái quát cho rằng “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, hay một tác giả”[20, tr. “Kiểu lựa chọn tiêu biểu” ở đây được hiểu như mật mã cho chúng ta “nhận diện” sự khác biệt cũng như nét độc đáo của mỗi tác giả. Gần giống với quan niệm của Phan Ngọc, Đỗ Lai Thúy cũng cho rằng “Phong cách là cá tính của chủ thể sáng tạo, và sự tự do chọn lọc các phương tiện ngôn ngữ để thể hiện nó trong tác phẩm”.
Cá tính, cái chút riêng biệt nhỏ nhoi ấy, là tất cả….Phong cách cũng là chỗ đặc dị, nơi Nguyễn Thị Tuyên 13 Lớp Cao học Văn K53 Phong cách thơ Ý Nhi chứa đựng mật số của tác phẩm văn chương”. Còn nói như Nguyễn Đăng Mạnh trong Nhà văn tư tưởng và phong cách thì phong cách được gắn với cá tính của nhà văn: “Văn chương là một hình thái ý thức xã hội có đặc trưng riêng. Đây là lĩnh vực cần đến năng khiếu và tài nghệ, cần cá tính và phong cách”. Ông khẳng định thêm “phong cách phụ thuộc vào những thói quen tâm lý và những sở trường riêng”.
Từ đó đi đến khẳng định phong cách một số tác giả như Quang Dũng tài hoa, tài tử, phong tình, Nguyễn Đình Thi là nhà thơ của đất nước tươi đẹp và hùng tráng, đau thương, Hoàng Cầm là linh hồn của quê hương Kinh Bắc cổ kính, đầy huyền thoại, cổ tích và chứa chan chất nhạc, Nguyên Ngọc thì được biết đến như cây bút sử thi lãng mạn, một chủ nghĩa anh hùng đầy chất thơ. Về cơ bản thì dù các cách tiếp cận có khác nhau thì nội hàm của thuật ngữ phong cách trong lý luận văn học dường như đã có sự thống nhất theo cách hiểu đó là nét riêng, là sự khác biệt và bản sắc của một cá nhân hay một tác phẩm, một thể loại,…hay một thời đại. Và khi tổng kết lại các thành tựu cơ bản đã đạt được, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã thống nhất và đưa ra những kiến giải có ý nghĩa khoa học tích cực: “Phong cách là một phạm trù thẩm mỹ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học…; các dấu hiệu của phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và hiển thị và có thể tri giác được tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật [9, tr. Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học không những có ý kiến đồng với quan điểm trên mà còn đi đến kết luận: “Trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt cấu trúc tác phẩm, khiến cho tác phẩm có tính chỉnh thể, có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt” [3, tr.
Như vậy, phong cách không phải là những đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một cách rời rạc mà nó có tính Nguyễn Thị Tuyên 14 Lớp Cao học Văn K53 Phong cách thơ Ý Nhi thống nhất, bền vững bao gồm cả yếu tố nội dung và nghệ thuật. Phong cách thể hiện trước hết và rõ nét ở hình thức nghệ thuật nhưng nếu không nắm được tính độc đáo trong tư tưởng nghệ thuật của một nhà văn thì khó có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về một phong cách như Nguyễn Đăng Mạnh từng nói: “Không tìm ra cơ sở tư tưởng của phong cách thì không phát hiện ra được quy luật nghệ thuật và tính thống nhất bên trong của phong cách” [17, tr. Hơn nữa, một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh luôn có sự thống nhất giữa hình thức và nội dung. Mối quan hệ biện chứng này dẫn đến một phong cách dù có thiên về hình thức thì vẫn có gốc rễ từ nội dung; ngược lại, một phong cách thiên về nội dung thì cũng không tách khỏi hình thức.
Phong cách không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay tự phát. Đó là cả một quá trình vận động, biến chuyển thậm chí là có sự thay đổi bởi sáng tạo thì luôn đổi mới.