Phê Bình Sinh Thái Trong Tản Văn Của Nguyễn Ngọc Tư - Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích tản văn Nguyễn Ngọc Tư qua lăng kính phê bình sinh thái, khám phá mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.

• Tác giả: Hoàng Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thanh Truyền
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phê Bình Sinh Thái Trong Tản Văn Nguyễn Ngọc Tư
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Bình Dương

Tóm tắt

I. Phê bình sinh thái và tản văn Nguyễn Ngọc Tư

Phê bình sinh thái là một hướng nghiên cứu liên ngành, kết hợp giữa văn học và khoa học, nhằm phân tích mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên. Trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với các vấn đề sinh thái nghiêm trọng, phê bình sinh thái trở thành công cụ quan trọng để phản ánh và cảnh báo về sự suy thoái môi trường. Tản văn Nguyễn Ngọc Tư là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại, thể hiện sự hòa kết giữa văn chương và sinh thái. Tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mang thông điệp sâu sắc về bảo vệ môi trường và giá trị nhân văn.

1.1 Khái niệm phê bình sinh thái

Phê bình sinh thái xuất hiện từ những năm 1970, phát triển mạnh ở Mỹ và châu Âu, sau đó lan rộng sang châu Á. Lý thuyết này tập trung vào việc phân tích mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên, đồng thời phản ánh sự tác động của con người lên thiên nhiên. Phê bình sinh thái không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu văn bản mà còn hướng đến việc cảnh báo về các vấn đề môi trường, từ đó thúc đẩy ý thức bảo vệ thiên nhiên.

1.2 Tản văn Nguyễn Ngọc Tư

Tản văn Nguyễn Ngọc Tư là một thể loại văn học đặc sắc, kết hợp giữa yếu tố tự sự và trữ tình. Tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư thường xoay quanh chủ đề thiên nhiên, làng quê và sự biến đổi của môi trường sống. Qua ngòi bút tinh tế, Nguyễn Ngọc Tư không chỉ phản ánh hiện thực mà còn gửi gắm thông điệp về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Tản văn Nguyễn Ngọc Tư là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại, thể hiện sự nhạy cảm và trách nhiệm của nhà văn trước các vấn đề sinh thái.

II. Sinh thái trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư

Sinh thái trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được thể hiện qua hai khía cạnh chính: sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần. Tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư phản ánh sự biến đổi của môi trường tự nhiên trước làn sóng đô thị hóa, đồng thời đề cập đến sự suy thoái của các giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại. Sinh thái học văn học trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư không chỉ là sự phản ánh hiện thực mà còn là lời cảnh tỉnh về tương lai của môi trường và con người.

2.1 Sinh thái tự nhiên

Sinh thái tự nhiên trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được thể hiện qua sự miêu tả chi tiết về thiên nhiên, làng quê và sự biến đổi của môi trường sống. Tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư phản ánh sự xuống cấp của môi trường đô thị, sự tàn phá thiên nhiên do quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp về sự cần thiết phải bảo vệ môi trường và duy trì sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.

2.2 Sinh thái tinh thần

Sinh thái tinh thần trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được thể hiện qua sự phản ánh về sự suy thoái của các giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại. Tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư đề cập đến sự lên ngôi của chủ nghĩa vật chất, sự mai một của các giá trị nhân văn và đạo đức. Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp về sự cần thiết phải duy trì và phát huy các giá trị truyền thống, đồng thời cảnh báo về hậu quả của sự suy thoái đạo đức trong xã hội hiện đại.

III. Nghệ thuật thể hiện trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư

Nghệ thuật thể hiện trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được đánh giá cao nhờ sự kết hợp tinh tế giữa ngôn ngữ, giọng điệu và không gian nghệ thuật. Nguyễn Ngọc Tư sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, mang đậm chất Nam Bộ, đồng thời kết hợp giữa giọng điệu trữ tình và chính luận để truyền tải thông điệp về sinh thái. Nghệ thuật thể hiện trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư không chỉ làm nổi bật nội dung tác phẩm mà còn tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho người đọc.

3.1 Ngôn ngữ và giọng điệu

Ngôn ngữ trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư mang đậm chất Nam Bộ, giàu hình ảnh và biểu tượng tự nhiên. Tác giả sử dụng ngôn ngữ có tính đối thoại, tạo nên sự gần gũi và chân thực cho tác phẩm. Giọng điệu trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư là sự kết hợp giữa trữ tình và chính luận, giúp truyền tải thông điệp về sinh thái một cách hiệu quả. Qua đó, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tạo nên sự đồng cảm và thức tỉnh cho người đọc.

3.2 Không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được xây dựng dựa trên sự tương phản giữa quá khứ và hiện tại, giữa thiên nhiên và đô thị. Tác giả sử dụng không gian nghệ thuật để phản ánh sự biến đổi của môi trường sống, đồng thời gửi gắm thông điệp về sự cần thiết phải bảo vệ thiên nhiên. Thời gian nghệ thuật trong tản văn Nguyễn Ngọc Tư được thể hiện qua sự tương phản giữa quá khứ và hiện tại, giúp làm nổi bật sự suy thoái của môi trường và các giá trị truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của thời đại VHST. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa R. Carson là ngƣời viết VHST đầu tiên trên thế giới. Bởi nhà văn thƣờng sáng tác từ những cảm thức tự thân, cảm nghiệm và dự cảm cá nhân.

Vậy nên, trƣớc R. Cason, khi khủng hoảng môi trƣờng chƣa trở nên đáng báo động, đã có nhiều tác gia thành công 17 với đề tài này. Từ phƣơng Đông, chúng ta có Lão Tử (571 - 471 tr. CN), Trang Tử (369 - 286 tr.

CN), Matsuo Basho (1644 - 1694)… sang phƣơng Tây có Henry David Thoreau (1817 - 1862), Jack London (1876 - 1916)… Dù vô thức hoặc có thể chƣa chủ động nhƣng các tác giả này đã hình thành ý thức rất sớm về tính chất quan trọng của việc ứng xử hài hòa giữa con ngƣời với tự nhiên, để lại cho thế hệ sau những khởi nguyên tƣ tƣởng sinh thái còn nguyên vẹn giá trị về thời gian. VHST còn có các tên gọi khác nhƣ: văn học sinh thái học, văn học môi trƣờng, văn học tự nhiên, văn học xanh… ra đời khi mà các thảm họa về môi trƣờng liên tục xảy ra, đe dọa nghiêm trọng đến sự bình yên, ổn định của sự sống trên trái đất. “VHST là cách định danh đối với những tác phẩm văn học ra đời trong bối cảnh môi trƣờng sinh thái ngày càng xấu đi, trong ý thức âu lo và trách nhiệm xã hội tiêu dùng ngày càng mạnh mẽ đối với vấn nạn này” (NTTTH, 2017, tr. Và nó chỉ thực sự bùng phát nhƣ một định hƣớng tƣ tƣởng khi sinh thái tự nhiên và sinh thái tiêu dùng trong xã hội ngày một xấu đi.

Hai nguy cơ này đều xuất phát từ hậu quả của văn minh hiện đại. Nền văn minh hiện đại mang lại cho con ngƣời một mặt mang lại cuộc sống tiện nghi, mặt khác mang đến quá nhiều tai họa sinh thái uy hiếp đến sự sống còn của nhân loại. Những nguy cơ với sinh thái tự nhiên, sinh thái xã hội, sinh thái văn hóa với cảnh rừng nguyên sinh bị xóa sổ, sông suối cạn nguồn, đất đai mòn bạc, biển nhiễm độc suy tàn, đạo đức xuống cấp, tâm thái mất cân bằng… đẩy loài ngƣời vào sự hoang mang, bất an, tổn thƣơng, mất mát. Điều đó tác động mạnh mẽ đối với các nghệ sĩ, trong đó có các nhà văn, khiến họ sáng tác ra những tác phẩm văn chƣơng nhƣ để chuộc lỗi với tự nhiên - VHST.

Cũng cần nhấn mạnh rằng VHST không đơn thuần là văn học miêu tả tự nhiên một cách thông thƣờng. Nếu với cách nghĩ ấy, mọi ngƣời sẽ thấy sinh thái trong văn chƣơng là vấn đề rất xƣa cũ. Sự ngộ nhận, mơ hồ về dòng văn học này còn khá lớn trong suy nghĩ của nhiều ngƣời. “VHST là loại văn học lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái làm cơ sở tƣ tƣởng, lấy lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất để khảo sát và biểu hiện mối quan hệ giữa con ngƣời với tự nhiên và truy tìm nguồn gốc xã hội của nguy cơ sinh thái” 18 (NTTTH, 2017, tr.

Một tác phẩm đƣợc coi VHST là khi lấy tính bình đẳng, ổn định, bền vững và lợi ích chung của hệ sinh thái làm điểm xuất phát và tiêu chí cuối cùng để bình xét phƣơng thức sống, sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, sự tăng trƣởng kinh tế và phát triển xã hội của nhân loại. VHST lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái hoặc quan niệm chủ thể sinh thái làm kim chỉ nam để khảo sát mối quan hệ giữa tự nhiên và con ngƣời. Điểm xuất phát của VHST là nhu cầu tâm linh của nhân loại, then chốt là quan hệ sinh thành tƣơng hỗ giữa con ngƣời và tự nhiên, xem xét tự nhiên ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến sự sinh tồn và tâm hồn con ngƣời. Riêng đối với sáng tác VHST, chú trọng suy nghĩ sâu sắc của triết học sinh thái, làm sâu thêm thể nghiệm thẩm mĩ của văn hóa sinh thái, thu đƣợc phán đoán giá trị sinh thái chính xác, tìm kiếm phƣơng thức cảm tri mới của cảm giác “gia viên” trong thế giới.

Đối với sự cấu thành tác phẩm, VHST, chú trọng chủ nghĩa tự nhiên trung tâm và sự hài hòa giữa con ngƣời và tự nhiên trong văn bản, thông qua tự sự văn bản làm mạnh thêm sự tu dƣỡng của con ngƣời đối với tự nhiên, dƣới sự dẫn dắt của văn bản tự sự, tìm kiếm tính khả năng có thể thoát khỏi nguy cơ sinh thái toàn cầu. Đối với việc đọc, VHST nhấn mạnh thông qua đọc hiểu nâng cao thế giới quan tinh thần bên trong của tồn tại trong mẫu thể tự nhiên, đối với sự xấu đi của tự nhiên và khó khăn của trái đất có cảm giác nguy cơ nhƣ chính mình trải qua, đồng thời kích thích thiên tính yêu sinh mệnh, hồi phục quan hệ hài hòa bên trong trong quan hệ giữa thế giới tinh thần và tự nhiên. “Chúng ta khi đọc tác phẩm văn học, đối với cơ thể phức tạp điều tiết vai trò tƣơng hỗ giữa con ngƣời và môi trƣờng đƣợc thể hiện trong văn bản có thể có lí giải mới. Nghiên cứu văn học có ý thức môi trƣờng mang đến cơ hội sâu rộng hơn, mang theo sự mẫn cảm mới đối với tiếng nói tự nhiên để đọc tác phẩm văn học.

Mấu chốt của sáng tạo và đọc VHST là điều tiết lại mô hình tƣ duy trung tâm kiêu ngạo của con ngƣời, từ đó không ngừng bƣớc vào thế giới quan sinh thái trung tâm, từ đó có đƣợc cảm tri thẩm mĩ chính xác đối với khái niệm chỉnh thế toàn cầu đối với hình thức sinh mệnh và môi trƣờng vật lí phi nhân loại” (Đỗ Văn Hiểu, 2013). 19 Một tác phẩm đƣợc xem là VHST khi có đƣợc những đặc trƣng cơ bản khác với dòng văn học khác. Trƣớc hết, nó phê phán chủ nghĩa nhân loại trung tâm và không chấp nhận quan điểm cực đoan hóa chủ nghĩa sinh thái trung tâm, đề cao chủ nghĩa sinh thái trung tâm khẳng định tính chỉnh thể của toàn bộ sinh vật, nhấn mạnh sự bình đẳng giữa con ngƣời và tự nhiên cùng vạn vật. Tuy nhiên, nhà văn cũng không xem nhẹ năng lực, địa vị, tính chỉnh thể của con ngƣời, đảm bảo sự cân bằng, bình đẳng giữa con ngƣời với tự nhiên, tránh sự cực đoan một phía.

Đặc trƣng cơ bản thứ hai của VHST là “lấy chủ nghĩa sinh thái làm lợi ích cao nhất, kêu gọi tinh thần “chủ nghĩa sinh thái nhân văn”. Chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái lấy lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất, kêu gọi con ngƣời tôn trọng giá trị nội tại của tự nhiên. Chủ nghĩa sinh thái nhân văn là sự tổng hợp và điều hòa đối với chủ nghĩa nhân loại trung tâm và chủ nghĩa sinh thái trung tâm” (NTTTH, 2017, tr. VHST còn chú trọng xây dựng sinh thái tinh thần của nhân loại, cho rằng biện pháp tốt nhất để giải quyết một cách căn bản nguy cơ sinh thái là giải quyết tốt mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời, con ngƣời với tự nhiên.

Mặt khác, VHST nhấn mạnh “nơi chốn” (place) và “ý thức nơi chốn” (sense of place). “Nơi chốn” nếu trong phạm vi nhỏ là ngôi nhà, lớn hơn là trái đất, vũ trụ. Nhƣng nơi chốn cũng có thể là bất cứ không gian nào đều có thể trở thành nơi trở về trên ý nghĩa tinh thần và tâm lý của nhân loại. Xây dựng ý thức về nơi chốn, VHST giúp con ngƣời quan tâm và gần gũi với nơi mình sinh sống, xem đó là nơi trú ngụ của tâm hồn để từ đó hình thành ý thức trách nhiệm.

VHST còn kết hợp “tính khoa học” và “tính văn học”, giữa tính khoa học của thể loại phi hƣ cấu và tính văn học đặc thù của loại hình nghệ thuật ngôn từ. Tính khoa học thể hiện ở những kiến thức sâu rộng của nhà văn về lĩnh vực tự nhiên mà mình đang khai phá. Tác phẩm đó có thể giúp ngƣời đọc hiểu biết nhiều hơn về thế giới mình đang sống, qua đó để yêu thƣơng, trân quý và bảo vệ. Đó là cách VHST tác động từ lí trí đến tình cảm của ngƣời đọc trên cơ sở khoa học.

Đồng 20 thời, cách thức này đòi hỏi phải có tính văn học, cho thấy tài năng của tác giả để tạo nên sức hấp dẫn, sức sống cho tác phẩm VHST. Hơn nữa, điều dễ nhận biết về VHST bởi một đặc trƣng lớn khác là có trách nhiệm sinh thái, phê phán mặt trái của văn minh, thể hiện lý tƣởng sinh thái và cảnh báo nguy cơ sinh thái. VHST rất chú trọng đến trách nhiệm kèm theo nghĩa vụ của con ngƣời đối với tự nhiên, kêu gọi bảo vệ vạn vật trong tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái, ca ngợi sự hi sinh vì lợi ích chỉnh thể của sinh thái. Khuynh hƣớng văn học này đƣa trách nhiệm của nhân loại đối với tự nhiên thành đạo đức chủ yếu.

Ngoài ra, nó truy tìm nguồn gốc của nguy cơ sinh thái. Rất nhiều tác giả lên án quyết liệt với các hiện tƣợng tƣ tƣởng, văn hóa, xã hội gây tổn hại đến môi trƣờng sinh thái nhƣ: Chủ nghĩa nhân loại trung tâm; các quan điểm nhị nguyên luận, chinh phục và thống trị tự nhiên; chủ nghĩa tiêu dùng vật chất, chủ nghĩa tiêu dùng; những cải tạo và phát triển phá vỡ cân bằng sinh thái…. Mặt khác, bằng sự tƣởng tƣợng và nhạy cảm của nhà văn, tác phẩm văn học viễn tƣởng còn có thể dự báo những thảm họa sinh thái, cảnh báo nhân loại những nguy cơ sinh thái và hoài niệm hay mơ ƣớc về một cuộc sống lý tƣởng đầy trong lành, an ổn, hài hòa, bình đẳng. Bằng những đặc trƣng của mình, VHST góp phần cảnh báo nhân loại rằng nguy cơ sinh thái không chỉ là vấn đề của riêng khoa học sinh thái học mà còn là vấn đề của xã hội.

Điều làm nên sự khác biệt của VHST với các loại hình văn học khác chính là tƣ tƣởng sinh thái và góc nhìn sinh thái. Tuy nhiên, không vì coi trọng lợi ích sinh thái mà dòng văn học này coi thƣờng hay phản nhân loại, bởi xét tận cùng lấy lợi ích sinh thái làm giá trị cao nhất cũng có nghĩa là đạt đến lợi ích căn bản và bền vững của nhân loại. Nguy cơ sinh thái không còn giới hạn nội bộ một lĩnh vực, một lãnh thổ mà là nguy cơ của toàn nhân loại, nguy cơ mang tính toàn cầu. Sự áp đặt của con ngƣời với tự nhiên sẽ liên quan đến sự áp bức của con ngƣời đối với con ngƣời trong xã hội.

Vì vậy đảm bảo sự cân bằng với tự nhiên là đảm bảo cân bằng xã hội. Phê bình sinh thái 1.