Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ dưới góc nhìn bối cảnh - Huỳnh Vũ Lam

Luận án phân tích truyện dân gian Khmer Nam Bộ trong bối cảnh văn hóa và ngôn ngữ đa tầng của Việt Nam. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn mới về sự giao thoa văn

• Tác giả: Huỳnh Vũ Lam
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Quốc Hùng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ dưới góc nhìn bối cảnh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án tiến sĩ nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ

Luận án tiến sĩ của Huỳnh Vũ Lam thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2015. Đề tài tập trung nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ dưới góc nhìn bối cảnh, một hướng tiếp cận mới mẻ trong lĩnh vực văn học dân gian Việt Nam. Công trình được hướng dẫn bởi TS Hồ Quốc Hùng và PGS Phan Thị Thu Hiền. Trước khi luận án ra đời, nghiên cứu văn học dân gian Khmer Nam Bộ chủ yếu dừng lại ở việc sưu tầm, văn bản hóa và phân tích trên văn bản. Phương pháp nghiên cứu truyền thống này bỏ qua nhiều yếu tố quan trọng liên quan đến bối cảnh diễn xướng. Luận án đặt ra mục tiêu đổi mới phương pháp tiếp cận, đưa nghiên cứu ra khỏi khuôn khổ văn bản để hướng đến đời sống thực tế của truyện kể trong cộng đồng Khmer. Đây là bước tiến quan trọng trong nghiên cứu folklore tộc người thiểu số tại Việt Nam.

1.1. Bối cảnh ra đời của đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu văn học dân gian Khmer Nam Bộ có lịch sử phát triển lâu dài tại Việt Nam. Các công trình đầu tiên tập trung vào sưu tầm và ghi chép truyện kể, xem chúng như tư liệu văn hóa phục vụ việc hiểu biết phong tục tập quán. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa trên văn bản, áp dụng phân loại theo type và motif theo hệ thống Thompson. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bỏ sót nhiều giá trị thực tế của truyện kể trong đời sống cộng đồng. Sự chuyển hướng trong nghiên cứu folklore thế giới từ nửa sau thế kỷ XX đã tạo tiền đề cho việc áp dụng góc nhìn bối cảnh vào nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ của luận án tiến sĩ

Luận án đặt ra ba nhiệm vụ chính. Thứ nhất, tổng hợp và đánh giá lại toàn bộ các công trình nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ từ trước đến nay. Thứ hai, xây dựng lý thuyết và phương pháp tiếp cận bối cảnh phù hợp với đặc trưng văn hóa Khmer. Thứ ba, áp dụng phương pháp mới để ghi nhận và phân tích truyện kể trong bối cảnh thực tế diễn xướng. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một cách nhìn toàn diện hơn về nền văn học dân gian phong phú của người Khmer tại vùng Nam Bộ.

II. Phân tích vấn đề trong nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ

Nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ đối mặt với nhiều vấn đề cần giải quyết. Phương pháp nghiên cứu truyền thống chủ yếu dựa trên văn bản đã bộc lộ những hạn chế rõ rệt. Việc văn bản hóa truyện kể khiến chúng mất đi tính sống động, biến đổi theo quá trình ghi chép của người sưu tầm. Các yếu tố phi ngôn ngữ như điệu bộ, ngữ điệu, tương tác giữa người kể và người nghe đều bị loại bỏ. Phân loại thể loại theo hệ thống phương Tây không hoàn toàn phù hợp với đặc trưng truyện kể Khmer. Cộng đồng Khmer Nam Bộ có cách phân loại riêng gắn liền với chức năng văn hóa và tín ngưỡng. Sự khác biệt về không gian văn hóa tộc người, đặc điểm cư trú và đời sống tâm linh tạo nên bối cảnh đặc thù mà nghiên cứu truyền thống chưa đề cập đầy đủ. Những khoảng trống này đòi hỏi một hướng tiếp cận mới toàn diện hơn.

2.1. Hạn chế của phương pháp nghiên cứu văn bản

Phương pháp nghiên cứu dựa trên văn bản có nhiều ưu điểm trong việc phân loại và so sánh truyện kể giữa các tộc người. Tuy nhiên, cách tiếp cận này chỉ khai thác được phần nội dung đã được văn bản hóa. Truyện dân gian Khmer Nam Bộ tồn tại chủ yếu trong đời sống truyền khẩu, gắn liền với các lễ hội, nghi thức và sinh hoạt cộng đồng. Khi tách khỏi bối cảnh ban đầu, truyện kể mất đi nhiều tầng ý nghĩa sâu xa. Người nghiên cứu chỉ tiếp cận được sản phẩm cuối cùng mà không hiểu được quá trình sáng tạo và tiếp nhận thực tế.

2.2. Khoảng trống trong nghiên cứu văn hóa tộc người Khmer

Nghiên cứu văn hóa tộc người Khmer Nam Bộ tại Việt Nam đã có nhiều thành tựu trong sưu tầm và giới thiệu tác phẩm. Tuy nhiên, việc nghiên cứu diễn ngôn kể chuyện trong hoàn cảnh thực tế còn đặt ra nhiều thách thức. Không gian văn hóa Khmer với đặc trưng cư trú vùng kênh rạch, đầm lầy, đời sống tín ngưỡng phong phú và hệ thống lễ hội đa dạng tạo nên bối cảnh đặc thù. Các công trình trước đây chưa đủ sâu trong việc lý giải mối quan hệ giữa truyện kể và bối cảnh văn hóa xã hội nơi chúng sinh tồn và phát triển.

III. Phương pháp tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu truyện dân gian Khmer

Luận án đề xuất phương pháp tiếp cận bối cảnh như một hướng nghiên cứu mới cho truyện dân gian Khmer Nam Bộ. Phương pháp này đặt diễn ngôn kể chuyện vào bối cảnh thực tế với các mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Công cụ ghi nhận truyện kể được xây dựng phù hợp với đặc trưng văn hóa Khmer. Các yếu tố tạo bối cảnh kể chuyện bao gồm không gian, thời gian, thành phần tham gia và mục đích kể chuyện. Phương pháp điền dã thực địa được tổ chức bài bản để ghi nhận toàn bộ quá trình kể chuyện. Nhà nghiên cứu không chỉ thu thập nội dung truyện mà còn ghi nhận phản ứng của người nghe, cách thức tương tác và ý nghĩa văn hóa của buổi kể chuyện. Hướng tiếp cận này bắt nguồn từ lý thuyết performance folklore phát triển mạnh ở Hoa Kỳ nửa cuối thế kỷ XX. Phương pháp mới giúp khám phá những tầng ý nghĩa mà nghiên cứu văn bản không thể đạt được.

3.1. Xây dựng công cụ ghi nhận truyện kể trong bối cảnh

Việc xây dựng công cụ ghi nhận đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa Khmer Nam Bộ. Kết cấu bối cảnh kể chuyện dân gian Khmer bao gồm nhiều yếu tố phức tạp. Không gian kể chuyện có thể là nhà chùa, gia đình hoặc cộng đồng làng xã. Thời gian kể chuyện gắn liền với các mùa lễ hội và sinh hoạt nông nghiệp. Thành phần tham gia bao gồm người kể chuyên nghiệp và không chuyên, cùng cộng đồng người nghe. Công cụ ghi nhận phải lưu ý đến cả yếu tố phi ngôn ngữ như điệu bộ, nét mặt và ngữ điệu của người kể.

3.2. Tổ chức điền dã ghi nhận truyện kể thực tế

Điền dã thực địa là phần quan trọng trong phương pháp tiếp cận bối cảnh. Nhà nghiên cứu cần tiếp cận cộng đồng Khmer tại các tỉnh Nam Bộ, tham gia vào đời sống văn hóa để ghi nhận truyện kể tự nhiên. Quá trình điền dã bao gồm phỏng vấn nghệ nhân kể chuyện, quan sát các buổi kể chuyện trong lễ hội và ghi chép phản ứng của cộng đồng. Phương pháp ghi âm, ghi hình được sử dụng kết hợp với ghi chép truyền thống. Dữ liệu thu thập phải được xử lý cẩn thận để bảo toàn tính nguyên bản của truyện kể trong bối cảnh.

IV. Kết luận và ứng dụng của luận án tiến sĩ về truyện dân gian Khmer

Luận án tiến sĩ của Huỳnh Vũ Lam đã đạt được nhiều đóng góp quan trọng cho lĩnh vực nghiên cứu văn học dân gian. Về mặt lý luận, công trình tổng hợp và đánh giá lại toàn bộ lịch sử nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ. Luận án xây dựng khung lý thuyết về tiếp cận bối cảnh phù hợp với đặc trưng văn hóa Việt Nam. Về phương pháp, công trình tạo ra công cụ ghi nhận truyện kể trong bối cảnh thực tế, mở ra hướng nghiên cứu mới cho folklore tộc người thiểu số. Kết quả nghiên cứu cho thấy truyện dân gian Khmer Nam Bộ có mối liên hệ mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và xã hội của cộng đồng. Ứng dụng thực tiễn của luận án nằm trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Công trình cũng có ý nghĩa trong đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu văn học dân gian tại các trường đại học. Hướng phát triển tiếp theo cần mở rộng phạm vi nghiên cứu và áp dụng công nghệ hiện đại trong ghi nhận dữ liệu.

4.1. Đóng góp lý luận của luận án tiến sĩ

Đóng góp lớn nhất của luận án là hệ thống hóa lý thuyết về tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu văn học dân gian. Công trình phân tích sự chuyển hướng từ nghiên cứu văn bản sang nghiên cứu performance trong folklore học thế giới. Luận án chỉ ra tính phù hợp của phương pháp mới với đặc trưng truyện kể truyền khẩu của người Khmer. Hệ thống phân loại thể loại truyện dân gian Khmer Nam Bộ được xây dựng lại dựa trên chức năng văn hóa thay vì chỉ dựa trên hình thức. Đây là cơ sở lý luận quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về folklore tộc người tại Việt Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và hướng phát triển

Luận án có ý nghĩa thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Kết quả nghiên cứu phục vụ công tác bảo tồn văn hóa phi vật thể của cộng đồng Khmer Nam Bộ. Phương pháp tiếp cận bối cảnh được áp dụng trong giảng dạy văn học dân gian tại các trường sư phạm. Hướng phát triển tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu sang các loại hình folklore khác như dân ca, tục ngữ. Việc ứng dụng công nghệ số trong ghi nhận và lưu trữ truyện kể cũng là hướng đi cần được quan tâm. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu folklore so sánh sẽ nâng cao giá trị công trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề lại tiếp cận với hướng nghiên cứu theo góc độ hành động ngôn từ - một định hướng của việc nghiên cứu mà chúng tôi vừa dẫn ở trên. Theo đó, hành động ngôn từ là loại hành động nặng về tính biểu diễn và tác động. Cần phải xác định lại rằng văn bản VHDG là sự chuyển thể từ diễn ngôn sang văn bản. Cho nên một diễn ngôn chỉ tương đương với một trạng thái hành ngôn.

Diễn ngôn VHDG chỉ là trạng thái hành động ngôn từ cụ thể của cá nhân hình thành từ tương tác với cộng đồng [56, tr. Nhận định này tiệm cận với lí thuyết hành động ngôn từ trong nghiên cứu văn học của J.32], một trong những nền tảng quan trọng của ngữ dụng học và là cơ sở có tính nền tảng cho hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu VHDG. Đi theo một hướng gần với nghiên cứu bối cảnh, Tăng Tấn Lộc trong công trình viết về đồng dao Vĩnh Long có một phần tiếp cận diễn xướng đồng 10 dao trong đời sống sinh hoạt. Theo tác giả, khái niệm “diễn xướng” vừa là một loại hình nghệ thuật nguyên hợp của folklore vừa là một quá trình của đời sống folklore và cũng là “hình thức giao tiếp nghệ thuật của cộng đồng” [75, tr.

Trong phần tìm hiểu diễn xướng đồng dao, tác giả cho rằng có 02 loại diễn xướng: không gắn với trò chơi và có gắn với trò chơi. Luận văn đã bước đầu tiếp cận với thể loại đồng dao đặt trong một bối cảnh cụ thể để phát hiện ra những nét mới trong cách ứng dụng của người dân ở một địa phương. Luận văn này đã có những phân biệt bước đầu về khái niệm diễn xướng và ứng dụng nó trong các loại hình có khả năng biểu diễn. Đầu năm 2015, trong hội thảo về học giả - nhà văn Nguyễn Đổng Chi, Hồ Quốc Hùng [57] đã công bố một bài viết về phương pháp nghiên cứu và tư duy khoa học qua công tác sưu tầm và nghiên cứu VHDG của cây đại thụ trong làng folklore học Việt Nam.

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích và đánh giá cao phương pháp sưu tầm điền dã của Nguyễn Đổng Chi và chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa sưu tầm, phân loại và nghiên cứu trong nghiên cứu VHDG. Nhiều luận điểm của bài viết cho thấy, quan niệm của Nguyễn Đổng Chi nhìn tác phẩm như “một sự vận động”, “thu lượm bằng hết những gì nghe và thấy một cách chính xác, khách quan” đã phản ánh cách nhìn của ông tiệm cận với phương pháp của trào lưu bối cảnh dù thời điểm ấy trào lưu bối cảnh của Mỹ chưa ra đời [57, tr. Dù còn nhiều điểm khác biệt về nguyên tắc tiếp cận, nhưng bài viết đã hé lộ những hướng đi của các học giả Việt Nam, mà tiêu biểu là Nguyễn Đổng Chi, có bước tương đồng với thế giới về tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore. Chỉ có điều, cách suy nghĩ đó chỉ dừng lại ở cá nhân mà chưa phát triển thành trào lưu rộng rãi như phương Tây.

Về phương diện luận nghiên cứu và giảng dạy trong các trường đại học hay học viện với sản phẩm là các luận văn luận án của học viên, đến nay, 11 một trong những công trình chính thức đi theo hướng tiếp cận bối cảnh đối với VHDG có thể kể đến là luận văn thạc sĩ Tục ngữ trong văn học: một trường hợp của nghiên cứu folklore trong bối cảnh [137] của Lê Thị Thanh Vy. Đây là công trình học thuật đi theo hướng tiếp cận bối cảnh đối với việc nghiên cứu tục ngữ trong văn học. Đối tượng chính của luận văn là những câu tục ngữ trong tác phẩm văn học viết. Cách sử dụng của tục ngữ trong những hoàn cảnh mà nhà văn miêu tả, cách tiếp nhận hay diễn giải ý nghĩa của chúng mà nhân vật thể hiện và những cơ chế nào để một tục ngữ được sử dụng như hành vi giao tiếp trong tác phẩm … là những vấn đề cốt yếu mà tác giả quan tâm.

Tác giả luận văn đã đưa ra những thao tác, những kĩ thuật thực hiện theo hướng nghiên cứu mới. Theo đó, cơ cấu của mỗi loại bối cảnh sẽ mang đến cho tục ngữ cách thức sử dụng, cách hiểu của những người tham gia và tác động của nó trong diễn biến nhận thức của nhân vật, góp phần cho người đọc hiểu thêm về đặc điểm tính cách của nhân vật trong tác phẩm. Bối cảnh mà luận văn xem xét là những hoàn cảnh sử dụng của tục ngữ trong tác phẩm văn học, đều là giả định, nghĩa là bối cảnh được mô phỏng từ đời sống, được người viết tái hiện trong tác phẩm chứ chưa phải là bối cảnh thực tế. Mặc dù vậy, luận văn đã có sự thể nghiệm bước đầu đối hướng tiếp cận mới khá thành công, nó cung cấp những góc nhìn mới về ý nghĩa, cách sử dụng, cơ chế sử dụng tục ngữ trong mối quan hệ giới tính, tuổi tác, … Và hơn hết, nó gợi mở ý tưởng cho nhiều công trình khoa học khác.

Những công trình vừa nêu tuy còn khái quát nhưng đã cho thấy một cách rõ ràng về tình trạng thưa thớt của việc nghiên cứu VHDG trong bối cảnh ở Việt Nam. Hướng đi này đến nay cơ bản vẫn dừng lại ở mức độ giới thiệu lí thuyết, còn sự vận dụng vào thực tế chỉ mới xuất hiện ở một số luận án, luận văn với phạm vi chưa rộng. Điều đó cũng gián tiếp thừa nhận rằng, dù nghiên cứu bối cảnh đã manh nha từ sớm, nhưng đến nay tiếp cận văn bản 12 ở Việt Nam vẫn là hướng chủ yếu trong nghiên cứu VHDG, nó cần nhiều sự đầu tư hơn nữa để chuyển hướng. Song song đó, những khảo sát mang tính tổng quan nêu trên còn cho thấy một nguyên lí: những vấn đề lí thuyết mới có thể thay đổi cách nhìn đối tượng và có khả năng tạo ra những giá trị mới.

Nhưng không phải vì vậy mà phủ nhận thành tựu từ những khuynh hướng đi trước. Ngược lại, nó nhằm bổ sung hoàn thiện hơn quy trình nghiên cứu hiện có về phương diện khoa học. Để có cơ sở làm rõ những hiệu quả của cách làm mới thì việc nhìn nhận những gì mà cách làm truyền thống đã gặt hái được cũng là điều cần thiết. Sau đây, chúng tôi xin nhìn lại quá trình nghiên cứu đó qua việc nhìn nhận trên thực tế nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ trong truyền thống.

Nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam Bộ - cái nhìn tổng quan 3. Các công trình về văn hóa Văn hóa tộc người Khmer Nam Bộ đã được giới nghiên cứu quan tâm từ rất sớm và đặc biệt nở rộ sau năm 1975. Từ nhiều cuộc hội thảo khoa học, các công trình của các nhà dân tộc học, và từ các luận án-luận văn ở các trường đại học, đặc điểm văn hóa Khmer Nam Bộ đã dần dần được bóc tách ở nhiều phương diện giúp ta nhìn thấy nhiều chiều kích phong phú. Nếp sinh hoạt đời thường, phong tục tập quán, tín ngưỡng lễ hội, và sự biến đổi trong quá trình phát triển giao thoa với các tộc người khác là những kết quả thu được từ công tác nghiên cứu nêu trên.

Trong bộn bề những đặc điểm được phát hiện, văn hóa dân gian Khmer được nhìn nhận ở hai góc độ: Thứ nhất, nhiều công trình có mục đích giới thiệu cho người Việt và các nhà quản lí xã hội hiểu về đặc trưng văn hóa Khmer nhằm xây dựng chính sách quản lí đúng đắn, phù hợp, nâng cao đời sống vật chất lẫn tinh thần cho tộc người này. Ở góc nhìn này, VHDG chỉ hiện diện như một yếu tố của lĩnh 13 vực văn hóa tinh thần rộng lớn, thường được nhắc đến và điểm qua như một mảnh ghép của một bức tranh phức tạp và phong phú, thậm chí trong một số trường hợp, bị lãng quên giữa hàng loạt các bộ môn nghệ thuật khác. Văn hóa trong các công trình này được nhìn nhận là tổng thể các loại hình sáng tạo dân gian, thường được gọi chung là văn hóa – văn nghệ (gồm múa, nhạc, sân khấu, văn học và mĩ thuật). Tuy nhiên, vị trí của văn học vẫn rất khiêm tốn so với các loại hình còn lại.

Trong quyển Vài nét về người Khmer Nam Bộ, tác giả trình bày những tri thức về người Khmer trong khoảng 450 trang in, nhưng văn học dân gian chỉ chiếm gần 7 trang [19, tr. Tương tự, trong suốt 300 trang sách viết về vốn văn hóa vùng đất Nam Bộ do Viện Văn hóa thực hiện, VHDG Khmer chỉ được trình bày trong khoảng 01 trang giấy [128, tr.256], điều đó cũng đủ thấy vị trí của nền văn học này trong tổng thể văn hóa vùng được tìm hiểu giản đơn đến mức nào. Thậm chí trong quyển sách gần đây nhất -Văn hóa Khmer Nam Bộ - nét đẹp trong bản sắc văn hóa Việt Nam [40] - các tác giả đã không dành bất cứ phần nào nói về VHDG của người Khmer. Thứ hai, một số công trình nghiên cứu sâu vào các lĩnh vực cụ thể của đời sống văn hóa (nhân chủng, tín ngưỡng, phong tục, lễ hội, …) với mục đích là có cái nhìn rõ ràng và chi tiết hơn về các khía cạnh văn hóa để làm cơ sở đề xuất các chủ trương an sinh xã hội phù hợp.

Thuộc nhóm này có các tài liệu: Người Việt gốc Miên [60], Phum sóc Khmer ở đồng bằng Sông Cửu Long [11], Vài nét về người Khmer Nam Bộ [19], Vấn đề dân tộc ở Đồng bằng Sông Cửu Long [31], … Trong những công trình này, dù dưới nhiều mục đích khác nhau, các câu chuyện dân gian Khmer vẫn xuất hiện với tư cách là những luận cứ giải thích cho các vấn đề thuộc về văn hóa hay dân tộc học. Truyện dân gian, dưới dạng này hay dạng khác, là minh chứng và giải thích cho nhiều nét sinh hoạt văn hóa và phong tục tập quán của người 14 Khmer. Chẳng hạn trong phần viết về lễ hội của người Khmer, các nhà nghiên cứu cho rằng lễ hội thường gắn với truyền thuyết đậm chất Phật giáo, “dù ngày nay truyền thuyết trở nên không còn quan trọng” [76, tr.74] nhưng lễ tiết thì vẫn bắt buộc phải diễn ra. Điều này có nghĩa là yếu tố tinh thần của lễ hội vốn nằm trong truyền thuyết dân gian có thể bị lược bỏ hoặc xem nhẹ vì nó không đóng vai trò chính.

Tương tự như vậy, ở một số lễ hội khác, truyền thuyết là công cụ tinh thần để lí giải chứ không phải là yếu tố chính để người ta trao lại cho đời sau.