Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC 1.1 Một số khái niệm 1. Khái niệm văn hóa Theo Từ điển Hán Việt và giải thích tách từ “Văn hóa”. “Văn” là cái đẹp, hướng tới cái đẹp; “Hóa” là sự biến hóa, biến đổi theo chiều hướng tích cực hay tiêu cực. Văn hóa có nguồn gốc từ tiếng Latinh: cultura (có nghĩa là cải tạo, xử lý, vun trồng, phát triển, sùng kính, giáo dục), là khái niệm rất đa nghĩa được sử dụng thường xuyên trong ngôn ngữ đời thường và trong ngôn ngữ khoa học.
Văn hóa không những là các lĩnh vực hiện thực khác nhau mà còn là tính hiện thực của con người trong các lĩnh vực ấy [14, tr. Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội [25, tr. Văn hóa là “Tổng thể những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, như: Kho tàng văn hóa dân tộc; Văn hóa phương Đông” [20, tr. Theo tác giả Mai Văn Hai: Không có cái vật gì gọi là văn hóa cả và ngược lại bất kỳ vật gì cũng có cái mặt văn hóa.
Văn hóa là một quan hệ. Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới thực tại. Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá nhân so với một tộc khác, một cá nhân khác. Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ khúc xạ riêng có mặt ở mọi lĩnh vực và rất khác độ khúc xạ ở một tộc người khác [13, tr.
Như vậy, văn hóa là những biểu hiện trong cuộc sống đời thường, những biểu hiện đó được thể hiện bao gồm các giá trị và chuẩn mực có khả năng chi phối đời sống của cá nhân hay cộng đồng. Khái niệm văn hóa đọc Từ đọc trong từ điển tiếng Việt là phát ra tiếng, thành lời theo văn bản có sẵn. Đọc to, đọc thầm để thấu hiểu nội dung của bản vẻ, văn bản, sách, báo, tạp chí… Luan van 11 Thuật ngữ văn hóa đọc (VHĐ) cho đến nay chưa có trong từ điển, chưa có một khái niệm hoàn chỉnh và thống nhất. Ở mỗi góc nhìn khác nhau có những quan niệm khác nhau về VHĐ.
Bởi vì VHĐ là một phần của văn hóa thể hiện trong nhân cách riêng biệt và khác biệt của mỗi cá nhân. Giáo sư Chu Hảo cho rằng có ba yếu tố cấu thành VHĐ là: thói quen đọc, phương pháp chọn sách và kỹ năng đọc. Ba yếu tố này luôn hỗ trợ cho nhau và được hình thành khi hoạt động đọc đã được rèn luyện từ rất sớm [12, tr. Tác giả Trần Thị Minh Nguyệt cho rằng: VHĐ là tổng thể các năng lực của chủ thể (người đọc) hướng tới việc tiếp nhận và sử dụng thông tin trong tài liệu, thể hiện ở khả năng định hướng tới tài liệu, khả năng lĩnh hội tài liệu một cách sáng tạo cũng như thái độ ứng xử với tài liệu của mỗi người [18, tr.
Như vậy, mỗi cá nhân có cách đọc và VHĐ ở một mức độ nhất định, tùy thuộc vào khả năng lĩnh hội, năng lực giải mã và sự tiếp nhận tài liệu khác nhau. Tác giả Nguyễn Hữu Viêm cho rằng: VHĐ là một khái niệm có hai nghĩa ở phạm vi cá nhân và tập thể; Đối với nghĩa rộng, VHĐ là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của tập thể, tổ chức, cộng đồng xã hội, của các nhà QL và cơ quan QL nhà nước; Đối với nghĩa hẹp, VHĐ là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân trong xã hội, là thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc [28, tr. Có nghĩa là, VHĐ gắn liền với ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân. Theo tác giả Nguyễn Công Phúc, VHĐ là cách đọc tích cực, nhằm mục tiêu khai thác, sử dụng có hiệu quả những thông tin, tri thức chứa đựng trong sách và trong các loại tài liệu khác, bao gồm cả tài liệu bảng in và tài liệu điện tử.
VHĐ bao hàm toàn bộ những kiến thức, kỹ năng, thói quen cần cho người đọc, để đạt tới mục tiêu đọc [19, tr. VHĐ là cách đọc tích cực để phục vụ cho những mục tiêu cao cả như: nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài và phát triển xã hội. Đọc để khẳng định những giá trị văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, tôn vinh những giá trị cao đẹp của con người trong xã hội. Tính tích cực thể hiện trong việc xác định những chủ đề cần đọc, lựa chọn sách đọc và biết vận dụng những gì đọc được vào trong thực tiễn cuộc sống.
VHĐ là một phần trong văn hóa tổng thể của mỗi cá nhân. Từ khi chữ viết ra đời thì hoạt động đọc của con người xuất hiện. Khi phát minh ra việc in ấn thì hoạt động đọc của con người được phổ biến hơn. Qua việc đọc sách, báo, tạp Luan van 12 chí sẽ bổ túc thêm những kinh nghiệm sống, những mãng kiến thức bị thiếu hụt, biết thêm những kinh nghiệm trong lao động, sản xuất… Điều đó cho thấy, VHĐ có vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống con người.
Như vậy, VHĐ là thước đo về năng lực chọn lựa, tiếp nhận thông tin từ bên ngoài của mỗi cá nhân, là sự nhận thức và cách ứng xử của cá nhân đối với sách, vật mang thông tin theo chiều hướng tích. VHĐ thể hiện qua hành vi, thái độ của người đọc đối với sách nói chung, kiến thức mà vật mang thông tin mang lại. Qua đó sẽ nhận được những giá trị thích ứng với hoạt động đọc nhằm góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho mỗi cá nhân, cộng đồng và xã hội. Khái niệm phát triển Phát triển là mở mang từ nhỏ thành to, từ yếu thành mạnh [20, tr.499] Phát triển là một phạm trù triết học vận động để đưa đến cái mới và thay thế cái cũ.
Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo hình xoắn ốc và hết mỗi chu kỳ của sự lặp lại xem như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn. Phát triển là sự tăng trưởng được kế thừa những giá trị, phạm vi và dựa trên nền tảng trước đó. Vì vậy kết quả của sự phát triển ở mỗi giai đoạn là khác nhau cả về qui mô số lượng và chất lượng của một sự vật, hiện tượng cụ thể. Như vậy, phát triển là làm cho sự vật, hiện tượng hiện có dần dần trở nên lớn, mạnh hơn cả về số lượng và chất lượng.
Khái niệm phát triển văn hóa đọc Phát triển VHĐ là sự kết hợp của hai phạm trù “phát triển” và “VHĐ”. Ở mỗi hình thái kinh tế xã hội khác nhau, những nhìn nhận về tiêu chuẩn, chuẩn mực xã hội khác nhau sẽ có những nhận định hay giá trị về phát triển VHĐ là không như nhau. Phát triển VHĐ là hoạt động diễn ra hàng ngày trong mỗi thời khắc của cuộc sống, ở mỗi giai đoạn thăng trầm của xu thế phát triển và trào lưu văn hóa xã hội. Trong lĩnh vực giáo dục, VHĐ ở trường đại học là hoạt động diễn ra trong suốt thời gian SV học tập, lao động và rèn luyện chuyên môn.
Quá trình đó được diễn ra tích cực hay tiêu cực và chịu sự chi phối của những yếu tố khách quan, chủ quan khác nhau của mỗi SV. Luan van 13 Vì vậy, phát triển VHĐ cho SV trường đại học nói chung là những cách làm, cách tổ chức, tác động tích cực đến SV về VHĐ để SV thực hiện tốt quá trình giáo dục tự thân thông qua người thầy trung gian là “sách, báo, tạp chí…”. Đọc, phải đọc đúng, hiểu đúng về thế giới quan xung quanh, để biết giá trị và ý nghĩa của mọi sự vật hiện tượng và cả quy luật của vũ trụ… Đó là những cơ hội để làm giàu tri thức cho SV, giúp cho SV tiếp cận VHĐ từ sớm sẽ tích lũy được nhiều kinh nghiệm cho bản thân, tích lũy tri thức làm hành trang trong cuộc sống. Như lời dạy của Bác Hồ: “Học ở đâu? Học ở trường học, học trong sách vở, học lẫn nhau và học ở dân”.
Không những thế “Đọc sách giúp thay đổi cuộc đời bạn. Nó mở ra trước mắt bạn những thế giới còn chưa được khám phá hay đã bị lãng quên, đưa bạn đi vòng quanh thế giới và xuyên qua thời gian. Đọc sách giúp bạn thoát khỏi những khuông mẫu trong Nhà trường và theo đuổi nền giáo dục mà bạn muốn. Thông qua các nhân vật-những thánh nhân và những kẻ tội đồ, hiện thực hay tưởng tượng, đọc sách sẽ chỉ cho bạn cách làm thế nào để sống tốt hơn” (Donalyn Miller – [15, tr.
Phát triển VHĐ là định hướng và dẫn dắt người đọc từ chỗ chưa có niềm đam mê đọc tư liệu đến sự mong đợi thỏa đáng trong quá trình khám phá tri thức và niềm đam mê đọc tư liệu phục vụ cho những mục tiêu hữu ích của bản thân, hoàn thành tốt nhiệm vụ rèn luyện, học tập. Phát triển VHĐ để tích lũy kinh nghiệm cho bản thân nhằm thích nghi phù hợp với những đổi mới theo xu thế phát triển của xã hội trong gian đoạn hiện nay. Vai trò, lợi ích và nội dung phát triển văn hóa đọc 1. Vai trò, lợi ích và sự cần thiết phải phát triển văn hóa đọc 1.
Vai trò, lợi ích của văn hóa đọc VHĐ có vai trò và lợi ích thiết thực trong cộng đồng xã hội nói chung và trong nhà trường nói riêng. VHĐ là yếu tố quan trọng góp phần cải thiện tri thức, cải thiện kết quả học tập của SV và nâng cao chất lượng GD&ĐT trong nhà trường. Vì vậy, Chính phủ đã phê duyệt những đề án liên quan tới VHĐ để thấy được vai trò và tầm quan trọng của VHĐ đối với một dân tộc.