Chương 1: Cơ sở lý luận của việc dạy học truyện cổ tích từ góc độ tự sự học Chương 2: Dạy học truyện cổ tích từ góc độ tự sự học Chương 3: Giáo án thể nghiệm và thực nghiệm sư phạm 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH TỪ GÓC ĐỘ TỰ SỰ HỌC 1. Thi pháp học và tự sự học 1. Thi pháp học Thi pháp học là một lĩnh vực nghiên cứu có ảnh hưởng lớn trong nghành nghiên cứu văn học thế kỷ XX, tuy có cội nguồn xa xưa nhưng đã được cải tạo triệt để, mang nội dung mới, rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch sử. Thuật ngữ Thi pháp học có nguồn gốc từ tiếng HiLap “Poietike”, chỉ một lĩnh vực tri thức về các quy tắc chuyên nghành sang tác nghệ thuật, phân loại về thể loại nghệ thuật, thể hiện tập trung trong công trình Peotica của Aristore (384- 322), mặc dù trước ông đã có nhiều người đề xuất.
Aristore kết hợp tư tưởng mua vui và nhận thức khi nhìn nhận bản chất nghệ thuật, từ đó ông lần lượt xem xét các thể lọa bi kịch, sử thi, cấu trúc cho đến ngôn từ. Ông kết hợp lý thuyết với thực hành phân tích nghệ thuật cụ thể. Nhưng qua hàng nghìn năm tồn tại và phát triển, thi pháp học nhiều lần được hiểu khác nhau, khi thì thu hẹp vào loại hình thi ca, vào thi luật, phép làm thơ, biến thành quy phạm, giáo điều, khi thì mở rộng chỉ toàn bộ nghệ thuật…. Từ rất nhiều các định nghĩa khác nhau của các nhà nghiên cứu, ta thấy thi pháp học chủ yếu là một lĩnh vực nghiên cứu về đặc trưng, tổ chức, các phương thưc, phương tiện, nguyên tắc làm nên giá trị thẩm mỹ của văn học trong tính chỉnh thể của văn bản.
Đó là lĩnh vực nghiên cứu quy luật nội tại của tác phẩm, cấu tạo và phong cách, nó phân biệt với các lĩnh vưc nghiên cứu khác. Thi pháp thực chất là hệ thống ngôn ngữ (ký hiệu) nghệ thuật mang tính mở. Thi pháp học bao gồm các bộ phận lí thuyết, miêu tả và lịch sử, gồm cả phong cách học và ngày nay bao gồm cả tự sự học, tu từ học mỗi bộ phân có đối tượng riêng, nhưng đều không ra ngoài phạm vi nói trên…. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tự sự học Theo Từ điển thuật ngữ văn học, tự sự là phương thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó. Tác phẩm tự sự bao giờ cũng có côt truyện, gắn với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc họa đầy đủ nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch. Tự sự học vốn là một nhánh của thi pháp học hiện đại, hiểu theo nghĩa rộng nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề liên quan, nói cách khác là nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sự nhằm tìm một cách đọc. Tên gọi Tự sự học – Narratology, Narratologie, là do nhà nghiên cứu gốc Pháp Bungari T.Todorov đề xuất năm 1969, trong sách Ngữ pháp “ Câu chuyện mười ngày ”, làm cho ngành nghiên cứu tự sự trước nay có được một cái tên chính thức và trở thành một khoa học nghiên cứu có tính độc lập vì nội hàm văn hóa của nó.
Theo như Jonathan Culler ( 1998): “ Tự sự là phương thức chủ yếu để con người hiểu biết sự vật ” muốn hiểu về sự vật nào thì con người ta kể và sự vật đó. Bản chất của tự sự ngày nay được hiểu là một sự truyền đạt thông tin, là quá trình phát ra đơn phương trong quá trình giao tiếp, văn bản tự sự là cụm thông tin được phát ra, và tự sự có thể thực hiện bằng nhiều phương thức, con đường. Trong văn học, tự sự có trong thơ, thơ trữ tình, trong kịch, chứ không chỉ là trong truyện ngắn, tiểu thuyết,… Trong các hình thức tự sự, chỉ có tự sự văn học là phúc tạp nhất, làm thành đối tượng chủ yếu của tự sự học. Lí thuyết tự sự học hiện đại lần đầu cho người ta thấy sự phức tạp của cấu trúc tự sự.
Tác giả không bao giờ hiện diện trong tiểu thuyết như một người kể, người phát ngôn, mà chỉ xuất hiện như là một tác giả hàm ẩn, một cái Tôi thứ hai của nhà văn, với tư cách là người mang hệ thống quan niệm và giá trị trong tác phẩm. Tác giả thực sự xuất hiện chỉ như người ghi, người sao lục lời kể. Người trần thuật là kẻ được sáng tạo ra để mang lời kể. Và hành vi trần thuật là hành vi của người trần thuật đó mà sản phẩm là văn bản tự sự.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Truyện cổ tích, một mô hình tự sự đặc thù 1. Truyện cổ tích Theo cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, truyện cổ tích là “một thể loại truyện dân gian nảy sinh từ xã hội nguyên thủy nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với chức năng chủ yếu là phản ánh và lý giải những vấn đề xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền), có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt”. Khái niệm truyện cổ tích có nội dung rất rộng, bao gồm nhiều loại truyện khác nhau về đề tài, về đặc điểm nghệ thuật,… Có thể phân truyện cổ tích thành ba loại chính: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt và truyện cổ tích loài vật Do cả ba tiểu loại được nói tới trong định nghĩa trên đều có các truyện được tuyển chọn trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 và Ngữ văn 10 hiện hành, cho nên theo chúng tôi cần có sự nắm bắt ban đầu về đặc điểm của ba tiểu loại này trong thể loại truyện cổ tích.
Truyện cổ tích thần kỳ Truyện cổ tích thần kỳ là bộ phận quan trọng và tiêu biểu nhất của thể loại cổ tích. Ở loại truyện này, nhân vật chính vẫn là con người trong thực tại, nhưng các lực lượng thần kỳ, siêu nhiên có một vai trò rất quan trọng. Hầu như mọi xung đột trong thực tại giữa người với người đều bế tắc, không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu tố thần kỳ (như truyện: Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa, Chử Đồng Tử…). Trong truyện cổ tích thần kỳ, các nhân vật thường bao gồm ba loại chính: nhân vật chính diện hay phe thiện (như Thạch Sanh, Công chúa, hoàng tử, Chử Đồng Tử, Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa…), nhân vật phản diện hay phe ác (như Lý Thông, Cám, mẹ Cám…) và các nhân vật thần kỳ hoặc vật báu có tác dụng kỳ diệu (như Tiên, Bụt, rắn thần, chim thần, đàn thần, niêu cơm thần, chiếc gậy thần…).
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Truyện cổ tích sinh hoạt (hay truyện cổ tích thế sự) Truyện cổ tích sinh hoạt là những truyện cổ tích không có hoặc rất ít yếu tố thần kỳ, ở đây các mâu thuẫn, xung đột xã hội giữa người với người được giải quyết một cách hiện thực, không cần đến những yếu tố siêu nhiên. Những yếu tố thần kỳ nếu có cũng không giữ vai trò quan trọng và nhiều khi chỉ là đường viền cho câu chuyện thêm vẻ ly kỳ, hấp dẫn mà thôi (như truyện: Vợ chàng Trương, Sự tích chim hít cô, Sự tích con muỗi, Cây tre trăm đốt…). Truyện cổ tích loài vật Truyện cổ tích loài vật là truyện cổ tích lấy các loài vật (phần lớn là động vật làm đối tượng phản ánh, tường thuật và lý giải chủ yếu).
Loại truyện này ở thời kỳ cổ xưa hầu hết các dân tộc đều có. Ở đây các loài vật được nhân cách hóa một cách hồn nhiên trong trí tưởng tượng của nhân dân thời cổ. Ở Việt Nam, do những truyện cổ tích loài vật không được sưu tầm và ghi chép sớm nên tính chất cổ xưa, hồn nhiên, chất phác của chúng không còn nguyên vẹn, nhiều truyện cổ tích loài vật đã biến tướng trở thành truyện ngụ ngôn (Ví dụ: Sự tích con công và con quạ, Vì sao trâu không có hàm răng trên…). Các truyện cổ tích đƣợc chọn trong chƣơng trình ngữ văn lớp 6, lớp 10.
Các truyện đã và đang được chọn để dạy và học Trong sách giáo khoa môn Văn (hiện nay là Ngữ văn) ở trường trung học cơ sở, các truyện cổ tích được đưa vào có sự thay đổi qua mỗi lần thay sách. Các truyện đã được tuyển chọn để dạy và học bao gồm: Sự tích trầu cau, Cây tre trăm đốt, Cây khế, Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa, Chàng ngốc, Trí khôn của tao đây…Còn trong sách Ngữ văn 6 hiện hành chỉ còn các truyện: Sọ Dừa, Thạch Sanh, Em bé thông minh (người Kinh) và hai truyện cổ tích của nước ngoài: Cây bút thần (Trung Quốc) và Ông lão đánh cá và con cá vàng (Nga). Trong sách giáo khoa môn Văn (nay là Ngữ văn) ở trường trung học phổ thông (lớp 10), trước đây, thể loại truyện cổ tích được chọn giảng khá 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều nhưng nay chỉ còn lại rất ít. Ở sách Văn cũ (chương trình chỉnh lý hợp nhất) có các truyện: Sự tích trầu cau, sau đó được thay bằng truyện: Sự tích cây nêu ngày tết, Từ Thức lấy vợ tiên, Sự tích núi Vọng Phu, Làm theo lời vợ dặn… Trong sách Văn 10 hiện hành (chương trình phân ban) chỉ còn lại hai truyện Tấm Cám và Chử Đồng Tử.
Trong chương trình nâng cao, truyện Tấm Cám được dùng để đọc - hiểu, còn truyện Chử Đồng Tử thuộc phần đọc thêm. Ngoài những truyện cụ thể đã và đang được đưa vào sách giáo khoa để dạy và học, còn có phần giới thiệu khái quát về văn học dân gian, trong đó nêu định nghĩa truyện cổ tích và các tiểu loại của nó. Đây là cơ sở ban đầu để giúp người dạy và học hiểu đúng đặc trưng thể loại. Sách giáo viên Ngữ văn 10, tập 1, yêu cầu: “Biết cách đọc và hiểu một truyện cổ tích thần kỳ, nhận biết được một số truyện cổ tích thần kỳ qua đặc trưng thể loại” [31, 89].
Đặc điểm chung của các truyện cổ tích được tuyển chọn để dạy trong trường THPT Nhìn chung, tất cả các truyện cổ tích đã và đang được tuyển chọn trong sách giáo khoa môn Văn ở trường phổ thông hai cấp (cơ sở và trung học) đều là những truyện tiêu biểu cho thể loại này và được lưu hành phổ biến rộng rãi trong nhân dân.