mở đầu cho ngành khoa học hấp dẫn này ở Đất nước hoa Sen - một dân tộc có nền Văn học dân gian phát triển. Càng về sau khoa học này càng thu hút sự say mê nghiên cứu và cống hiến của các nhà khoa học Folklore. Những công trình nghiên cứu của họ, khi được công bố là ánh đèn soi rọi, làm bừng sáng cả một kho tàng kiến thức vô giá về mọi mặt cuộc sống và cả về văn hóa. Để phân chia các loại nhân vật trong tác phẩm văn học nói chung và truyện kể dân gian nói riêng, ta dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau.
Mỗi tiêu chí khác nhau sẽ cho ta một cách phân loại và được các kiểu nhân vật khác nhau. Dựa trên cơ sở đánh giá vai trò của nhân vật trong việc triển khai cốt truyện, ta có thể chia nhân vật thành các loại sau: Nhân vật chính, nhân vật chính đóng vai trò chủ đạo xuất hiện nhiều trong tác 16 phẩm, trong câu chuyện liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm là cơ sở để tác giả triển khai đề tài của mình. Nhân vật trung tâm là các nhân vật xuất hiện từ đầu đến cuối tác phẩm về mặt ý nghĩa, nó là nơi quy tụ mọi mâu thuẫn của tác phẩm thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm ấy. Nhân vật phụ, là những nhân vật thể hiện tính cách hoặc chỉ thấp thoáng trong tác phẩm để làm nổi bật nhân vật chính.
Căn cứ vào tác động của nhân vật đối với sự phát triển của xã hội gắn với những đối kháng mâu thuẫn trong tác phẩm ta có các kiểu nhân vật sau: Nhân vật chính diện, nhân vật mang vẻ đẹp lý tưởng, quan điểm tư tưởng đạo đức tốt đẹp được khẳng định, được đề cao như một tấm gương về phẩm chất cao đẹp của con người. Nhân vật phản diện, là nhân vật có tính cách xấu đáng bị lên án, đáng phủ nhận và triệt tiêu. Nếu lấy cấu trúc nhân vật làm tiêu chí, ta có các kiểu nhân vật sau: Nhân vật chức năng, là loại nhân vật không có đời sống nội tâm đặc điểm cố định từ đầu đến cuối tác phẩm. Nó tồn tại trong tác phẩm chỉ nhằm một số chức năng nhất định nào đó mà thôi.
Nhân vật loại hình, là kiểu nhân vật tập trung những phẩm chất, đặc điểm của một loại người tiêu biểu nhằm khái quát chung về tính cách điển hình. Nhân vật bản thể, là kiểu nhân vật phức tạp có cá tính nổi bật, thường có những mâu thuẫn nội tại có những chuyển biến phức tạp. Nó vừa đáng ghét, vừa đáng thương, vừa lương thiện lại cũng vừa độc ác. Sau đây, tôi đi vào nghiên cứu các kiểu nhân vật theo sự phân chia về mặt thể loại.
Kiểu nhân vật truyền thuyết 2. Khái niệm truyện truyền thuyết Truyền thuyết là những truyện kể truyền miệng kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng yếu tố hư ảo, thần kỳ như cổ tích và thần thoại. Căn cứ vào đối tượng phản ánh, kết hợp với hoàn cảnh ra đời và đặc điểm thi pháp, có thể chia truyền thuyết người Việt thành hai bộ phận chính: - Truyền thuyết thời Văn Lang- Âu Lạc (như truyện Con Rồng, cháu Tiên; Thánh Gióng; Bánh chưng bánh giầy; Sơn Tinh, Thủy Tinh và truyệnAn Dương Vương). Bộ 17 phận này rất giàu tính chất thần thoại và tính chất anh hùng ca, nên thường được gọi là “truyền thuyết anh hùng” hay “truyền thuyết hoang đường” (tức là truyền thuyết mang đậm tính chất thần thoại hay huyền thoại).
- Truyền thuyết từ thời Bắc thuộc về sau (như truyền thuyết về Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Phụng Hiểu, Lê Lợi,…). Bộ phận này giàu tính hiện thực, đi sát lịch sử hơn nên thường được gọi là “truyền thuyết lịch sử” (có người còn gọi là truyện cổ tích lịch sử). Các kiểu nhân vật truyền thuyết Tìm hiểu nhân vật truyền thuyết, ta thấy cách xây đựng nhân vật có sự chuyển biến dần từ thần sang người. Điều này có thể được bắt nguồn từ cách nhìn nhận về tự nhiên và con người đã có sự thay đổi, bước đầu phát hiện ra bản chất và khoa học hơn.
Nhân vật chính trong truyền thuyết chủ yếu là người và nhân vật bán thần (Nửa thần), nhân vật phụ có thể là người, là thần, bán thần vô cùng đa dạng và phong phú. Để tiện lợi trong việc tìm hiểu và theo dõi, có thể chia nhân vật truyền thuyết thành các tiểu loại sau: 2. Nhân vật truyền thuyết khởi nguyên và anh hùng văn hóa Nhân vật khởi nguyên giải thích về nguồn gốc và quá trình hình thành các thị tộc, bộ tộc, bộ lạc, gia tộc, các làng xã, các thủy tổ của các làng nghề thủ công truyền thống. Tiến sĩ Lê Đức Luận cho rằng: “Đặc điểm loại nhân vật này là nhân vật bán thần trong truyền thuyết “Lạc Long Quân và Âu Cơ”, “Sơn Tinh Thủy Tinh” đây là hai nhân vật không rõ hình hài, tính cách là người nhưng hành động thì lại là thần.
Đây là nhân vật mang ảnh hưởng của kiểu nhân vật thần thoại. Nhân vật trong thần thoại sử thi được kết cấu trong hệ thống môtip: 1. Môtip hồng thủy: Mưa, lụt - Đôi trai gái sống sót sinh đẻ (Đẻ đất đẻ nước), lũ lụt - đôi nam, nữ đẻ ra các dân tộc (Quả bầu mẹ). Môtip người khổng lồ kiến tạo: Cây - Người - Trời đất hoặc cây - Người khổng lồ - Chim - Trứng - Nhiều người.
Môtip cây vũ trụ: Sự xuất hiện (Sự chết - Sự phục hồi “Đẻ đất đẻ nước”). Đây là môtip thuộc bộ phận truyền thuyết suy nguyên về nguồn gốc loài người và bộ lạc. Lớp truyền thuyết suy nguyên về nguồn gốc con người và các tộc người. Đó là Tô Tem Giáo và Bái Vật Giáo, đối với người Việt vật tổ là con rồng (Long), con Nêga của người Khơme, con NaGaRy của người Chăm, con Ngược của người Thái.Đây là hình thức sơ khai của tôn giáo nguyên thủy về thần và vật linh, vật tổ.
Nhân bản người rồi thần thánh hóa con người là con đường nghệ thuật của truyền thyết suy nguyên”. Đối với nhân vật anh hùng văn hóa trong truyền thuyết, E. Meletinsky cho rằng: “Việc diệt trừ quái vật, yêu ma, việc tạo ra con người, dậy nghề và nghệ thuật cho họ, 18 tạo ra các phong tục, trật tự các sông ngòi, biển cả, tạo ra khí hậu.đã thuộc vào những hoạt động quan trọng nhất của anh hùng văn hóa”. Thông qua nhân vật anh hùng văn hóa, huyền thoại giải thích những cái trước đây chưa hề có, xa lạ với con người hoặc những thứ mà con người chưa đủ khả năng để giải thích về nó.
Các nhân vật trong truyền thuyết có khả năng điều chỉnh môi trường tự nhiên và xã hội. Trong truyền thuyết của dân tộc việt, tiêu biểu cho kiểu anh hùng văn hóa là Lạc Long Quân, Âu cơ.họ là những nhân vật khai sáng, là thủy tổ của loài người. Mẹ Âu Cơ sinh ra đồng bào ta trong bọc trứng, Lạc Long Quân tiêu diệt Ngư Tinh, Mộc Tinh.cứu sống con người và dạy cho họ biết cách làm ăn, sinh sống. Còn nhân vật Lang Liêu chính là người sáng tạo ra truyền thống làm bánh chưng, bánh giầy cho ngày tết nhằm tôn vinh nét đẹp riêng của cư dân miền lúa nước trong truyền thuyết “Bánh chưng, bánh giầy”.
Nhân vật anh hùng lịch sử Nhân vật anh hùng lịch sử trong truyền thuyết là những con người có thật trong lịch sử. Họ là những con người tự bản thân không có sức mạnh phi thường như thần linh nhưng họ có sức mạnh từ thần linh, được thần linh trợ giúp như: Lê Lợi, An Dương Vương. Bên cạnh các nhân vật là người như: Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi, An Dương Vương thì Thánh Gióng là nhân vật đậm màu sắc huyền thoại. Gióng mang trong mình sức mạnh phi thường của thần linh.
Các nhân vật lịch sử được xây đựng trước thời đại Hùng Vương còn xa lạ với đời sống con người nhưng càng về sau này, họ càng được xây dựng một cách gần gũi với nhân dân hơn, đời thường hơn. Công trạng của họ cũng là một phần công trạng của nhân dân, họ được nhân dân yêu mến, gần gũi, kính trọng và bảo vệ mỗi khi gặp nguy hiểm. Tiểu hệ thống nhân vật này được xây dựng trên cơ sở thần thánh hóa các hiện tượng tự nhiên và con người. Nhân vật có khi là thần như Thánh Gióng, có khi là vật thần như Ngựa Sắt, Thần Kim Quy, Thanh gươm, có khi là con người nhưng đã được thần thánh hóa như Lạc Long Quân, Âu Cơ, Sơn Tinh, Thủy Tinh.
Với những đặc điểm như đã trình bày, ta thấy nhân vật truyền thuyết đã gần gũi với con người hơn và đậm đà tính nhân văn hơn. Cảm quan lịch sử đã chi phối nghệ thuật xây dựng hình tượng truyền thuyết. Các nhân vật dù có là hư cấu hay là nhân vật lịch sử thì cũng đều có tên tuổi, gốc gác nói chung là có một lý lịch rõ ràng gắn với địa phương hay thời đại. Truyền thuyết được 19 sáng tạo trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, vì vậy ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, các nhân vật lại được sáng tạo dưới sự chi phối khác nhau của quan niệm thẩm mĩ nhân dân.
Càng về những giai đoạn lịch sử sau này, các nhân vật truyền thuyết càng gần gũi với hiện thực, ít bị chi phối bởi những yếu tố kì ảo. Kiểu nhân vật cổ tích 2. Khái niệm truyện cổ tích Trong kho tàng truyện dân gian người Việt cũng như nhiều dân tộc khác trên thế giới, truyện cổ tích là bộ phận lớn nhất, có lịch sử sinh thành, phát triển và tồn tại lâu dài nhất, có nội dung và hình thức nghệ thuật phong phú, đa dạng nhất và cũng là loại truyện gây nhiều khó khăn nhất trong việc định nghĩa nó. Từ năm 1945 trở về trước, khái niệm truyện cổ tích thường dùng theo nghĩa rộng để chi chung toàn bộ truyện kể dân gian.
Từ hơn nữa thế kỷ nay, trên cơ sở tiếp thu lí luận và kinh nghiệm nghiên cứu truyện dân gian nước ngoài kết hợp với hoạt động sưu tầm, nghiên cứu truyện dân gian trong nước, các nhà nghiên cứu đã phân chia kho tàng truyện cổ dân gian nước ta thành 5 loại chính: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười và ngụ ngôn. Như vậy khái niệm cổ tích đã được thu hẹp hơn, tuy nhiên nó lại là bộ phận lớn nhất và phức tạp nhất nên việc xác định một khái niệm chính xác cho cổ tích gặp rất nhiều khó khăn.