Phát Triển Thị Trường Điện Lực Tại Việt Nam: Nghiên Cứu và Giải Pháp

Thị trường điện lực đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. 183 trang · Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Hoài Nam
• Người hướng dẫn: PGS,TS Bùi Văn Huyền
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu quốc tế về phát triển thị trường điện lực
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước về xây dựng và phát triển thị trường điện lực
• 1.3. Kết luận rút ra từ những nghiên cứu về phát triển thị trường điện lực và hướng nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG ĐIỆN LỰC
• 2.1. Khái niệm, vai trò và đặc điểm của thị trường điện lực
• 2.2. Khái niệm và nội dung phát triển thị trường điện lực
• 2.3. Kinh nghiệm phát triển thị trường điện lực và bài học đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG ĐIỆN LỰC TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về ngành điện tại Việt Nam
• 3.2. Thực trạng phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam giai đoạn 2006 - 2015
• 3.3. Đánh giá chung về thị trường điện lực tại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG ĐIỆN LỰC TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Triển vọng phát triển thị trường điện lực Việt Nam
• 4.2. Quan điểm, mục tiêu và phương hướng phát triển thị trường điện lực giai đoạn đến 2030
• 4.3. Các giải pháp phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thị Trường Điện Lực Việt Nam Giới Thiệu Ngắn Gọn

Thị trường điện lực đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Điện năng là đầu vào quan trọng cho hầu hết các hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Ngành điện được xem là hạ tầng công nghiệp trọng yếu của quốc gia. Theo tài liệu gốc, quá trình phát triển thị trường điện lực ở Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn, từ mô hình độc quyền tự nhiên đến thị trường cạnh tranh. Sự chuyển đổi này nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả, chất lượng và độ tin cậy của dịch vụ điện năng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết để phát triển thị trường điện một cách bền vững. Các mục tiêu cơ bản đặt ra bao gồm: Xóa bỏ bao cấp trong ngành điện, tăng quyền lựa chọn nhà cung cấp điện cho khách hàng, thu hút vốn đầu tư từ mọi thành phần kinh tế, và đảm bảo cung cấp điện ổn định, tin cậy và chất lượng cao. Việc hoàn thiện thị trường điện lực cạnh tranh là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan và sự điều chỉnh linh hoạt theo tình hình thực tế.

1.1. Vai trò của điện lực trong phát triển kinh tế quốc gia

Điện năng là yếu tố then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động và khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp. Một hệ thống điện ổn định, hiệu quả là điều kiện tiên quyết để thu hút đầu tư, tạo việc làm và nâng cao chất lượng cuộc sống. Theo nghiên cứu, điện năng đóng góp đáng kể vào GDP và là nguồn năng lượng không thể thiếu cho quá trình điện khí hóa nông thôn, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Việc đảm bảo an ninh năng lượng, đặc biệt là điện năng, là một trong những ưu tiên hàng đầu của chính phủ.

1.2. Lịch sử phát triển và các giai đoạn của thị trường điện Việt Nam

Thị trường điện lực Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ mô hình độc quyền tự nhiên do EVN nắm giữ đến các bước tiến hướng tới thị trường cạnh tranh hơn. Quyết định 26/QĐ-TTg năm 2006 là một dấu mốc quan trọng, thể hiện tầm nhìn dài hạn và sách lược phù hợp cho ngành công nghiệp điện năng. Hiện tại, thị trường phát điện cạnh tranh (VCGM) đã vận hành chính thức. Mục tiêu là tiến tới thị trường bán buôn điện cạnh tranh (VWEM) và thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (Retail Market), tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tham gia và tăng quyền lựa chọn cho người tiêu dùng.

II. Thách Thức và Vấn Đề Của Thị Trường Điện Lực Việt Nam Hiện Nay

Mặc dù đã đạt được những thành tựu nhất định, thị trường điện lực Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Cơ chế giá điện chưa phản ánh đúng bản chất thị trường, vẫn chịu sự điều tiết mạnh mẽ của Nhà nước. Tình trạng bao cấp trong ngành điện chưa được xóa bỏ hoàn toàn, gây áp lực lên ngân sách và làm méo mó quan hệ kinh tế. Sự chi phối của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) còn lớn, hạn chế sự tham gia của các thành phần kinh tế khác. Việc thu hút vốn đầu tư, đặc biệt từ khu vực tư nhân, còn gặp nhiều khó khăn. Hơn nữa, khách hàng sử dụng điện chưa có quyền lựa chọn nhà cung cấp, ảnh hưởng đến quyền lợi và động lực cải thiện hiệu quả của các nhà cung cấp. Tình trạng quá tải lưới điện truyền tải và mất cân đối nguồn điện giữa các vùng miền cũng là một vấn đề cần giải quyết.

2.1. Những bất cập trong cơ chế giá điện hiện hành

Giá điện hiện tại chưa phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất và quan hệ cung - cầu, gây khó khăn cho các nhà đầu tư và tạo gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Việc duy trì giá điện ở mức thấp có thể khuyến khích sử dụng lãng phí và không khuyến khích đầu tư vào các nguồn năng lượng hiệu quả hơn. Theo các chuyên gia, cần có những điều chỉnh linh hoạt và minh bạch trong cơ chế giá điện để đảm bảo lợi ích hài hòa giữa nhà sản xuất, nhà cung cấp và người tiêu dùng.

2.2. Sự chi phối của EVN và hạn chế cạnh tranh trong thị trường

Sự thống trị của EVN trong các khâu sản xuất, truyền tải và phân phối điện tạo ra rào cản đối với các nhà đầu tư tư nhân và làm giảm tính cạnh tranh của thị trường. Việc tạo ra sân chơi bình đẳng và khuyến khích sự tham gia của các thành phần kinh tế khác là rất quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành điện. Cần có các chính sách và quy định rõ ràng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong hoạt động của thị trường điện.

2.3. Khó khăn trong thu hút đầu tư tư nhân vào ngành điện lực

Để đầu tư điện lực cần nguồn vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài, tạo ra rủi ro cho các nhà đầu tư. Các chính sách và quy định chưa đủ hấp dẫn và thiếu tính ổn định cũng là một yếu tố cản trở. Việc tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi, với các ưu đãi và bảo đảm rõ ràng, là cần thiết để thu hút vốn tư nhân vào các dự án điện lực.

III. Giải Pháp Phát Triển Thị Trường Điện Lực Tăng Cường Cạnh Tranh

Để giải quyết các thách thức và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường điện lực, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường cạnh tranh trong tất cả các khâu của chuỗi cung ứng điện. Điều này đòi hỏi việc hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tham gia, và giảm thiểu sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động thị trường. Cần có những chính sách khuyến khích các nhà đầu tư tư nhân tham gia vào sản xuất, truyền tải và phân phối điện. Đồng thời, cần tăng cường minh bạch và công khai thông tin để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của thị trường. Việc phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, cho phép khách hàng lựa chọn nhà cung cấp, cũng là một giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dịch vụ và giảm giá thành.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách khuyến khích cạnh tranh

Cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý rõ ràng, minh bạch và ổn định để tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tham gia vào thị trường điện. Các chính sách khuyến khích cạnh tranh, như giảm thiểu rào cản gia nhập thị trường và tạo sân chơi bình đẳng cho tất cả các nhà cung cấp, là rất quan trọng để thúc đẩy sự phát triển của ngành điện. Cần rà soát và sửa đổi các quy định hiện hành để đảm bảo phù hợp với thực tiễn và thúc đẩy cạnh tranh.

3.2. Phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh và quyền lựa chọn nhà cung cấp

Việc cho phép khách hàng lựa chọn nhà cung cấp điện là một bước tiến quan trọng để tăng cường cạnh tranh và nâng cao chất lượng dịch vụ. Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ tạo động lực cho các nhà cung cấp cải thiện hiệu quả hoạt động và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng. Cần có lộ trình và các bước đi cụ thể để triển khai thị trường bán lẻ điện cạnh tranh một cách hiệu quả.

3.3. Giải pháp thu hút vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế khác

Để thu hút các thành phần kinh tế khác đầu tư điện lực, cần có những chính sách và biện pháp hỗ trợ cụ thể, chẳng hạn như giảm thuế, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư. Việc tăng cường minh bạch và công khai thông tin cũng là một yếu tố quan trọng để thu hút vốn đầu tư. Ngoài ra, cần khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài và tạo điều kiện cho họ tiếp cận thị trường Việt Nam.

IV. Nghiên Cứu Giải Pháp Cung Cầu Năng Lượng Tái Tạo và Lưới Điện Thông Minh

Để đáp ứng nhu cầu điện năng ngày càng tăng và đảm bảo an ninh năng lượng, cần có những giải pháp về cung cầu hiệu quả. Phát triển năng lượng tái tạo là một hướng đi quan trọng, giúp giảm sự phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch và bảo vệ môi trường. Cần có những chính sách khuyến khích phát triển năng lượng mặt trời, gió, sinh khối và các nguồn năng lượng tái tạo khác. Đồng thời, cần xây dựng và nâng cấp lưới điện thông minh để tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo và nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện. Việc sử dụng các công nghệ tiên tiến, như lưu trữ năng lượng và quản lý nhu cầu, cũng là một giải pháp quan trọng để tối ưu hóa việc sử dụng điện năng.

4.1. Thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo và giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch

Năng lượng tái tạo đóng vai trò quan trọng trong việc giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. Các chính sách khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo, như cơ chế giá FIT (Feed-in Tariff) và các ưu đãi thuế, là rất quan trọng để thu hút đầu tư vào lĩnh vực này. Cần có quy hoạch chi tiết về phát triển năng lượng tái tạo và đảm bảo tính ổn định của lưới điện để tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng này.

4.2. Xây dựng và nâng cấp lưới điện thông minh để tích hợp năng lượng tái tạo

Lưới điện thông minh là hạ tầng quan trọng để tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo và nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện. Các công nghệ tiên tiến, như hệ thống đo đếm thông minh, hệ thống quản lý năng lượng và hệ thống điều khiển từ xa, là rất quan trọng để xây dựng lưới điện thông minh. Cần có những đầu tư lớn vào lưới điện thông minh và đào tạo nguồn nhân lực để vận hành và bảo trì hệ thống này.

4.3. Ứng dụng công nghệ lưu trữ năng lượng và quản lý nhu cầu sử dụng điện

Công nghệ lưu trữ năng lượng giúp ổn định nguồn cung điện từ các nguồn năng lượng tái tạo và giảm áp lực lên lưới điện. Các giải pháp quản lý nhu cầu sử dụng điện, như chương trình giảm tải theo giờ cao điểm và khuyến khích sử dụng điện tiết kiệm, giúp giảm thiểu nhu cầu đầu tư vào các nhà máy điện mới. Cần có những chính sách khuyến khích ứng dụng công nghệ lưu trữ năng lượng và quản lý nhu cầu sử dụng điện.

V. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển Thị Trường Điện Lực Bền Vững 2030

Phát triển thị trường điện lực bền vững đến năm 2030 đòi hỏi một tầm nhìn chiến lược và sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương và các thành phần kinh tế. Cần xây dựng một khung chính sách ổn định, minh bạch và hấp dẫn để thu hút đầu tư vào ngành điện. Các chính sách cần tập trung vào việc khuyến khích cạnh tranh, phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng lưới điện thông minh và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao nhận thức của cộng đồng về sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả. Theo tài liệu nghiên cứu, việc xây dựng lộ trình cụ thể, với các mục tiêu và chỉ tiêu rõ ràng, là rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của quá trình phát triển thị trường điện lực.

5.1. Xây dựng khung chính sách ổn định minh bạch và hấp dẫn

Khung chính sách ổn định, minh bạch và hấp dẫn là yếu tố then chốt để thu hút đầu tư vào ngành điện và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường điện lực. Các chính sách cần được xây dựng trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm nhà đầu tư, nhà cung cấp, người tiêu dùng và các chuyên gia, trong quá trình xây dựng chính sách.

5.2. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao nhận thức cộng đồng

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quan trọng để vận hành và phát triển thị trường điện lực hiệu quả. Cần có những chương trình đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ quản lý, kỹ sư và công nhân trong ngành điện. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả, cũng như về vai trò của năng lượng tái tạo trong bảo vệ môi trường.

5.3. Hướng đến Thị Trường Bán Lẻ Điện Cạnh Tranh hoàn thiện

Hoàn thiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh là mục tiêu cuối cùng của quá trình phát triển thị trường điện lực. Điều này sẽ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng thông qua việc tăng cường sự lựa chọn và nâng cao chất lượng dịch vụ. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về cơ sở hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực, cũng như sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan.

VI. Kết Luận Hướng Đến Thị Trường Điện Lực Cạnh Tranh và Bền Vững

Phát triển thị trường điện lực Việt Nam là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan. Để đạt được mục tiêu xây dựng một thị trường điện lực cạnh tranh, hiệu quả và bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ về chính sách, pháp lý, công nghệ và nguồn nhân lực. Việc khuyến khích cạnh tranh, phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng lưới điện thông minh và bảo vệ môi trường là những yếu tố then chốt để đảm bảo an ninh năng lượng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tiếp tục nghiên cứu và đánh giá các mô hình phát triển thị trường điện tiên tiến trên thế giới để áp dụng phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính và kết quả mong đợi

Các giải pháp chính bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường cạnh tranh, phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng lưới điện thông minh, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Kết quả mong đợi là một thị trường điện lực cạnh tranh, hiệu quả, bền vững, đảm bảo an ninh năng lượng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách và giải pháp đã triển khai, cũng như nghiên cứu các mô hình thị trường điện tiên tiến trên thế giới. Các nhà hoạch định chính sách cần tiếp tục theo dõi sát sao tình hình thực tế và điều chỉnh chính sách một cách linh hoạt để đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường điện lực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số: 62 31 01 05) của nghiên cứu sinh Nguyễn Hoài Nam, thực hiện tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2018 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Bùi Văn Huyền và TS Nguyễn Ngọc Toàn, có đề tài: "Phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Điện năng là yếu tố đầu vào thiết yếu cho sản xuất kinh doanh và tiêu dùng, đồng thời là ngành công nghiệp hạ tầng kỹ thuật then chốt của nền kinh tế. Trong lịch sử, ngành điện vận hành theo mô hình "độc quyền tự nhiên" tích hợp dọc. Khi năng lực sản xuất tăng lên và có công suất dự phòng, yêu cầu nâng cao hiệu quả kinh tế và chất lượng dịch vụ đòi hỏi phải chuyển dịch sang mô hình thị trường điện lực cạnh tranh.

Tại Việt Nam, Chính phủ đã phê duyệt lộ trình phát triển thị trường điện lực qua ba cấp độ theo Quyết định số 26/2006/QĐ-TTg. Thị trường phát điện cạnh tranh (cấp độ 1) đã chính thức vận hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2012; thị trường bán buôn điện cạnh tranh (cấp độ 2) được triển khai giai đoạn 2015-2021. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam vẫn đối mặt với ba nút thắt lớn:

1. Cơ chế giá điện chưa phản ánh quan hệ cung - cầu thị trường, còn chịu sự điều tiết hành chính nặng nề và tồn tại cơ chế bù chéo, trợ giá gián tiếp cho các ngành công nghiệp thâm dụng năng lượng.
2. Thị trường tiếp tục bị chi phối bởi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các đơn vị thành viên, gây cản trở việc thu hút nguồn vốn tư nhân trong và ngoài nước vào sản xuất và truyền tải điện.
3. Khách hàng sử dụng điện chưa có quyền lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ, làm giảm áp lực cạnh tranh nâng cao hiệu quả của các doanh nghiệp trong ngành.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện việc phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành Kinh tế phát triển, đặt thị trường điện lực trong mối liên hệ hữu cơ giữa các yếu tố cung, cầu, hạ tầng giao dịch, cơ chế giá và thể chế điều tiết gắn với bài toán tối ưu hóa cân bằng cung - cầu năng lượng dài hạn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam đến năm 2030 dựa trên phân tích đặc điểm, vai trò và các yếu tố ảnh hưởng.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 4 nhiệm vụ):
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường điện lực, hình thành khung lý thuyết và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam giai đoạn 2004 - 2017, chỉ ra kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
  3. Xây dựng mô hình toán học và giải bài toán quy hoạch tuyến tính cân bằng cung - cầu điện năng quốc gia theo các vùng miền giai đoạn đến năm 2030.
  4. Đề xuất quan điểm, mục tiêu, định hướng và các nhóm giải pháp nhằm phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các yếu tố cấu thành thị trường điện lực toàn quốc gồm: nguồn cung (chuỗi sản xuất, cung ứng, hạ tầng kỹ thuật), nhu cầu tiêu thụ điện, cơ chế cạnh tranh, cơ chế giá điện, cơ sở hạ tầng nền tảng giao dịch và thể chế điều tiết.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam, phân chia phụ tải và nguồn cung theo 3 miền Bắc - Trung - Nam.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2004 - 2017 (tính từ khi Luật Điện lực năm 2004 được ban hành) và đề xuất định hướng, giải pháp giai đoạn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

1. Năng lượng bền vững và cân bằng cung - cầu: Holger Rogall (2008) chỉ ra các yêu cầu phát triển năng lượng bền vững trên ba phương diện sinh thái, kinh tế và văn hóa - xã hội. Vaughn Nelson, Christian Ngô và Joseph Natowitz (2009) nhấn mạnh hai trụ cột: xây dựng hệ thống tiêu dùng năng lượng thông minh và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch thông qua năng lượng tái tạo. Báo cáo Đánh giá năng lượng toàn cầu của Viện Quốc tế về Phân tích các hệ thống ứng dụng (IIASA, 2012) đề xuất đa dạng hóa nguồn cung và tích hợp chính sách liên ngành.
2. Cải cách cấu trúc và mô hình cạnh tranh ngành điện: P. Joskow (2006), David M. Newbery (1996, 1997), Frederick S. Hillier (1998), Fereidoon P. Sioshansi và Wolfgang Pfaffenberger (2006) phân tích quá trình tách khâu phát điện cạnh tranh khỏi các khâu độc quyền tự nhiên (truyền tải, phân phối). Sally Hunt và Graham Shuttleworth (1996) chuẩn hóa khung lý thuyết với mô hình 4 cấp độ cạnh tranh thị trường điện lực.
3. Cơ chế điều tiết và tính độc lập của cơ quan quản lý: Cushman (1990), Jon Stern (1997), Moen và Hamrin (2008), Stephen C. Littlechild (1989, 2006) nghiên cứu tiêu chí đo lường tính độc lập của cơ quan điều tiết thị trường điện lực thông qua quy trình thành lập, nhân sự, ngân sách hoạt động và mức độ tách biệt với cơ quan hành pháp.
4. Cơ chế giá và trợ cấp năng lượng: Báo cáo của các tổ chức quốc tế như UNDP, World Bank, ADB, EU, GIZ (2012-2017) phân tích biểu giá bán lẻ điện tại Việt Nam, chỉ ra tình trạng duy trì trợ giá nhiên liệu hóa thạch và khuyến nghị gỡ bỏ trợ giá để phản ánh chi phí biên dài hạn.

Các hướng nghiên cứu trong nước

1. Cân bằng cung - cầu và quy hoạch phát triển nguồn điện: Bùi Huy Phùng, Ngô Tuấn Kiệt, Đoàn Văn Bình (2010-2016) từ Viện Khoa học năng lượng - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nghiên cứu rủi ro mất cân đối năng lượng sơ cấp và phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu. Nguyễn Anh Tuấn và Nguyễn Mạnh Cường (2012) đánh giá hạ tầng lưới truyền tải và đề xuất phát triển năng lượng tái tạo. Nguyễn Thanh Nhân và Hà Dương Minh (2011) sử dụng mô hình quy hoạch tổng thể đáy lên (bottom-up) chỉ ra năng lượng tái tạo có thể thay thế 4.400 MW nhiệt điện than giai đoạn 2010 - 2030. Bùi Huy Phùng và Trần Viết Ngãi (2013) nghiên cứu quản lý nhu cầu điện và chính sách thuế tiết kiệm năng lượng.
2. Cơ chế giá điện và phí truyền tải: Tiết Minh Tuyết (2010) nghiên cứu tác động của điều chỉnh giá điện đến đồ thị phụ tải; Tiết Minh Tuyết và Nguyễn Chí Phúc (2011) xác định tương quan giá giữa than, dầu, khí và điện; Nguyễn Anh Tuấn và Nguyễn Anh Dũng (2010) tính toán phí truyền tải điện theo phương pháp chi phí gia tăng bình quân dài hạn (LRAIC) thay thế phương pháp "tem thư".
3. Tái cơ cấu ngành điện và khâu truyền tải: Đề án của Bộ Công nghiệp (2004), Dự án ADB TA 3763-VIE (2004), Đề án Cục Điều tiết điện lực (2007) phục vụ xây dựng Quyết định 26/2006/QĐ-TTg. Luận án của Cao Đạt Khoa (2014) đề xuất mô hình phân cấp quản lý khâu truyền tải điện và tách chức năng quản lý nhà nước khỏi quản lý vốn tại Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia.
4. Thiết kế các cấp độ thị trường điện lực: Quyết định 6463/QĐ-BCT (2014) phê duyệt thiết kế tổng thể thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Luận án của Nguyễn Thành Sơn (2014) đề xuất thị trường bán buôn chào giá theo chi phí với hai thị trường thứ cấp (hợp đồng song phương và giao ngay). Đề tài cấp nhà nước của Đại học Điện lực (2012) nghiên cứu thiết kế mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình trước đây tập trung vào khía cạnh kỹ thuật vận hành, thiết kế thị trường đơn lẻ hoặc quản lý doanh nghiệp ngành điện. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: Phân tích đồng bộ sự phát triển thị trường điện lực dưới góc độ Kinh tế phát triển, kết hợp giữa điều tra xã hội học định lượng về rào cản của doanh nghiệp với mô hình quy hoạch tuyến tính tối ưu hóa chi phí toàn hệ thống theo 3 vùng phụ tải đến năm 2030, đồng thời luận giải mô hình cải cách thể chế điều tiết độc lập.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Cơ sở lý luận nền tảng: Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm và đường lối phát triển kinh tế bền vững của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
• Lý thuyết kinh tế thị trường: Khái niệm thị trường của Paul Samuelson (cơ chế tương tác xác định giá và sản lượng) và David Begg; lý thuyết kinh tế phúc lợi và cạnh tranh hoàn hảo/không hoàn hảo/độc quyền.
• Khung phân tích 4 cấp độ thị trường điện lực của Sally Hunt & Graham Shuttleworth (1996):
  • Cấp độ 1 (Độc quyền): Một đơn vị tích hợp dọc kiểm soát sản xuất, truyền tải, phân phối và bán lẻ.
  • Cấp độ 2 (Cạnh tranh sản xuất điện): Cho phép các nhà máy điện độc lập (IPP) bán điện cho một đơn vị mua duy nhất (đơn vị mua buôn duy nhất).
  • Cấp độ 3 (Cạnh tranh bán buôn): Các công ty phân phối điện và khách hàng lớn mua điện trực tiếp từ các nhà máy điện trên thị trường bán buôn; khâu truyền tải và vận hành thị trường chịu điều tiết.
  • Cấp độ 4 (Cạnh tranh bán lẻ): Toàn bộ khách hàng được tự do lựa chọn đơn vị bán lẻ; khâu mạng lưới truyền tải/phân phối vẫn giữ độc quyền tự nhiên chịu điều tiết.
• Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật đặc thù của điện năng: Quá trình sản xuất và tiêu thụ diễn ra đồng thời, không thể lưu kho đại trà quy mô lớn; vận hành đòi hỏi cân bằng tức thời để duy trì tần số và điện áp; hạ tầng truyền tải mang tính độc quyền tự nhiên; cầu điện năng kém co giãn theo giá trong ngắn hạn.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp định tính và phương pháp định lượng:

1. Phương pháp điều tra khảo sát xã hội học (Chương 3)

• Thời gian thực hiện: Từ tháng 6 đến tháng 8 năm 2017.
• Hình thức: Bảng câu hỏi trực tuyến gửi qua thư điện tử tới các doanh nghiệp và chuyên gia ngành điện.
• Quy mô mẫu: Gửi trên 60 đơn vị, thu về 24 phiếu phản hồi hợp lệ (so sánh tương đối với tổng số 67 nhà máy điện tham gia thị trường phát điện cạnh tranh tại thời điểm khảo sát).
• Cơ cấu mẫu: 9 đơn vị điện mặt trời (37,5%), 5 đơn vị điện gió (20,8%), 3 đơn vị đầu tư cả điện gió và mặt trời, 3 đơn vị nhiệt điện than, 3 đơn vị thủy điện, các đơn vị điện sinh khối và 6 chuyên gia tư vấn/nghiên cứu.
• Thang đo: Sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (Mức 1: "Không phải rào cản/khó khăn"; Mức 5: "Rào cản/khó khăn đáng kể") để đánh giá 3 nhóm yếu tố:
  1. Rào cản về quản lý và kỹ thuật - công nghệ;
  2. Rào cản về kinh tế - tài chính;
  3. Rào cản về môi trường giao dịch trên thị trường điện.

2. Phương pháp quy hoạch tuyến tính và mô hình hóa cân bằng năng lượng (Chương 4)

Mô hình bài toán cân bằng cung - cầu điện năng quốc gia chia làm 3 vùng (Bắc, Trung, Nam) liên kết qua lưới truyền tải liên vùng.

Hệ phương trình toán học của mô hình: $$\sum_{t=1}^{T} S_{t}^{H} + AX - y_{t} - \sum_{h=1}^{H} S_{kh} = 0 \quad (1)$$ $$0 \le X \le D \quad (2)$$ $$0 \le Y_{t} \le R_{t} \quad (3)$$ $$0 \le S_{kh} \le S_{h} \quad (4)$$ $$\sum_{h=1}^{H} S \le S_{h} \quad (5)$$

Hàm mục tiêu (cực tiểu hóa tổng chi phí toàn hệ thống): $$F = \sum (C, X) + \sum_{t=1}^{T} (r_{t}, g_{t}) + \sum_{h=1}^{H} (q_{h}, S_{h} - S_{kh}) \to \min \quad (6)$$

Trong đó:

• $X$: Vector biến sản xuất, biến đổi và truyền tải điện năng; $D$: Giới hạn năng lực sản xuất, truyền tải.
• $Y_{t}$: Vector tiêu thụ điện của nhóm phụ tải $t$; $R_{t}$: Nhu cầu tiêu thụ dự báo của nhóm $t$.
• $A$: Ma trận hệ số kinh tế - kỹ thuật của hệ thống.
• $S_{kh}, S_{h}, S^{H}$: Các vector tiềm năng và tích trữ tài nguyên năng lượng đầu và cuối kỳ.
• $C$: Vector chi phí vận hành, sản xuất và truyền tải điện.
• $r_{t}$: Vector chi phí thiệt hại tài chính do thiếu hụt điện năng ứng với lượng thiếu $(R_{t} - Y_{t})$.
• $q_{h}$: Vector chi phí tổn thất do thiếu công suất dự phòng nguồn phát theo vùng và công nghệ.

3. Công cụ tính toán và nguồn dữ liệu

• Phần mềm tính toán: Luận án sử dụng phần mềm Corrective mô-đun 1 do Viện Các hệ thống năng lượng Melentiev (Liên bang Nga) phát triển, được chuyển giao cho Viện Khoa học năng lượng (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) năm 2010. Phần mềm viết bằng ngôn ngữ kịch bản Lua, sử dụng bộ giải quy hoạch tuyến tính số nguyên hỗn hợp lp_solve và cơ sở dữ liệu Firebird.
• Nguồn dữ liệu: Số liệu dự báo GDP và nhu cầu phụ tải điện đến năm 2030 từ Viện Khoa học năng lượng; số liệu thống kê ngành điện từ EVN, Bộ Công Thương, Cục Điều tiết điện lực và Tổng cục Thống kê giai đoạn 2004 - 2017.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này điểm luận hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về 4 nhóm nội dung cốt lõi:

1. Phát triển cân bằng cung - cầu năng lượng và định hướng năng lượng bền vững (vai trò của năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính, chuyển dịch từ nhiệt điện than).
2. Tái cơ cấu ngành điện và thiết kế thị trường điện cạnh tranh (phân tách khâu phát điện, bán buôn, bán lẻ khỏi khâu truyền tải và phân phối mang tính độc quyền tự nhiên).
3. Cơ chế giá điện và phí dịch vụ hạ tầng (giá biên dài hạn, chi phí truyền tải LRAIC, loại bỏ bù chéo và trợ giá năng lượng hóa thạch).
4. Thể chế quản lý và mức độ độc lập của cơ quan điều tiết thị trường điện lực.

Chương 1 kết luận về sự đồng thuận của các nghiên cứu trước về việc giảm dần điều tiết giá và mở cửa thị trường, đồng thời chỉ ra điểm chưa hoàn thiện trong các nghiên cứu tại Việt Nam về tính độc lập của cơ quan điều tiết và đánh giá định lượng cung - cầu dài hạn, từ đó xác lập hướng nghiên cứu của đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển thị trường điện lực

Chương 2 luận giải chuỗi giá trị ngành điện (Sản xuất $\to$ Truyền tải $\to$ Phân phối $\to$ Bán lẻ) và đưa ra định nghĩa về thị trường điện lực. Tác giả phân tích các đặc điểm kinh tế - kỹ thuật đặc thù ảnh hưởng trực tiếp đến giao dịch điện năng.

Cấp độ thị trường	Khâu cạnh tranh	Khâu độc quyền / Điều tiết	Đối tượng mua điện
Cấp độ 1: Độc quyền	Không có	Toàn bộ chuỗi sản xuất, truyền tải, phân phối	Đơn vị độc quyền tích hợp
Cấp độ 2: Cạnh tranh phát điện	Khâu sản xuất (nhà máy điện độc lập IPP)	Truyền tải, phân phối, bán lẻ; đơn vị mua buôn duy nhất	Đơn vị mua duy nhất
Cấp độ 3: Cạnh tranh bán buôn	Khâu sản xuất và mua bán buôn	Lưới truyền tải, điều độ hệ thống, biểu giá bán lẻ	Các công ty phân phối và khách hàng lớn
Cấp độ 4: Cạnh tranh bán lẻ	Khâu sản xuất và toàn bộ khâu bán lẻ	Lưới truyền tải và lưới phân phối vật lý	Toàn bộ hộ tiêu dùng cuối cùng

Chương 2 khảo cứu quá trình phát triển thị trường điện lực quốc tế qua các mốc lịch sử (Mỹ 1978, Chile 1982, Anh 1990 và 2001, Bắc Âu 1994, Australia 1996) và nghiên cứu trường hợp cải cách thị trường điện lực tại Italia (cơ quan điều tiết độc lập AEEGSI) và Trung Quốc, từ đó rút ra 5 bài học cho Việt Nam:

• Hoàn thiện khung pháp lý và lộ trình chuyển đổi minh bạch;
• Tách bạch quản lý nhà nước, điều tiết thị trường và hoạt động kinh doanh;
• Đảm bảo giá điện phản ánh đúng chi phí thị trường;
• Xây dựng cơ sở hạ tầng thông tin, đo đếm và điều độ đồng bộ;
• Đảm bảo dự phòng công suất nguồn phát để duy trì an ninh năng lượng trong quá trình mở cửa thị trường.

Chương 3: Thực trạng phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam

Chương 3 phân tích thực trạng phát triển ngành điện Việt Nam giai đoạn 2006 - 2017:

• Về tổ chức ngành và vận hành thị trường: Thị trường phát điện cạnh tranh vận hành chính thức từ 01/7/2012 với 67 nhà máy điện trực tiếp tham gia chào giá. Tuy nhiên, EVN và 3 Tổng công ty Phát điện (EVNGENCO 1, 2, 3) cùng các doanh nghiệp nhà nước (PV Power, Vinacomin Power) vẫn nắm giữ thị phần áp đảo về công suất đặt nguồn điện.
• Về cơ chế giá điện: Biểu giá bán lẻ điện bình quân giai đoạn 2005 - 2017 duy trì ở mức thấp, chịu sự can thiệp hành chính, chưa bù đắp đủ chi phí sản xuất trong các giai đoạn biến động giá nhiên liệu, dẫn đến hiện tượng trợ giá chéo giữa các nhóm khách hàng và trợ giá cho sản xuất công nghiệp.
• Về cơ sở hạ tầng: Hệ thống đường dây và trạm biến áp 500kV, 220kV phát triển nhanh nhưng thường xuyên đối mặt nguy cơ quá tải lưới truyền tải liên miền Bắc - Nam trong các tháng mùa khô do phân bổ nguồn phát và phụ tải mất cân đối.
• Kết quả điều tra khảo sát 24 doanh nghiệp và chuyên gia:
  • Rào cản tài chính - kinh tế được đánh giá cao nhất: giá mua điện năng lượng tái tạo (FIT) chưa đủ hấp dẫn, khó tiếp cận nguồn vốn vay thương mại dài hạn, rủi ro hợp đồng mua bán điện (PPA).
  • Rào cản kỹ thuật - môi trường thị trường: quy trình đấu nối lưới điện còn phức tạp, tính minh bạch trong huy động công suất giữa các nhà máy điện thuộc EVN và ngoài EVN chưa đồng đều.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp phát triển thị trường điện lực tại Việt Nam

Dựa trên kết quả dự báo nhu cầu phụ tải điện đến năm 2030 (với dự báo nhu cầu tiêu thụ điện toàn quốc vượt 500 tỷ kWh vào năm 2030), tác giả chạy mô hình quy hoạch tuyến tính Corrective mô-đun 1 để tính toán cân bằng cung - cầu tối ưu chi phí.

Chương 4 đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện cơ chế giá điện: Xóa bỏ cơ chế bù chéo giá điện; chuyển từ cơ chế biểu giá hành chính sang định giá theo quan hệ cung - cầu thị trường; tính đúng, tính đủ chi phí môi trường và chi phí truyền tải phân phối.
2. Đảm bảo cơ cấu nguồn cung và thu hút vốn đầu tư: Đa dạng hóa nguồn cung, nâng tỷ trọng các nguồn năng lượng tái tạo (gió, mặt trời, sinh khối) để giảm phụ thuộc vào nhiệt điện than nhập khẩu; duy trì mức dự phòng công suất hợp lý; hoàn thiện hợp đồng mẫu chuẩn quốc tế để thu hút đầu tư tư nhân.
3. Cải cách thể chế điều tiết và tái cơ cấu tổ chức ngành điện: Đổi mới mô hình Cục Điều tiết điện lực thành cơ quan điều tiết độc lập (tách khỏi Bộ Công Thương) nhằm đảm bảo tính khách quan trong giám sát thị trường; đẩy mạnh cổ phần hóa các Tổng công ty Phát điện (GENCO), tách Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0) thành đơn vị vận hành hệ thống và thị trường điện độc lập với EVN.
4. Quản lý nhu cầu điện (DSM): Thúc đẩy các chính sách sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, điều chỉnh phụ tải đỉnh, ban hành tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng bắt buộc cho thiết bị công nghiệp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học lý luận

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận sự phát triển thị trường điện lực dưới góc độ chuyên ngành Kinh tế phát triển.
• Hệ thống hóa và làm rõ khung lý thuyết về thị trường điện lực: chuẩn hóa khái niệm, đặc điểm vận hành, chuỗi giá trị 4 khâu, nội dung phát triển, hệ thống chỉ tiêu đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng trong điều kiện nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi thể chế.
• Thiết lập mô hình toán học quy hoạch tuyến tính 3 vùng (Bắc - Trung - Nam) tích hợp hàm mục tiêu cực tiểu hóa tổng chi phí vận hành, chi phí thiếu hụt điện năng và chi phí tổn thất do thiếu nguồn dự phòng để giải quyết bài toán cân bằng năng lượng trung và dài hạn.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá khách quan thực trạng vận hành thị trường phát điện cạnh tranh giai đoạn 2012 - 2017, nhận diện thực chứng các rào cản tài chính, pháp lý và kỹ thuật thông qua khảo sát các doanh nghiệp sản xuất điện ngoài EVN và năng lượng tái tạo.
• Chứng minh luận điểm: Để vận hành thị trường điện lực an toàn đến năm 2030, điều kiện tiên quyết là phải đảm bảo cơ cấu nguồn cung tối ưu với biên dự phòng công suất thích hợp nhằm phòng ngừa rủi ro sốc giá hoặc thiếu hụt điện năng quy mô lớn khi tự do hóa thị trường.
• Đưa ra luận cứ khoa học khẳng định sự cần thiết phải phi điều tiết giá điện bán lẻ song song với việc thành lập cơ quan điều tiết thị trường điện độc lập và tái cấu trúc EVN triệt để.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tiếp cận bài toán cân bằng cung - cầu theo mô hình phân vùng vĩ mô 3 miền (Bắc - Trung - Nam) mà chưa mô phỏng chi tiết các nút nghẽn cục bộ trên từng đường dây truyền tải 110kV - 220kV nội vùng; mô-đun phân tích điểm yếu đồ họa của phần mềm Corrective chưa được khai thác do giới hạn phạm vi nghiên cứu; số lượng mẫu khảo sát thực tế dừng lại ở 24 đơn vị.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế thanh toán thị trường phụ trợ (dịch vụ điều tần, khởi động đen); nghiên cứu cơ chế định giá theo nút (nodal pricing) chi tiết cho thị trường bán buôn điện cạnh tranh hoàn chỉnh; đánh giá tác động phân phối thu nhập xã hội khi xóa bỏ hoàn toàn bù chéo giá điện đối với các nhóm hộ nghèo.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Cục Điều tiết điện lực, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp): Luận án cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc hoàn thiện biểu giá bán lẻ điện, lộ trình tách bạch đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện (A0) ra khỏi EVN, cùng khung chính sách thu hút vốn tư nhân vào năng lượng tái tạo.
• Đối với các viện nghiên cứu và trường đại học: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế năng lượng, Quản lý kinh tế và Quy hoạch năng lượng.
• Đối với các doanh nghiệp, nhà đầu tư ngành điện: Cung cấp bức tranh tổng thể về cơ chế vận hành thị trường, các điểm nghẽn pháp lý - tài chính và dự báo cân bằng cung - cầu điện năng đến năm 2030.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn cấp độ phát triển thị trường điện lực theo mô hình của Sally Hunt & Graham Shuttleworth được luận án trình bày như thế nào?

Bốn cấp độ phát triển thị trường gồm:

• Cấp độ 1 (Độc quyền): Đơn vị độc quyền kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất, truyền tải, phân phối và bán lẻ điện.
• Cấp độ 2 (Cạnh tranh sản xuất điện): Cho phép các đơn vị sản xuất điện độc lập (IPP) tham gia phát điện và bán lại cho một đơn vị mua buôn duy nhất.
• Cấp độ 3 (Cạnh tranh bán buôn): Các công ty phân phối và hộ tiêu thụ lớn được mua điện trực tiếp từ các nhà máy điện; khâu truyền tải và vận hành thị trường chịu sự điều tiết.
• Cấp độ 4 (Cạnh tranh bán lẻ): Thị trường cạnh tranh hoàn toàn, mọi khách hàng tiêu dùng cuối cùng đều có quyền tự do lựa chọn công ty bán lẻ điện; khâu lưới điện vật lý giữ độc quyền tự nhiên có điều tiết.

2. Luận án sử dụng công cụ và mô hình toán học nào để tính toán cân bằng cung - cầu điện năng đến năm 2030?

Luận án sử dụng phương pháp quy hoạch tuyến tính với hàm mục tiêu cực tiểu hóa tổng chi phí toàn hệ thống (gồm chi phí vận hành - truyền tải, chi phí tổn thất do thiếu hụt điện năng và chi phí thiệt hại do thiếu nguồn dự phòng) trên 3 vùng địa lý (Bắc - Trung - Nam). Bài toán được mô hình hóa và giải bằng phần mềm Corrective mô-đun 1 (do Viện Các hệ thống năng lượng Melentiev - Nga phát triển và chuyển giao cho Viện Khoa học năng lượng - VAST), tích hợp bộ giải quy hoạch tuyến tính số nguyên hỗn hợp lp_solve, ngôn ngữ lập trình Lua và cơ sở dữ liệu Firebird.

3. Khảo sát thực tế tại Chương 3 được thiết kế và thu thập dữ liệu như thế nào?

Khảo sát được thực hiện từ tháng 6 đến tháng 8 năm 2017 qua bảng hỏi trực tuyến gửi tới hơn 60 doanh nghiệp và mạng lưới chuyên gia. Tác giả thu về 24 phiếu phản hồi hợp lệ (đại diện cho mẫu 67 nhà máy điện tham gia thị trường phát điện cạnh tranh thời điểm đó), gồm 9 đơn vị điện mặt trời (37,5%), 5 đơn vị điện gió (20,8%), 3 đơn vị đầu tư cả gió và mặt trời, 3 đơn vị nhiệt điện than, 3 đơn vị thủy điện, các đơn vị sinh khối và 6 chuyên gia đầu ngành. Thang đo Likert 5 mức độ được dùng để đánh giá 3 nhóm rào cản: quản lý/kỹ thuật, kinh tế/tài chính và môi trường giao dịch thị trường.

4. Những hạn chế căn bản của thị trường điện lực Việt Nam giai đoạn 2006 - 2017 được luận án chỉ ra là gì?

Luận án chỉ ra ba hạn chế trọng yếu:

1. Giá bán lẻ điện bị kìm giữ ở mức thấp bằng mệnh lệnh hành chính, duy trì bù chéo và trợ giá gián tiếp cho công nghiệp tiêu hao nhiều năng lượng, không phản ánh chi phí biên thị trường.
2. Thị trường phát điện vẫn bị chi phối phần lớn bởi EVN và các tổng công ty nhà nước, gây khó khăn cho việc huy động nguồn vốn tư nhân.
3. Người tiêu dùng hoàn toàn chưa có quyền lựa chọn nhà cung cấp điện, làm triệt tiêu động lực nâng cao chất lượng dịch vụ của các đơn vị phân phối.

5. Luận án đề xuất tiêu chí gì để nâng cao tính độc lập của cơ quan điều tiết thị trường điện lực?

Dựa trên lý thuyết của Cushman, Stern và Littlechild, luận án đề xuất đánh giá và thiết lập tính độc lập của cơ quan điều tiết dựa trên: quy trình thành lập/giải tán độc lập với các bộ ngành kinh tế; cơ chế bảo đảm nhiệm kỳ công tác của các thành viên; nguồn ngân sách hoạt động tự chủ không phụ thuộc vào phân bổ hành chính công; và tách bạch chức năng quản lý nhà nước của Bộ Công Thương với chức năng điều tiết, giám sát thị trường điện độc lập.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hoài Nam đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường điện lực, áp dụng vào bối cảnh kinh tế phát triển tại Việt Nam giai đoạn 2004 - 2017 và định hướng đến năm 2030. Thông qua việc kết hợp giữa khảo sát xã hội học và mô hình hóa quy hoạch tuyến tính 3 vùng trên phần mềm Corrective, công trình đã lượng hóa bài toán cân bằng cung - cầu năng lượng tối ưu chi phí và chỉ rõ vai trò cốt lõi của việc duy trì công suất dự phòng. Luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm xóa bỏ bù chéo giá điện, tái cơ cấu EVN, thành lập cơ quan điều tiết độc lập, thúc đẩy đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo và quản lý nhu cầu phụ tải nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và đặt nền móng về lý thuyết cho việc xây dựng thành công TTĐ. Đây cũng chính là những kinh nghiệm được đúc rút từ chính quá trình xây dựng và phát triển TTĐ tại các quốc gia này. Các công trình nghiên cứu đáng chú ý trong thời kỳ này là: • Điều tiết các DN độc quyền đã tư nhân hóa tại Anh quốc, Beesley, M. Littlechild (1989) • Các vấn đề về tự do hóa ngành điện, David M.

Newbery (1996); • Tư nhân hóa và tự do hóa các công ty truyền tải, David M. Newbery (1997); • Thiết kế TTĐ cạnh tranh, Tập sách do Frederick S. Hillier biên tập (1998); • Các bài học kinh nghiệm của quá trình tự do hóa TTĐ, P. Joskow (2006); • Tái cơ cấu ngành điện: xét trên quan điểm quốc tế, do Fereidoon P.

Sioshansi và Wolfgang Pfaffenberger biên tập (2006); Trước khi có làn sóng cải cách ngành điện trên khắp thế giới, mô hình sản xuất - cung ứng điện năng truyền thống được xây dựng dựa vào các nhà cung cấp “độc quyền” có sự điều tiết của nhà nước đối với giá cả, điều kiện gia nhập thị trường, quản lý đầu tư, kiểm soát chất lượng dịch vụ và hành vi DN. Đây được xem là mô hình “độc quyền tự nhiên”. Tuy nhiên các nghiên cứu của Joskow chỉ ra rằng, cấu trúc ngành điện cần thay đổi theo hướng: thúc đẩy cạnh tranh trong khu vực phát điện, cải cách điều tiết khâu truyền tải và phân phối điện vốn tiếp tục được xem là các thể chế/đối tượng/chủ thể “độc quyền tự nhiên” [59]. Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra xu thế cải cách ngành điện trên thế giới nói chung diễn ra tương tự như mô hình thành công của các ngành công nghiệp hạ tầng mạng lưới khác như viễn thông và khí tự nhiên [59; 63; 68; 69].

Các khu vực có nhiều tiềm năng để tạo ra cạnh tranh như phát điện được chia tách khỏi các chủ thể độc quyền tự nhiên như là các đơn vị truyền tải và phân phối điện [52]. Theo đó, chi phí gia nhập và rời khỏi thị trường đối với các khu vực cạnh tranh dần được phi điều tiết và khách hàng có thêm cơ hội lựa chọn giữa các nhà cung cấp trong môi trường cạnh tranh [45]. Các dịch vụ cung cấp bởi khu vực độc quyền tự nhiên đang được tách khỏi khu vực dịch vụ cạnh tranh, có trách nhiệm bảo đảm sự tiếp cận hạ tầng lưới điện công bằng cho các đơn vị phát điện và giá sử dụng hạ tầng lưới điện được 16 xác định bằng các cơ chế điều tiết mới có cách thức kiểm soát chi phí tốt hơn thay vì quy trình điều tiết theo tỉ suất lợi nhuận [59]. Sự thay đổi sâu rộng nói trên nhìn chung đều hướng đến hai mục đích tăng hiệu quả kinh tế và cung cấp nhiều lựa chọn hơn cho khách hàng sử dụng điện thông qua việc tạo ra mức độ cạnh tranh lớn hơn cho toàn ngành [64].

Các nghiên cứu cũng chỉ ra kết quả tích cực của việc cải cách ngành điện: trong hơn 30 năm qua, phần lớn các nước phát triển đã tiến hành các chương trình tư nhân hóa, tái cơ cấu và phi điều tiết các lĩnh vực mà trước đó là sân chơi của các chủ thể độc quyền hoặc sở hữu nhà nước như hàng không, vận tải, viễn thông, khí tự nhiên, bưu chính, tàu hỏa và một số lĩnh vực khác. Mặc dù kết quả đạt được có khác nhau và không phải lúc nào cũng thành công nhưng xu thế chung là ủng hộ cho các cải cách mang tính tự do hóa đối với các lĩnh vực độc quyền có điều tiết. Mô hình cạnh tranh cho TTĐ từ cấp độ độc quyền có điều tiết cho tới cạnh tranh hoàn toàn đã được Hunt và Shuttleworth đề xuất bao gồm bốn cấp độ [54]: - Cấp độ 1: độc quyền ở đó đơn vị độc quyền kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng bao gồm sản xuất, truyền tải, phân phối điện; - Cấp độ 2: cạnh tranh trong khâu sản xuất điện, thị trường mở cửa có thêm sự tham gia của các đơn vị sản xuất điện độc lập - Cấp độ 3: cạnh tranh bán buôn, khi các công ty phân phối điện được mua điện trực tiếp từ các nhà sản xuất điện; - Cấp độ 4: cạnh tranh bán lẻ, khi đó thị trường ở trạng thái cạnh tranh cao nhất, khách hàng dược quyền lựa chọn nhà cung cấp điện ở cấp độ bán lẻ. Về cơ chế giá điện, các nghiên cứu gần đây của EU, UNDP, World Bank, GIZ đều có chung nhận định giá điện bán lẻ bình quân tại Việt Nam hiện nay ở mức tương đối thấp và vẫn tồn tại trợ giá, đặc biệt cho nhiên liệu hóa thạch ở các hình thức khác nhau [89; 52; 84; 85; 86].

Nhà nước có các can thiệp và điều chỉnh đối với giá điện mà đôi khi làm cho thị trường không vận hành được theo các lộ trình xây dựng và cải thiện mức độ cạnh tranh trong ngành điện. Các khuyến cáo của các tổ chức quốc tế đều tập trung vào đề xuất các giải pháp gỡ bỏ các chính sách trợ giá, mở cửa và hạ thấp rào cản tiếp cận TTĐ, tiến hành cải cách cơ chế quản lý giá điện để thị trường vận hành hiệu quả hơn và thu hút được đầu tư vào sản xuất - cung ứng điện. 17 Bên cạnh đó, xây dựng chính sách, cơ chế quản lý và điều tiết TTĐ cũng là một nội dung quan trọng thu hút được sự quan tâm và nghiên cứu của nhiều học giả. Đây là các nghiên cứu cung cấp những kiến giải sâu sắc và các ví dụ sinh động từ thực tế quản lý và điều tiết thị trường tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Nền móng lý thuyết và các kinh nghiệm đúc rút từ thực tế được công bố tại các nghiên cứu của các tác giả Cushman, Littlechild, North, Moen và Hamrin, và Stern [47; 63; 65; 72; 77; 78]. Tác giả Cushman đã nhấn mạnh về tầm quan trọng của việc đảm bảo tính độc lập của các cơ quan điều tiết trong việc thực thi quyền hạn và chức năng của họ. Ông lập luận rằng khi cơ quan điều tiết có sự độc lập thì họ có khả năng tốt hơn trong việc thuê nhân sự có năng lực và trình độ vì họ ít bị ràng buộc hơn theo quy định chung về lương bổng cho nhân sự khu vực hành chính công [47]. Các cơ quan độc lập cũng được cho là có các định hướng hoạt động - công tác trong dài hạn tập trung hơn và ít bị ảnh hưởng hơn bởi các mục tiêu ngắn hạn [58; 62].

Việc đánh giá và đo lường sự độc lập của cơ quan điều tiết được Stern đề xuất năm 1997 như sau: Khoảng cách giữa chính phủ và cơ quan điều tiết đo lường theo các yếu tố như việc thành lập và giải tán các cơ quan điều tiết, ngân sách cho các cơ quan điều tiết, và quan hệ giữa cơ quan điều tiết và chính phủ (ví dụ như một đơn vị riêng biệt với các bộ, ngành khác, cơ quan độc lập với chính phủ) [51; 77]. Littlechild cho rằng có thể xem xét mức độ độc lập của cơ quan điều tiết điện lực thể hiện ở quy trình thành lập hoặc giải tán (hoặc cơ chế bảo đảm nhiệm kỳ cho thành viên), nguồn ngân sách hoạt động của cơ quan điều tiết. Đây được xem là các yếu tố chủ chốt trong việc đảm bảo sự vận hành có hiệu quả của cơ quan điều tiết [66]. CÁC NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG ĐIỆN LỰC Là một quốc gia đang phát triển, có thể chế kinh tế, chính trị mang nhiều đặc thù và là một trong những quốc gia trong nhóm thu nhập trung bình thấp có tăng trưởng kinh tế ấn tượng nhất trong gần hai thập kỷ qua, Việt Nam có những bài toán, vấn đề liên quan đến phát triển hạ tầng điện lực phức tạp và riêng biệt so với nhiều quốc gia khác.

Các nghiên cứu được thực hiện theo các cách tiếp cận truyền thống về phát triển cung - cầu cho TTĐ thông qua quy hoạch phát triển điện lực, cơ 18 chế quản lý nhu cầu điện, cơ chế giá. Gần đây, các học giả đã xem xét sâu hơn về các cơ chế, nền tảng cạnh tranh cho TTĐ thông qua các đề xuất hoặc nghiên cứu về thiết kế các hình thái cạnh tranh cho khâu sản xuất điện (thị trường phát điện), khâu bán buôn điện (thị trường bán buôn điện) và khâu phân phối, bán lẻ điện (thị trường bán lẻ điện). Bên cạnh đó, một số nghiên cứu đã bàn luận về các định hướng, giải pháp phát triển cung điện năng, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong đó có các đánh giá về tiềm năng khai thác nguồn NLTT, cơ chế thúc đẩy đầu tư tư nhân hay khả năng can thiệp của Nhà nước vào thị trường thông qua cơ chế giá mua hoặc bao tiêu cho đầu ra của các nhà máy điện tái tạo. Các lý thuyết kinh điển hoặc kinh nghiệm tại các nước phát triển về xây dựng và phát triển TTĐ đều được nghiên cứu và áp dụng từng bước, một cách thận trọng, xem xét kỹ lưỡng tất cả các đặc điểm về thể chế, trình độ phát triển, cách thức vận hành bộ máy quản lý và các thành viên tham gia TTĐ tại Việt Nam.

Đây cũng là xu hướng chung đối với các nghiên cứu trong nước về xây dựng và phát triển TTĐ tại Việt Nam. Nghiên cứu về phát triển và bảo đảm cân bằng cung-cầu điện năng Về cơ sở khoa học đối với phát triển và bảo đảm cân bằng cung - cầu điện năng trong đó định hướng chính sách phát triển nguồn điện năng trong nước, các nghiên cứu đã đề cập đến các vấn đề về những yếu kém nội tại của hệ thống năng lượng Việt Nam nói chung và ngành điện nói riêng, bao gồm các khâu từ khai thác, sản xuất, biến đổi, truyền tải và sử dụng điện năng, định hướng và khung chính sách phát triển nguồn điện năng theo hướng phát triển bền vững, trong vai trò là một ngành chủ lực của hệ thống kết cấu hạ tầng. Trình độ phát triển của ngành vẫn còn nhiều yếu kém, bất cập, đồ ng thời phải đố i mă ̣t với nhiề u thách thức cả nội tại và khách quan như: hiệu suất chung của ngành điện còn thấp; hiệu quả sản xuất kinh doanh của các cơ sở năng lượng chưa cao; cơ chế điều hành giá điện còn nhiều bất cập; trạng thái an ninh năng lượng quốc gia chưa đảm bảo và cơ chế quản lý ngành ở cấp quốc gia thiếu tính tổng thể [18].