Tổng quan nghiên cứu

Thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành xu thế tất yếu trong công cuộc chuyển đổi số quốc gia, đóng vai trò huyết mạch đối với sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại hiện đại. Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đến cuối năm 2023, tỷ lệ người dân trưởng thành có tài khoản ngân hàng đã vượt mức 75% và tổng giá trị giao dịch không dùng tiền mặt trên toàn quốc tăng trưởng ấn tượng 32%. Trong bối cảnh đó, các ngân hàng thương mại tại các địa phương đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt nhằm thu hút khách hàng và gia tăng nguồn thu dịch vụ phi tín dụng.

Đề án tốt nghiệp thạc sĩ "Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam chi nhánh Vân Cơ Phú Thọ" do học viên Nguyễn Thị Hồng Hạnh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Thuỳ Dương tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, tập trung giải quyết bài toán phát triển toàn diện dịch vụ thanh toán số tại khu vực bán đô thị và nông thôn. Mục tiêu nghiên cứu cốt lõi của đề án là đánh giá thực trạng phát triển quy mô và chất lượng thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021 - 2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho chi nhánh đến năm 2030.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ với chuỗi dữ liệu thứ cấp kéo dài từ năm 2021 đến năm 2023. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp chỉ ra các giải pháp giúp chi nhánh nâng tỷ trọng doanh số giao dịch không dùng tiền mặt từ 72,48% năm 2023 lên trên 85% vào năm 2030, đồng thời thúc đẩy tỷ trọng thu phí dịch vụ đạt trên 6,5% tổng thu nhập hoạt động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phát triển của Triết học duy vật biện chứng, nhìn nhận sự phát triển của dịch vụ ngân hàng là quá trình tích lũy dần dần về lượng dẫn đến sự biến đổi nhảy vọt về chất. Song song với đó, tác giả vận dụng Mô hình chấp nhận công nghệ để lý giải động cơ, hành vi chuyển đổi phương thức thanh toán của khách hàng cá nhân và doanh nghiệp từ tiền mặt truyền thống sang các kênh điện tử.

Khung lý thuyết của đề tài chuẩn hóa 5 khái niệm học thuật trọng tâm:

  1. Thanh toán không dùng tiền mặt: Phương thức chi trả tiền hàng hóa, dịch vụ được thực hiện bằng cách trích chuyển tiền trên tài khoản hoặc bù trừ thông qua tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán mà không có sự hiện diện của tiền mặt.
  2. Ngân hàng điện tử: Hệ thống cung ứng dịch vụ ngân hàng trực tuyến qua Internet Banking và Mobile Banking cho phép giao dịch liên tục 24/7.
  3. Quy mô phát triển dịch vụ: Hệ thống chỉ tiêu đo lường lượng khách hàng, số lượng giao dịch, tổng doanh số thanh toán và thị phần địa bàn.
  4. Chất lượng dịch vụ thanh toán: Sự thỏa mãn của khách hàng, mức độ đóng góp thu nhập từ phí dịch vụ và tỷ lệ xử lý khiếu nại thành công.
  5. Tỷ lệ khách hàng sử dụng lại: Thước đo mức độ gắn kết, trung thành và mức độ tín nhiệm của người dùng đối với dịch vụ ngân hàng số.

Các chỉ tiêu định lượng được thiết lập chi tiết, đo lường tốc độ tăng trưởng doanh số liên hoàn qua các năm và tỷ trọng thu phí dịch vụ trên tổng thu nhập kinh doanh, vốn thường dao động ở mức chuẩn từ 4% đến 10% tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu thứ cấp chính thống từ các báo cáo tổng kết kết quả hoạt động kinh doanh nội bộ của Agribank Chi nhánh Vân Cơ trong 3 năm liên tiếp (2021, 2022 và 2023), kết hợp với các báo cáo chuyên đề về hoạt động thanh toán của Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh Phú Thọ.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% tập dữ liệu thực tế tại chi nhánh với quy mô 1.888 khách hàng đang hoạt động, thực hiện 250.400 món giao dịch với tổng doanh số luân chuyển đạt 748 tỷ đồng trong năm tài chính 2023. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu tổng thể có chủ đích nhằm thu thập toàn diện chuỗi dữ liệu giao dịch nội địa, loại bỏ các sai số chọn mẫu ngẫu nhiên.

Hệ thống phương pháp phân tích dữ liệu được triển khai gồm:

  • Phương pháp thống kê mô tả: Tổng hợp các chỉ số trung bình, tỷ trọng cơ cấu và tỷ lệ tăng trưởng nhằm phác họa bức tranh tổng thể về các kênh thanh toán séc, ủy nhiệm chi, thẻ, ngân hàng số và thu hộ chi hộ.
  • Phương pháp so sánh và đối chiếu: Phân tích chéo các chỉ số của chi nhánh với mức bình quân toàn hệ thống Agribank và nhóm 20 chi nhánh ngân hàng thương mại đang hoạt động trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đánh giá mối quan hệ nhân quả giữa năng lực nhân sự, hạ tầng công nghệ và chiến lược tiếp thị với kết quả tăng trưởng doanh số.

Việc kết hợp đồng bộ các phương pháp này bảo đảm tính khách quan, giúp nhận diện chính xác các điểm nghẽn thực tế mà phương pháp định tính đơn lẻ không thể đo lường được.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng tại Agribank Chi nhánh Vân Cơ giai đoạn 2021 - 2023 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô khách hàng và số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt ghi nhận bước nhảy vọt mạnh mẽ. Số lượng khách hàng sử dụng dịch vụ tăng từ 1.424 người năm 2021 lên 1.582 người năm 2022 (tăng 11,10%) và đạt 1.888 người năm 2023 (tăng 19,34%). Tổng số lượng giao dịch tăng từ 148.500 giao dịch năm 2021 lên 186.320 giao dịch năm 2022 (tăng 25,47%) và chạm mốc 250.400 giao dịch năm 2023 (tăng 34,39%). Tần suất giao dịch bình quân trên mỗi khách hàng cải thiện rõ rệt từ 104 giao dịch/năm (2021) lên 133 giao dịch/năm (2023).

Thứ hai, doanh số giao dịch tăng trưởng đều đặn nhưng thị phần địa phương bị thu hẹp đáng kể. Doanh số thanh toán không dùng tiền mặt tăng từ 586 tỷ đồng năm 2021 lên 662 tỷ đồng năm 2022 (tăng 12,97%) và đạt 748 tỷ đồng năm 2023 (tăng 12,99%). Tỷ trọng doanh số phi tiền mặt trong tổng doanh số giao dịch tăng từ 66,14% lên 72,48%. Dù vậy, thị phần của chi nhánh trên toàn địa bàn tỉnh Phú Thọ lại suy giảm liên tục từ 3,63% năm 2021 xuống 3,43% năm 2022 và chỉ còn 3,08% năm 2023. Nguyên nhân do tốc độ tăng trưởng toàn thị trường tỉnh Phú Thọ tăng vọt 19,63% năm 2022 và 25,85% năm 2023, đạt quy mô 24.322 tỷ đồng.

Thứ ba, cơ cấu kênh phân phối dịch chuyển tích cực sang kênh số nhưng vẫn tụt hậu so với đối thủ. Doanh số giao dịch trực tuyến tăng từ 238 tỷ đồng (chiếm 40,61%) năm 2021 lên 323 tỷ đồng (chiếm 43,18%) năm 2023. Tuy nhiên, tỷ trọng này thấp hơn rất nhiều so với mức bình quân 60,38% của toàn hệ thống Agribank và mức 65,12% của các ngân hàng thương mại khác trên địa bàn tỉnh trong năm 2023.

Thứ tư, chất lượng dịch vụ duy trì mức giữ chân khách hàng khả quan nhưng đóng góp thu phí dịch vụ còn khiêm tốn. Tỷ lệ khách hàng sử dụng lại dịch vụ tăng từ 62,22% (886 khách hàng) năm 2021 lên 71,08% (1.342 khách hàng) năm 2023. Dù vậy, thu nhập từ phí dịch vụ năm 2023 đạt 3.504 triệu đồng, chỉ chiếm 4,05% tổng thu nhập chi nhánh, thấp hơn đáng kể so với mức 7,12% của hệ thống Agribank và mức 10,03% của nhóm ngân hàng thương mại đối thủ.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự nỗ lực vượt bậc của Agribank Chi nhánh Vân Cơ trong việc chuyển đổi thói quen thanh toán của người dân địa phương. Tuy nhiên, việc suy giảm thị phần và tỷ trọng giao dịch trực tuyến thấp bắt nguồn từ các điểm nghẽn nội tại:

  • Cơ sở hạ tầng vật lý còn hạn chế với 5 máy ATM, 1 máy gửi tiền tự động CDM và 20 thiết bị POS tính đến ngày 31/12/2023, chưa đủ độ phủ tại các khu vực dân cư vùng ven.
  • Tỷ lệ cán bộ nhân viên được đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ ngân hàng điện tử chỉ đạt khoảng 15%, làm hạn chế năng lực tư vấn giải pháp số phức tạp cho khách hàng doanh nghiệp.
  • Hoạt động tiếp thị chưa được đầu tư đúng mức khi chi nhánh chỉ tổ chức 3 chiến dịch truyền thông lớn trong suốt năm 2023.
  • Số lượng khiếu nại phát sinh năm 2023 là 74 vụ, trong đó khiếu nại về chậm trễ xử lý giao dịch tăng từ 11 vụ lên 18 vụ (tăng 63,64%) và hỗ trợ khách hàng không kịp thời tăng từ 25 vụ lên 32 vụ (tăng 28,00%).

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng để phản ánh tương phản giữa đà tăng trưởng doanh số tuyệt đối (đạt 748 tỷ đồng) và sự giảm sút của thị phần (từ 3,63% xuống 3,08%). Đồng thời, bảng ma trận đối chuẩn chỉ rõ khoảng cách chênh lệch 21,94% về tỷ trọng giao dịch trực tuyến giữa chi nhánh (43,18%) và các đối thủ cạnh tranh trên cùng địa bàn (65,12%).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, đề án xây dựng 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Agribank Chi nhánh Vân Cơ giai đoạn 2024 - 2030:

Thứ nhất, nâng cao toàn diện chất lượng nguồn nhân lực phục vụ ngân hàng số. Ban Giám đốc và Phòng Tổng hợp chi nhánh cần chủ động tổ chức các khóa tập huấn nội bộ định kỳ hàng quý, liên kết với các chuyên gia công nghệ tài chính. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ cán bộ nhân viên đạt chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng điện tử từ mức 15% hiện tại lên tối thiểu 80% vào cuối năm 2025 và hoàn thành 100% trong năm 2027.

Thứ hai, mở rộng mạng lưới phân phối và tăng cường điểm chấp nhận thanh toán hiện đại. Phòng Kế toán - Ngân quỹ phối hợp với Phòng Tín dụng triển khai lắp đặt thêm ít nhất 2 máy gửi rút tiền tự động CDM thế hệ mới tại các cụm thương mại sầm uất, nâng tổng số lên 3 máy vào năm 2026. Đồng thời, chi nhánh cần phát triển tối thiểu 100 điểm chấp nhận thanh toán qua mã VietQR và POS thông minh tại các cơ sở kinh doanh, siêu thị mini và chợ truyền thống trên địa bàn thành phố Việt Trì giai đoạn 2024 - 2027.

Thứ ba, đẩy mạnh hoạt động marketing địa phương hóa và chương trình kích cầu tiêu dùng. Tổ chuyên trách nghiệp vụ cần tăng tần suất tiếp thị từ 3 chương trình mỗi năm lên 8 đến 12 chương trình mỗi năm. Chi nhánh cần phối hợp với các nhà cung cấp điện, nước, trường học và bệnh viện triển khai chính sách hoàn tiền, miễn phí phí duy trì dịch vụ nhằm tăng tỷ lệ tiếp cận khách hàng mới thêm 35% trong giai đoạn 2024 - 2028.

Thứ tư, tái cấu trúc quy trình giao dịch, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cấp bảo mật. Đơn giản hóa thủ tục mở tài khoản eKYC và đăng ký dịch vụ ngân hàng điện tử, cắt giảm thời gian phục vụ tại quầy xuống dưới 5 phút mỗi lượt. Tăng cường kiểm soát an toàn thông tin, phấn đấu kéo giảm số vụ khiếu nại về chậm trễ xử lý từ 18 trường hợp xuống dưới 5 trường hợp mỗi năm vào năm 2026.

Ngoài ra, đề án khuyến nghị Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam cấp hội sở đẩy nhanh việc cấp hạn mức đầu tư hạ tầng công nghệ, đồng thời kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ hoàn thiện khung khổ pháp lý bảo vệ người tiêu dùng trong giao dịch số.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, Ban Giám đốc và cán bộ quản lý tại hệ thống Agribank cũng như các ngân hàng thương mại bán lẻ. Luận văn cung cấp bức tranh phân tích sắc bén về mô hình tăng trưởng dịch vụ phi tín dụng, hỗ trợ xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực và quản trị rủi ro vận hành tại các chi nhánh cấp hai, cấp ba.

Thứ hai, chuyên viên phân tích sản phẩm, tiếp thị và chăm sóc khách hàng trong lĩnh vực ngân hàng số. Các biểu mẫu thống kê chi tiết về hành vi thanh toán của 1.888 khách hàng cùng các phương án mở rộng điểm chạm POS, QR Code là cơ sở vững chắc để thiết kế các gói dịch vụ tài chính cá nhân hóa.

Thứ ba, cơ quan quản lý nhà nước gồm Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh Phú Thọ và chính quyền địa phương. Đề án phản ánh trung thực mức độ thẩm thấu của các chính sách chuyển đổi số quốc gia tại cấp cơ sở, làm căn cứ điều chỉnh chính sách hạ tầng viễn thông và tài chính toàn diện.

Thứ tư, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế phát triển. Đề án là mẫu hình điển hình về phương pháp kết hợp dữ liệu thống kê mô tả với phương pháp đối chuẩn thị trường, hỗ trợ nghiên cứu các đề tài tương đương về dịch vụ ngân hàng hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Doanh số thanh toán không dùng tiền mặt tại Agribank Chi nhánh Vân Cơ tăng trưởng nhưng thị phần lại suy giảm do đâu? Doanh số thanh toán của chi nhánh tăng trưởng 12,99% năm 2023 (đạt 748 tỷ đồng). Tuy nhiên, tổng quy mô thị trường thanh toán phi tiền mặt toàn tỉnh Phú Thọ lại bùng nổ mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng 25,85% (đạt 24.322 tỷ đồng). Tốc độ tăng trưởng của chi nhánh thấp hơn mức bình quân chung khiến thị phần sụt giảm từ 3,63% xuống còn 3,08%.

Khoảng cách về tỷ trọng giao dịch trực tuyến giữa chi nhánh và các đối thủ bắt nguồn từ nguyên nhân nào? Năm 2023, tỷ trọng giao dịch trực tuyến của chi nhánh đạt 43,18%, trong khi nhóm ngân hàng đối thủ đạt 65,12%. Sự chênh lệch 21,94% này xuất phát từ việc các ngân hàng thương mại cổ phần đẩy mạnh ứng dụng ngân hàng số từ sớm, sở hữu hạ tầng ứng dụng di động mượt mà và triển khai nhiều chương trình khuyến mãi tiếp thị trực tiếp tới giới trẻ.

Tỷ lệ khách hàng sử dụng lại dịch vụ tăng từ 62,22% lên 71,08% thể hiện ý nghĩa gì? Sự gia tăng này phản ánh mức độ tín nhiệm và sự hài lòng ngày càng cao của khách hàng đối với hệ sinh thái dịch vụ của Agribank Vân Cơ. Số lượng khách hàng trung thành quay lại giao dịch đạt 1.342 người năm 2023, chứng minh tính ổn định của các giải pháp tiện ích thanh toán hóa đơn định kỳ và chuyển khoản nhanh.

Những rào cản lớn nhất về nguồn nhân lực tại Agribank Chi nhánh Vân Cơ hiện nay là gì? Chi nhánh có quy mô nhân sự mỏng với 16 cán bộ, trong đó chỉ khoảng 15% nhân viên được đào tạo bài bản và chuyên sâu về các công nghệ thanh toán số mới. Điều này tạo áp lực lớn lên đội ngũ giao dịch viên tại quầy và làm chậm tốc độ tư vấn, giải quyết các sự cố kỹ thuật số cho khách hàng.

Mục tiêu cốt lõi của Agribank Chi nhánh Vân Cơ trong mảng thanh toán không dùng tiền mặt đến năm 2030 là gì? Chi nhánh định hướng nâng tỷ trọng doanh số giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt trên 85% tổng doanh số, nâng tỷ trọng giao dịch trực tuyến lên trên 65%, đưa tỷ trọng thu phí dịch vụ đạt trên 6,5% tổng thu nhập và phục hồi thị phần địa bàn lên mức trên 4,50%.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thương mại trên địa bàn bán đô thị và nông thôn.
  • Giai đoạn 2021 - 2023 ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô tại Agribank Vân Cơ khi số lượng khách hàng đạt 1.888 người và doanh số đạt 748 tỷ đồng.
  • Đề tài nhận diện chuẩn xác các điểm nghẽn then chốt về thị phần sụt giảm (xuống 3,08%), tỷ trọng giao dịch trực tuyến còn thấp (43,18%) và cơ sở hạ tầng thiết bị còn hạn chế.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện về nhân sự, mạng lưới phân phối, marketing và cải tiến quy trình công nghệ cung cấp lộ trình thực thi khả thi đến năm 2030.
  • Các ngân hàng thương mại và nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng ngay khung phân tích và mô hình giải pháp của luận văn để tối ưu hóa chiến lược chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh dịch vụ bán lẻ.