phần Mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng vÜnh viÔn trong quan hÖ th-¬ng m¹i cña Hoa Kú víi Trung Quèc vµ kinh nghiÖm cña Trung Quèc cho ViÖt Nam Chƣơng 2: Thực trạng quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Hoa Kỳ sau khi Hoa Kỳ phê chuẩn Quy chế thƣơng mại bình thƣờng vĩnh viễn cho Việt Nam. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Hoa Kỳ sau khi Hoa Kỳ phê chuẩn Quy chế thƣơng mại bình thƣờng vĩnh viễn. 7 Ch-¬ng 1 quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng vÜnh viÔn trong quan hÖ th-¬ng m¹i cña Hoa Kú víi trung quèc vµ kinh nghiÖm cña trung quèc cho ViÖt Nam 1. Tæng quan vÒ PNTR vµ vai trß cña nã trong quan hÖ th-¬ng m¹i cña Hoa Kú víi c¸c n-íc 1.
Giíi thiÖu chung vÒ PNTR 1. Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n D-íi t¸c ®éng cña c¸ch m¹ng khoa häc vµ c«ng nghÖ (KH - CN) hiÖn ®¹i, xu thÕ toµn cÇu ho¸ xuÊt hiÖn víi mét cÊp ®é cao h¬n vÒ chÊt cña qu¸ tr×nh quèc tÕ ho¸ lùc l-îng s¶n xuÊt vèn cã tr-íc ®ã. Toµn cÇu ho¸ kh«ng chØ t¹o ra nh÷ng biÕn ®æi m¹nh mÏ víi kinh tÕ, mµ cßn thóc ®Èy c¸c mèi quan hÖ liªn quèc gia t¨ng c¶ vÒ bÒ réng lÉn chiÒu s©u. Tù do ho¸ kinh tÕ vµ c¶i c¸ch thÞ tr-êng trªn toµn cÇu diÔn ra phæ biÕn – c¸c nÒn kinh tÕ dùa vµo nhau, liªn kÕt víi nhau, x©m nhËp lÉn nhau khiÕn cho tÝnh phô thuéc lÉn nhau gi÷a c¸c n-íc cµng ngµy cµng t¨ng.
Tr-íc nh÷ng biÕn ®æi to lín trong kû nguyªn c¸ch m¹ng KH - CN vµ toµn cÇu ho¸, tÊt c¶ c¸c n-íc trªn thÕ giíi ®Òu tiÕn hµnh ®iÒu chØnh c¬ cÊu kinh tÕ, ®æi míi chÝnh s¸ch theo h-íng më cöa, th¾t chÆt c¸c mèi quan hÖ th-¬ng m¹i song ph-¬ng vµ ®a ph-¬ng b»ng c¸ch gi¶m dÇn vµ tiÕn tíi dì bá hµng rµo thuÕ quan vµ phi thuÕ quan, t¹o th«ng tho¸ng cho viÖc trao ®æi hµng ho¸… vµ do ®ã mèi quan hÖ th-¬ng m¹i quèc tÕ ®· trë nªn phæ biÕn vµ ®-îc hiÓu theo nhiÒu nghÜa. Tuy nhiªn “Quan hÖ th-¬ng m¹i quèc tÕ” cÇn ph°i ®-îc hiÓu ®Çy ®ñ râ rµng, ®â l¯: “C¸c quan hÖ vÒ di chuyÓn hµng ho¸ vµ dÞch vô quèc tÕ mµ theo nghÜa hÑp quan hÖ th-¬ng m¹i quèc tÕ bao hµm viÖc mua 8 b¸n, trao ®æi hµng ho¸ h÷u h×nh gi÷a c¸c quèc gia. Cßn theo nghÜa réng quan hÖ nµy cßn chøa ®ùng viÖc trao ®æi mua b¸n c¸c hµng v« h×nh vµ dÞch vô”[3].Trong quan hÖ th-¬ng m¹i quèc tÕ viÖc trao ®æi, bu«n b¸n hµng ho¸ gi÷a c¸c n-íc víi nhau hÇu hÕt dùa trªn c¬ së luËt th-¬ng m¹i quèc tÕ vµ c¸c hiÖp ®Þnh th-¬ng m¹i song ph-¬ng hoÆc ®a ph-¬ng gi÷a c¸c quèc gia víi nhau. ViÖc tËn dông nh÷ng lîi Ých mµ c¸c quèc gia cã ®-îc do ®-îc h-ëng c¸c chÕ ®é -u ®·i vÒ thuÕ quan tõ c¸c quèc gia cã nÒn kinh tÕ lín, nh÷ng n-íc ph¸t triÓn lu«n lµ mét lîi thÕ trong quan hÖ th-¬ng m¹i cho c¸c quèc gia kh¸c.
§Æc biÖt lµ nh÷ng quèc gia cã nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn hoÆc ®ang ph¸t triÓn. Vµ còng tõ l©u trong quan hÖ th-¬ng m¹i, ng-êi ta ®· quen víi thuËt ng÷ th¬ng m³i “Quy chÕ tèi huÖ quèc”. Quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN) hay cßn gäi lµ Quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng (NTR) vÒ c¬ b¶n ®-îc hiÓu lµ: “mét chÕ ®é ph¸p lý mµ mét quèc gia nµy dµnh cho c«ng d©n hoÆc ph¸p nh©n cña mét quèc gia kh¸c mét sè quyÒn lîi vµ -u ®·i”, cßn theo LuËt ph²p quèc tÕ: “§©y lµ nguyªn t¾c ®iÒu chØnh quan hÖ th-¬ng m¹i vµ kinh tÕ gi÷a c¸c n-íc trªn c¬ së c¸c hiÖp ®Þnh, hiÖp -íc ký kÕt mét c¸ch b×nh ®¼ng, cã ®i cã l¹i”[40]. Quy chÕ NTR kh«ng cã nghÜa lµ th-¬ng m¹i kh«ng giíi h¹n, v× quy chÕ nµy chØ ¸p dông cho thuÕ quan vµ nhiÒu hµng rµo phi thuÕ quan mang tÝnh giíi h¹n cao kh¸c.
Vµ còng nh- c¸c quèc gia kh¸c quy chÕ NTR lu«n lµ nguyªn t¾c chÝnh trong quan hÖ th-¬ng m¹i cña Hoa Kú víi c¸c quèc gia kh¸c trªn thÕ giíi. Tuy nhiªn, ®iÓm kh¸c biÖt gi÷a Hoa Kú víi c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ®ã lµ, quy chÕ NTR t¹i Hoa Kú lu«n ®-îc Quèc héi Hoa Kú xem xÐt mçi n¨m. Vµ víi c¸c quèc gia ch-a nhËp tæ chøc th-¬ng m¹i thÕ giíi chØ ®-îc h-ëng Quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng vÜnh viÔn (PNTR) khi quèc gia ®ã ®¸p øng ®-îc hai yªu cÇu c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, tu©n thñ c¸c ®iÒu kho¶n Jackson – Vanik cña luËt th-¬ng m¹i Hoa Kú n¨m 1974. C¸c ®iÒu kho¶n nµy quy ®Þnh Tæng thèng Hoa Kú 9 ph¶i kh¼ng ®Þnh mét quèc gia kh«ng tõ chèi hoÆc c¶n trë quyÒn hoÆc c¬ héi di c- cña c«ng d©n n-íc m×nh.
Thø hai, ®· ký kÕt HiÖp ®Þnh th-¬ng m¹i song ph-¬ng víi Hoa kú. §iÒu kho¶n Jackson-Vanik cho phÐp Tæng thèng hµng n¨m ra quyÕt ®Þnh ng-ng ¸p dông ®iÒu kho¶n Jackson-Vanik ®Ó cho phÐp cÊp NTR. Quy chÕ quan hÖ th-¬ng m¹i b×nh th-êng vÜnh viÔn (PNTR – Permanent Normal Trade Relations) lu«n ®-îc kú väng cao h¬n so víi NTR v× PNTR mang tÝnh æn ®Þnh, t¹o niÒm tin cho c¸c quèc gia trong quan hÖ th-¬ng m¹i víi Hoa Kú. V× vËy c¸c quèc gia cã quan hÖ th-¬ng m¹i víi Hoa Kú lu«n cè g¾ng ®Ó cã PNTR cµng sím cµng tèt.
Néi dung cña PNTR a. LÞch sö h×nh thµnh quy chÕ PNTR t¹i Hoa Kú. ë Ch©u ¢u Quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng (NTR) ®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn tõ thÕ kû 16, ®-îc ®-a vµo HiÖp -íc th-¬ng m¹i n¨m 1860 gi÷a Anh vµ Ph¸p. Ban ®Çu nã cã tªn lµ Quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN).
Tõ n¨m 1860 khi HiÖp -íc th-¬ng m¹i gi÷a Anh vµ Ph¸p ra ®êi ®· më ®Çu cho Quy chÕ tèi huÖ quèc trë thµnh phæ cËp ë Ch©u ¢u. Tõ 01/01/1884 khi cã HiÖp ®Þnh chung vÒ thuÕ quan vµ th-¬ng m¹i (General Agreement on Trariff and Trade - GATT), Quy chÕ tèi huÖ quèc ®-îc coi lµ mét cam kÕt c¬ b¶n cña GATT. Sau nµy, quy chÕ MFN ®· trë thµnh néi dung quan träng cña Tæ chøc th-¬ng m¹i thÕ giíi (World Trade Organization - WTO) kÕ tôc vai trß cña GATT tõ ngµy 1/1/1995. VÒ c¬ b¶n c¸c n-íc thµnh viªn cña GATT (hoÆc WTO) cho nhau h-ëng quy chÕ tèi huÖ quèc (MFN) theo quan hÖ ®èi xö b×nh ®¼ng trong ho¹t ®éng bu«n b¸n víi nhau, cïng chia sÏ lîi Ých qua viÖc h¹ thÊp dÇn hµng rµo thuÕ quan.
10 Cßn t¹i Hoa Kú, tõ l©u Hoa Kú ®· sö dông quy chÕ MFN nh l¯ “c«ng cô cã hiÖu lùc” trong chÝnh s²ch ®èi ngo³i vµ th-¬ng m¹i quèc tÕ. Hoa Kú ®· ¸p dông MFN cã ®iÒu kiÖn lÇn ®Çu tiªn víi Ph¸p vµo n¨m 1778, tiÕp ®ã víi Anh, NhËt, §øc vµ sö dông cã hiÖu qu¶ quyÒn ban hµnh quy chÕ MFN cã ®iÒu kiÖn. Sau chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø nhÊt, Hoa Kú ®· ph¸t triÓn tõ n-íc xuÊt khÈu n«ng s¶n sang xuÊt khÈu hµng chÕ t¹o. Do ®ã, Hoa Kú cÇn nhiÒu thÞ phÇn h¬n vµ quy chÕ MFN cã ®iÒu kiÖn kh«ng cßn phï hîp n÷a ph¶i chuyÓn sang quy chÕ MFN kh«ng ®iÒu kiÖn tõ n¨m 1923.
Sau chiÕn tranh thÕ giíi lÇn thø II vµ suèt thêi kú chiÕn tranh l¹nh Hoa Kú sö dông quyÒn "ban hµnh" MFN mang nÆng mÇu s¾c chÝnh trÞ. Theo luËt thuÕ n¨m 1930 cña Hoa Kú, møc thuÕ suÊt trung b×nh cña c¸c n-íc ®-îc h-ëng MFN chØ cã 9%, c¸c n-íc kh«ng ®- îc h-ëng MFN lµ 59%. Nh- vËy thuÕ ®èi víi c¸c n-íc XHCN cò nhËp vµo Hoa Kú gÇn b»ng b¶y lÇn c¸c n-íc ®-îc h-ëng MFN. Vµo n¨m 1947, Hoa Kú tham gia HiÖp ®Þnh chung vÒ thuÕ quan vµ th-¬ng m¹i (GATT) - tæ chøc tiÒn th©n cña WTO.
T¹i thêi ®iÓm ®ã, Hoa Kú ®ång ý trao quy chÕ MFN cho tÊt c¶ c¸c quèc gia thµnh viªn cña GATT. Quy chÕ nµy còng ®-îc trao cho mét sè quèc gia kh«ng ph¶i lµ thµnh viªn cña GATT. N¨m 1951, Quèc héi Hoa Kú yªu cÇu Tæng thèng Harry Truman thu håi l¹i quy chÕ MFN ®· ®-îc trao cho Liªn bang X« ViÕt cò vµ c¸c n-íc XHCN kh¸c. §Õn n¨m 1974 Hoa Kú ban hµnh ®¹o luËt Jackson - Vanik (nh»m ph©n biÖt ®èi xö víi c¸c n-íc kh«ng theo quy chÕ thÞ tr-êng, cã khã kh¨n vÒ quyÒn di c- tù do ®èi víi c«ng d©n cña hä, thùc chÊt lµ nh»m ®èi phã víi c¸c n-íc XHCN cò).
§¹o luËt Jackson - Vanik ra ®êi khiÕn nhiÒu quèc gia gÆp khã kh¨n trong quan hÖ th-¬ng m¹i víi Hoa Kú v× kh«ng ®-îc h-ëng MFN ®Æc biÖt lµ c¸c n-íc x· héi chñ nghÜa cò. 11 Th¸ng 6/1998, nh»m ®iÒu chØnh mét sè s¾c lÖnh liªn quan ®Õn ho¹t ®éng cña Côc thuÕ quan liªn bang Hoa Kú, Quèc héi Hoa Kú ®· quyÕt ®Þnh dïng quy chÕ “Quan hÖ th-¬ng m¹i b×nh th-êng” (NTR) thay thÕ cho quy chÕ MFN ®ang g©y hiÓu nhÇm. Mét trong nh÷ng lý do chÝnh ph¶i thay ®æi tªn gäi lµ v× quy chÕ MFN cña Hoa Kú ®· ®-îc ¸p dông cho gÇn hÕt tÊt c¶ c¸c n-íc cã bu«n b¸n víi Hoa Kú (chØ trõ 6 n-íc: Afganistan, Cuba, Lµo, TriÒu Tiªn, ViÖt Nam v¯ Nam T) khi dïng tªn gãi “Tèi huÖ quèc” vÉn bao h¯m néi dung kh«ng b×nh ®¼ng bÞ nhiÒu n-íc ph¶n ®èi. V× vËy, sù thay ®æi nµy nhanh chãng ®- îc Quèc héi Hoa Kú th«ng qua vµ Tæng thèng Bill Clinton ký ban hµnh.
Tõ ®ã trong nhiÒu th«ng tin quèc tÕ, quy chÕ NTR ®· thay dÇn quy chÕ MFN víi néi dung kh«ng cã g× thay ®æi. Vµ trõ khi c¸c quèc gia ®-îc h-ëng NTR gia nhËp WTO hoÆc ®¸p øng c¸c yªu cÇu c¬ b¶n tõ phÝa Hoa Kú th× quèc gia ®ã sÏ ®- îc h-ëng PNTR hay Quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng vÜnh viÔn. Néi dung cña PNTR t¹i Hoa Kú. VÒ c¬ b¶n néi dung cña PNTR t¹i Hoa Kú dùa trªn quy chÕ NTR mµ tr-íc ®ã cßn gäi lµ quy chÕ tèi huÖ quèc MFN.
PNTR thùc chÊt gåm hai quy chÕ th-¬ng m¹i b×nh th-êng chñ yÕu sau: Thø nhÊt, quy chÕ NTR cã ®iÒu kiÖn víi néi dung: Quèc gia ®- îc h-ëng NTR ph¶i chÊp nhËn thùc hiÖn mét sè yªu cÇu do quèc gia cho h-ëng NTR ®ßi hái. Thø hai, quy chÕ NTR kh«ng ®iÒu kiÖn víi néi dung: C¸c quèc gia mÆc nhiªn ®-îc h-ëng cam kÕt -u ®·i gi÷a hai n-íc, kh«ng ph¶i thùc hiÖn yªu cÇu ®Æc biÖt do mét bªn ®Ò ra. Néi dung chÝnh cña PNTR ®-îc më réng dÇn vÒ mËu dÞch biªn giíi, qu¸ c¶nh hµng ho¸, ph-¬ng tiÖn chuyªn chë. ¦u ®·i lín nhÊt mµ PNTR mang l¹i lµ c¸c quèc gia mÆc nhiªn ®-îc h-ëng gi¶m hoÆc miÔn thuÕ quan mçi n¨m 12 mµ kh«ng bÞ Quèc héi Hoa Kú xem xÐt l¹i tõng n¨m.