Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Các Tỉnh Trung Du Miền Núi Phía Bắc Việt Nam

Khám phá chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững tại các tỉnh trung du miền núi phía Bắc Việt Nam, thúc đẩy kinh tế và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hải
• Người hướng dẫn: GS. Lê Du Phong
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Các Tỉnh Trung Du Miền Núi Phía Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 2.1. Những nghiên cứu của thế giới
• 2.2. Các nghiên cứu trong nước
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG
• 3.1. Những nhận thức cơ bản về phát triển bền vững
• 3.2. Phát triển nông nghiệp bền vững
• 3.3. Nông nghiệp và đặc điểm của sản xuất nông nghiệp
• 3.4. Phát triển nông nghiệp bền vững và các tiêu chí đánh giá
• 3.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững sản xuất nông nghiệp
• 3.6. Kinh nghiệm phát triển bền vững nông nghiệp của một số nước và vùng lãnh thổ trên thế giới
• 3.6.1. Kinh nghiệm của Hà Lan
• 3.6.2. Kinh nghiệm Hàn Quốc
• 3.6.3. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 3.6.4. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3.6.5. Những bài học có thể rút ra cho Việt Nam nói chung, cho các tỉnh trung du miền núi phía Bắc nói riêng về phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững
• 4. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở CÁC TỈNH TRUNG DU MIỀN NÚI PHÍA BẮC GIAI ĐOẠN 2000-2012
• 4.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của các tỉnh trung du miền núi phía Bắc ảnh hưởng đến phát triển bền vững nông nghiệp
• 4.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế
• 4.1.3. Đặc điểm xã hội
• 4.2. Thực trạng phát triển sản xuất nông nghiệp các tỉnh trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012
• 4.2.1. Sản xuất nông nghiệp có sự tăng trưởng liên tục và khá ổn định
• 4.2.2. Ngành trồng trọt phát triển đều qua các năm
• 4.2.3. Ngành chăn nuôi của các địa phương trong vùng đã từng bước phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá
• 4.2.4. Ngành lâm nghiệp đã được các tỉnh trong vùng quan tâm phát triển
• 4.2.5. Thuỷ sản cũng đã được các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc quan tâm phát triển
• 4.2.6. Các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp
• 4.2.7. Đánh giá tính bền vững của phát triển nông nghiệp ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc Việt Nam thời gian qua
• 4.2.7.1. Bền vững về kinh tế
• 4.2.7.2. Bền vững về mặt xã hội
• 4.2.7.3. Bền vững về môi trường
• 4.2.8. Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc
• 5. GIẢI PHÁP NÂNG CAO TÍNH BỀN VỮNG ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH TRUNG DU MIỀN NÚI PHÍA BẮC ĐẾN NĂM 2020
• 5.1. Dự báo tình hình thế giới và trong nước có thể tác động đến phát triển bền vững sản xuất nông nghiệp ở các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc đến năm 2020
• 5.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 5.1.2. Bối cảnh trong nước
• 5.1.3. Bối cảnh của vùng
• 5.2. Những quan điểm chủ yếu cần được quán triệt trong phát triển nông nghiệp các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc theo hướng bền vững đến năm 2020
• 5.3. Những định hướng chủ yếu phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc đến năm 2020
• 5.3.1. Đối với ngành trồng trọt
• 5.3.2. Đối với ngành chăn nuôi
• 5.3.3. Đối với ngành lâm nghiệp
• 5.3.4. Đối với ngành thuỷ sản
• 5.4. Những giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp ở các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc theo hướng bền vững đến năm 2020
• 5.4.1. Tập trung làm tốt công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp trên địa bàn toàn vùng cũng như ở từng địa phương trong vùng
• 5.4.2. Xây dựng các vùng chuyên canh sản xuất hàng hoá ở các tỉnh hoặc liên tỉnh có lợi thế
• 5.4.3. Xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ cho phát triển sản xuất của toàn vùng, cũng như của từng tỉnh trong vùng
• 5.4.4. Lựa chọn hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp phù hợp với điều kiện và đặc điểm của vùng trung du miền núi phía Bắc
• 5.4.5. Lựa chọn phương thức canh tác phù hợp với điều kiện của vùng trung du miền núi phía Bắc nói chung, của từng tỉnh trong vùng nói riêng
• 5.4.6. Ứng dụng các tiến bộ mới của khoa học và công nghệ vào sản xuất nông nghiệp của các địa phương trong vùng
• 5.4.7. Đầu tư thoả đáng cho việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ sản xuất nông nghiệp của vùng
• 5.4.8. Đầu tư phát triển các loại dịch vụ hỗ trợ phát triển nông nghiệp
• 5.4.9. Mở rộng thị trường tiêu thụ các loại nông sản hàng hoá do người dân trong vùng làm ra
• 5.4.10. Giải quyết có hiệu quả vấn đề an sinh xã hội cho người nông dân
• 5.4.11. Mạnh dạn điều chỉnh một số chính sách đối với vùng dân tộc miền núi nói chung với sản xuất nông nghiệp nói riêng
• CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục số 1: Năng suất, sản lượng lúa của các địa phương vùng trung du và miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012
• Phụ lục số 2: Năng suất và sản lượng ngô của các địa phương vùng trung du và miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012
• Phụ lục số 3: Thực trạng phát triển ngành chăn nuôi các tỉnh vùng trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012
• Phụ lục số 4: Hoa hồng pháp giữa núi rừng Sapa
• Phụ lục số 5: Trồng vải thiều Lục Ngạn
• Phụ lục số 6: Phát triển nuôi bò tại Mộc Châu
• Phụ lục số 7: Đề án phát triển trồng dược liệu tại Hà Giang

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Ở Miền Núi

Vùng trung du miền núi phía Bắc đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ môi trường và an ninh quốc phòng. Phát triển nông nghiệp ở đây đối mặt nhiều thách thức, đòi hỏi hướng đi bền vững. Sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp, vẫn là nguồn sinh kế chính cho người dân. Tuy nhiên, diện tích đất nông nghiệp hạn chế, chất lượng đất suy giảm, rừng bị tàn phá, nguồn nước ô nhiễm, phương thức sản xuất lạc hậu và trình độ dân trí thấp là những vấn đề cấp bách cần giải quyết. Luận án này tập trung nghiên cứu và đề xuất giải pháp cho phát triển nông nghiệp bền vững tại khu vực này.

1.1. Vai Trò Của Nông Nghiệp Trong Kinh Tế Nông Thôn Miền Núi

Ngành nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạo việc làm và thu nhập cho phần lớn dân cư ở khu vực trung du miền núi phía Bắc. Sự phát triển của kinh tế nông nghiệp có tác động trực tiếp đến đời sống sinh kế nông thôn, góp phần giảm nghèo và cải thiện điều kiện sống cho người dân. Tuy nhiên, cần có những giải pháp để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của sản xuất nông nghiệp.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Vệ Môi Trường Nông Nghiệp

Bảo vệ môi trường nông nghiệp là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của phát triển nông nghiệp. Việc sử dụng quá mức phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và các hóa chất độc hại đã gây ra ô nhiễm đất, nước và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Cần áp dụng các biện pháp nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và sản xuất nông nghiệp xanh để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

II. Thách Thức Đối Với Nông Nghiệp Bền Vững Miền Núi Phía Bắc

Sản xuất nông nghiệp ở trung du miền núi phía Bắc đối mặt với nhiều thách thức. Đất sản xuất ít, phân bố rải rác, chất lượng kém. Diện tích rừng giảm nhanh chóng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến bảo vệ môi trường. Nguồn nước ngày càng cạn kiệt và ô nhiễm. Việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật gây hại cho đất đai và nguồn nước. Phương thức sản xuất lạc hậu, cơ sở hạ tầng yếu kém, trình độ dân trí thấp cũng là những rào cản lớn. Sức ép từ thị trường Trung Quốc cũng là một yếu tố cần xem xét. Nếu không có giải pháp phù hợp, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng.

2.1. Suy Giảm Tài Nguyên Đất Và Nước Trong Sản Xuất Nông Nghiệp

Diện tích đất sản xuất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do chuyển đổi mục đích sử dụng và xói mòn, rửa trôi. Nguồn nước phục vụ nông nghiệp trở nên khan hiếm và ô nhiễm do sử dụng không hợp lý và tác động của các hoạt động công nghiệp. Cần có các giải pháp quản lý đất và nước hiệu quả để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Tới Nông Nghiệp Vùng Núi

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến nông nghiệp ở khu vực trung du miền núi phía Bắc, bao gồm hạn hán, lũ lụt, sạt lở đất và sự xuất hiện của các loại sâu bệnh hại mới. Cần có các biện pháp ứng phó biến đổi khí hậu phù hợp để bảo vệ sản xuất nông nghiệp và đảm bảo sinh kế nông thôn.

2.3. Hạn Chế Về Khoa Học Công Nghệ Trong Nông Nghiệp

Việc ứng dụng khoa học công nghệ nông nghiệp vào sản xuất nông nghiệp ở khu vực trung du miền núi phía Bắc còn hạn chế. Thiếu các giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao, kỹ thuật canh tác tiên tiến và công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch đã làm giảm năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản. Cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông nghiệp.

III. Giải Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Trung Du Miền Bắc

Để phát triển nông nghiệp bền vững ở trung du miền núi phía Bắc, cần có các giải pháp đồng bộ. Quy hoạch phát triển nông nghiệp cần được thực hiện một cách bài bản, xác định các vùng chuyên canh phù hợp. Đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật cần được ưu tiên. Các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp cần được lựa chọn. Phương thức canh tác bền vững cần được khuyến khích. Ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất cần được đẩy mạnh. Đào tạo nguồn nhân lực và phát triển dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp cần được chú trọng. Mở rộng thị trường tiêu thụ và giải quyết vấn đề an sinh xã hội cho người nông dân cũng rất quan trọng.

3.1. Quy Hoạch Và Phát Triển Các Vùng Nông Sản Đặc Sản

Cần tập trung quy hoạch và phát triển các vùng nông sản đặc sản có lợi thế cạnh tranh, như chè, cà phê, dược liệu, hoa quả ôn đới. Xây dựng các chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, nông nghiệp hữu cơ để nâng cao chất lượng và giá trị của nông sản.

3.2. Thúc Đẩy Du Lịch Nông Nghiệp Kết Hợp Văn Hóa Bản Địa

Phát triển du lịch nông nghiệp kết hợp văn hóa bản địa là một hướng đi tiềm năng để gia tăng thu nhập cho người dân và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Xây dựng các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng gắn với sản xuất nông nghiệp. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động du lịch và cung cấp các sản phẩm nông sản đặc sản cho du khách.

3.3. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ nông nghiệp phù hợp để khuyến khích phát triển nông nghiệp bền vững. Cung cấp tín dụng ưu đãi cho các dự án nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ. Hỗ trợ đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho nông dân. Xây dựng các trung tâm khuyến nông để chuyển giao khoa học công nghệ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Địa Phương

Ứng dụng thực tiễn các giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững cần phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương. Nghiên cứu các mô hình thành công và nhân rộng. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình lập kế hoạch và thực hiện. Đánh giá hiệu quả và điều chỉnh các giải pháp một cách linh hoạt. Hợp tác giữa các địa phương và các tổ chức nghiên cứu là rất quan trọng. Cần có sự cam kết và nỗ lực từ tất cả các bên liên quan.

4.1. Nghiên Cứu Mô Hình Nông Nghiệp Thông Minh Tại Hà Giang

Nghiên cứu và triển khai các mô hình nông nghiệp thông minh tại Hà Giang, ứng dụng công nghệ thông tin và các giải pháp quản lý tài nguyên hiệu quả. Tập trung vào các sản phẩm nông sản đặc sản có giá trị kinh tế cao, như dược liệu và hoa quả ôn đới.

4.2. Phát Triển Nông Nghiệp Hữu Cơ Ở Lào Cai Sapa

Khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Lào Cai - Sapa, tận dụng lợi thế về khí hậu và thổ nhưỡng để sản xuất các loại rau, củ, quả chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và xuất khẩu. Liên kết với các doanh nghiệp để xây dựng chuỗi cung ứng nông sản hữu cơ.

4.3. Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Trong Nông Nghiệp Ở Điện Biên

Thực hiện các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học trong nông nghiệp ở Điện Biên, bảo vệ các giống cây trồng, vật nuôi bản địa và các hệ sinh thái tự nhiên. Khuyến khích các hoạt động canh tác thân thiện với môi trường và phát triển cộng đồng.

V. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Phát triển nông nghiệp bền vững ở trung du miền núi phía Bắc là một quá trình lâu dài và phức tạp. Tuy nhiên, với sự nỗ lực của chính phủ, cộng đồng và các tổ chức, hoàn toàn có thể đạt được những thành công đáng kể. Trong tương lai, nông nghiệp ở khu vực này cần hướng đến việc nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, đồng thời bảo vệ môi trường và cải thiện đời sống của người dân. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp mới, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

5.1. Nâng Cao Chuỗi Giá Trị Nông Sản Cho Vùng

Tập trung vào việc nâng cao chuỗi giá trị nông sản, từ khâu sản xuất đến chế biến, bảo quản và tiêu thụ. Đầu tư vào công nghệ chế biến, bảo quản để giảm thiểu tổn thất sau thu hoạch và nâng cao chất lượng sản phẩm. Xây dựng thương hiệu và quảng bá nông sản của vùng.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế Trong Phát Triển Nông Nghiệp

Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực nông nghiệp, học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển về nông nghiệp bền vững, công nghệ chế biến và quản lý chất lượng. Thu hút đầu tư nước ngoài vào các dự án nông nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển nông nghiệp các tỉnh trung du miền núi phía Bắc Việt Nam theo hướng bền vững" được tác giả Nguyễn Thanh Hải thực hiện tại Viện Chiến lược phát triển thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Du Phong và PGS. Phạm Ngọc Linh, bảo vệ năm 2014 thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số 62.05).

Về tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu, Trung du và miền núi phía Bắc là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và bảo vệ môi trường sinh thái của Việt Nam. Đây là vùng có địa hình hiểm trở, là nơi sinh sống của 35 trên tổng số 54 dân tộc thiểu số của cả nước, đồng thời sở hữu đường biên giới trên bộ dài hơn 1.500 km với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và 560 km với Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Dù cơ cấu kinh tế đã có bước chuyển dịch nhất định, nông nghiệp (bao gồm trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp) vẫn giữ vai trò là ngành sinh kế cốt lõi, giải quyết việc làm và đảm bảo nguồn thu nhập chính cho đại bộ phận cư dân địa phương.

Luận án chỉ ra 7 thách thức nghiêm trọng mà nông nghiệp toàn vùng đang phải đối mặt:

1. Đất sản xuất nông nghiệp rất hạn chế (chỉ có 1.600 ngàn ha, chiếm 15,13% diện tích đất nông nghiệp cả nước), độ phì nhiêu thấp, phân bố phân tán trên nhiều cấp độ địa hình dốc và liên tục suy giảm cả về số lượng lẫn chất lượng do chuyển đổi mục đích sử dụng (thủy điện, khoáng sản, đô thị hóa) và xói mòn, rửa trôi do mưa lũ.
2. Đất lâm nghiệp chiếm diện tích lớn nhất nước (5.700 ngàn ha, tương đương 34,79% quỹ đất lâm nghiệp quốc gia), nhưng diện tích rừng bị suy giảm nhanh chóng qua các năm, cá biệt có địa phương như tỉnh Sơn La độ che phủ rừng có giai đoạn chỉ còn trên 10%.
3. Tài nguyên nước dồi dào với hệ thống sông suối dày đặc nhưng bị suy giảm trữ lượng và ô nhiễm do sử dụng bất hợp lý, gây thiếu hụt nguồn nước tưới phục vụ sản xuất.
4. Tình trạng lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và hóa chất bảo quản nông sản không đúng quy trình kỹ thuật làm suy thoái môi trường đất, nước và không khí.
5. Kết cấu hạ tầng nông thôn và cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ nông nghiệp yếu kém, lạc hậu; phương thức sản xuất chủ yếu vẫn là quảng canh quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ.
6. Lao động nông nghiệp dựa vào thủ công là chính, trình độ chuyên môn kỹ thuật và dân trí thấp, năng suất lao động và thu nhập bình quân thuộc nhóm thấp nhất cả nước.
7. Vị trí tiếp giáp thị trường trên 1,3 tỷ dân của Trung Quốc mang lại cơ hội tiêu thụ nhưng cũng tạo ra sức ép cạnh tranh và rủi ro thương mại rất lớn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về phát triển bền vững nông nghiệp, vận dụng để phân tích và đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp các tỉnh trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012, từ đó đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp thúc đẩy phát triển nông nghiệp của vùng theo hướng bền vững đến năm 2020.
• Các mục tiêu cụ thể:
  1. Trình bày và làm rõ cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững.
  2. Phân tích, đánh giá đúng thực trạng phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững tại các tỉnh trung du miền núi phía Bắc trong giai đoạn 2000-2012.
  3. Đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao tính bền vững cho nông nghiệp vùng đến năm 2020.

Về đối tượng nghiên cứu, luận án xác định đối tượng là phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững. Khái niệm nông nghiệp được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản; tuy nhiên, căn cứ vào đặc thù tự nhiên của vùng trung du miền núi phía Bắc có diện tích mặt nước hạn chế, công trình tập trung chủ yếu vào 3 phân ngành: trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp. Phát triển nông nghiệp bền vững được định nghĩa là sự phát triển phù hợp điều kiện tự nhiên, mang lại hiệu quả kinh tế, đảm bảo đời sống xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: 14 tỉnh thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc, có mở rộng so sánh, đối chiếu với các vùng kinh tế khác trong cả nước. Nghiên cứu được thực hiện dưới góc độ kinh tế phát triển ở quy mô toàn vùng, không đi sâu vào chi tiết kỹ thuật canh tác của từng sản phẩm hay từng địa phương riêng rẽ.
• Thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2000-2012 và đề xuất các giải pháp phát triển đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài theo các nhóm nội dung:

Các công trình nghiên cứu quốc tế:

• Robert Goodland và George Ledec (1987) với công trình Neoclassical economics and Principles of sustainable Development (Elsevier B.V) nghiên cứu sự chuyển dịch từ mô hình khai thác tài nguyên quá mức sang mô hình phát triển bền vững nhằm bảo đảm nhu cầu hiện tại và tương lai.
• Sudhir Anand và Amartya Sen (1996) trong báo cáo Phát triển bền vững: Khái niệm và các ưu tiên do UNDP công bố tại New York, khẳng định tính toàn diện của phát triển bền vững trên ba phương diện: kinh tế, xã hội và môi trường, đặc biệt lưu ý đến bảo vệ đất, rừng, nước và giảm nghèo.
• Peter Oakley và cộng sự trong nghiên cứu Projects with People: The Practice of Participation in Rural Development do ILO ấn hành tại Geneva, nhấn mạnh vai trò tham gia của người dân nông thôn trong việc giám sát, thực thi các chương trình phát triển bền vững.
• Frank Ellis (1995) trong tác phẩm Chính sách nông nghiệp trong các nước đang phát triển (NXB Nông nghiệp ấn hành) phân tích hạn chế của chính sách nông nghiệp tại các nước đang phát triển khi lạm dụng hóa chất, phân bón và khai thác kiệt quệ tài nguyên, qua đó khuyến nghị chuyển đổi sang chính sách nông nghiệp bền vững.
• Báo cáo của World Bank do Ernst Lutz chủ biên (1998) Agriculture and Environment, Perspectives on Sustainable Rural Development và báo cáo của World Bank (2003) Phát triển bền vững trong một thế giới năng động, thay đổi thể chế, tăng trưởng và chất lượng cuộc sống đưa ra các khuyến nghị về gắn kết sản xuất nông nghiệp nông thôn với bảo vệ môi trường sinh thái và thích ứng với toàn cầu hóa.

Các công trình nghiên cứu trong nước:

• Các văn kiện và chiến lược quốc gia: Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam (Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2005-2020); Báo cáo tại Hội nghị Quốc gia về phát triển bền vững (Hà Nội, 12/2014); Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá thời kỳ 2001-2010 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2000).
• Các nghiên cứu vĩ mô về phát triển bền vững: Đinh Văn Ân (2005) nghiên cứu quan niệm và thực tiễn phát triển nhanh, bền vững ở Việt Nam; Bùi Tất Thắng (2010) phân tích các tiêu chí và giải pháp phát triển nhanh, bền vững kinh tế Việt Nam thời kỳ 2011-2020; Ngô Thắng Lợi (2010) nghiên cứu phát triển bền vững vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
• Nghiên cứu về khu vực miền núi và dân tộc: Lê Du Phong và Hoàng Văn Hoa (1998, 1999) phân tích thực trạng phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và vấn đề phân hóa giàu nghèo ở vùng dân tộc và miền núi phía Bắc trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi kinh tế thị trường.
• Các nghiên cứu chuyên ngành và địa phương: Hà Ban (2007) về nông nghiệp nông thôn Kon Tum; Nguyễn Hồng Cư (2010) về nông sản xuất khẩu Tây Nguyên; Từ Thái Giang (2012) về sản xuất cà phê bền vững tại Đắk Lắk; Đào Duy Tâm (2010) về rau an toàn tại Hà Nội.
• Các nghiên cứu tại địa bàn trung du và miền núi phía Bắc: Đỗ Quang Giám nghiên cứu kết nối thị trường nông sản hộ nông dân tại Bắc Giang, Tuyên Quang, Lạng Sơn (cam Sành Hàm Yên, vải thiều Lục Ngạn, na Chi Lăng); Trần Thị Thu Thủy (2010) nghiên cứu phát triển nông lâm kết hợp theo hướng kinh tế trang trại tại 6 tỉnh (Hòa Bình, Sơn La, Tuyên Quang, Phú Thọ, Bắc Giang, Yên Bái); Bùi Thị Thảo Nguyên (2013) nghiên cứu huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ; Cao Thị Kim Oanh (2013) nghiên cứu huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ; Nguyễn Thị Thắng (2013) nghiên cứu thương hiệu gạo nếp Vải huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên; Lưu Văn Huy (2013) nghiên cứu rau hữu cơ tại huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình; Võ Văn Tuấn (2013) nghiên cứu chăn nuôi trâu tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái; Ngọc Thị Hoài Thương (2013) nghiên cứu đào tạo nghề lao động nông thôn tỉnh Bắc Kạn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Qua tổng thuật tài liệu, tác giả nhận thấy các nghiên cứu trước đây chỉ giải quyết vấn đề ở phạm vi vĩ mô toàn quốc, hoặc đi sâu vào từng loại nông sản cụ thể, hoặc giới hạn trong phạm vi một huyện, một tỉnh đơn lẻ. Chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể, toàn diện và có hệ thống về phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững trên bình diện toàn bộ 14 tỉnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc từ góc độ Kinh tế phát triển. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án tiếp cận khái niệm phát triển bền vững từ Báo cáo "Tương lai của chúng ta" của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED (1987), Tuyên bố Rio de Janeiro (1992), Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới Johannesburg (2002) và định nghĩa của FAO (1992) về phát triển nông nghiệp bền vững.

Mô hình phân tích của luận án được cấu trúc theo ba trụ cột chính:

1. Trụ cột kinh tế: Đảm bảo gia tăng giá trị sản xuất, năng suất và sản lượng ổn định, hiệu quả phân bổ nguồn lực.
2. Trụ cột xã hội: Nâng cao thu nhập, giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội, nâng cao dân trí và cải thiện cơ sở hạ tầng.
3. Trụ cột môi trường: Khai thác hợp lý tài nguyên, bảo vệ đất, duy trì nguồn nước, tăng tỷ lệ che phủ rừng và kiểm soát hóa chất nông nghiệp.

Đồng thời, luận án làm rõ các đặc điểm kinh tế - kỹ thuật đặc thù của sản xuất nông nghiệp: đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và không thể thay thế; sự tách biệt giữa thời gian sản xuất và thời gian lao động tạo nên tính thời vụ; đối tượng sản xuất là các cơ thể sinh vật sống chịu sự chi phối chặt chẽ của các quy luật sinh học và điều kiện tự nhiên.

Hệ thống tiêu chí đánh giá được luận án xác lập bao gồm:

• Tiêu chí kinh tế: Năng suất cây trồng (tạ/ha); năng suất vật nuôi (thịt hơi, sản lượng sữa, trứng); giá trị sản xuất nông - lâm - thủy sản (tổng số và từng ngành); tốc độ tăng trưởng nông nghiệp (%); giá trị sản xuất trên 1 ha đất nông nghiệp (triệu VNĐ/ha); giá trị sản xuất trên 1 lao động (triệu VNĐ/lao động); cơ cấu giá trị sản xuất giữa các ngành; sản lượng lương thực có hạt bình quân đầu người (kg/người/năm).
• Tiêu chí xã hội: Thu nhập bình quân một nhân khẩu một tháng (nghìn VNĐ/người/tháng); tỷ lệ hộ nghèo (%); trình độ văn hóa và tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề; tỷ lệ kiên cố hóa hạ tầng nông thôn (giao thông, điện sinh hoạt, trường học, trạm y tế).
• Tiêu chí môi trường: Diện tích đất bị thoái hóa (thoái hóa nhẹ, trung bình, nặng); diện tích đất được tưới tiêu hợp lý (tỷ lệ tưới tràn, tưới phun mưa, tưới nhỏ giọt); lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật sử dụng bình quân (kg/ha, lít/ha); tỷ lệ diện tích đất được bảo vệ duy trì đa dạng sinh học; diện tích rừng và độ che phủ rừng.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Luận án sử dụng 6 cách tiếp cận nghiên cứu: (1) Đi từ lý luận đến thực tiễn; (2) Đi từ vĩ mô đến vi mô; (3) Đi từ thực tiễn đến lý luận, từ vi mô đến vĩ mô; (4) Tiếp cận liên ngành và liên vùng; (5) Tiếp cận hệ thống; (6) Tiếp cận thể chế.

Các phương pháp cụ thể bao gồm:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp số liệu từ Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, Niên giám thống kê của 14 tỉnh trung du miền núi phía Bắc, báo cáo tổng kết của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Kế hoạch và Đầu tư qua các năm từ 2000 đến 2012.
• Phương pháp khảo sát thực tế: Tác giả tiến hành khảo sát thực địa tại các địa phương có mô hình sản xuất nông nghiệp nổi trội trong vùng như huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) đối với cây vải thiều; huyện Bắc Quang (Hà Giang) đối với vùng trồng cam; huyện Mộc Châu (Sơn La) đối với chăn nuôi bò sữa, bò thịt; huyện Sa Pa (Lào Cai) với hoa hồng Pháp.
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu và xin ý kiến lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh Phú Thọ, Bắc Giang, Thái Nguyên, Sơn La; các nhà khoa học tại Viện Chiến lược phát triển, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân.
• Phương pháp phân tích và xử lý số liệu: Sử dụng phương pháp phân tích cây vấn đề để xác định nguyên nhân gốc rễ; phân tích ma trận SWOT (điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức); phương pháp duy vật biện chứng phân tích mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội và môi trường; phương pháp so sánh lịch sử và tổng hợp thống kê.

Nội dung chính theo từng chương

Chương	Tên chương trong văn bản	Nội dung chính và trọng tâm phân tích
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài	Tổng thuật các công trình quốc tế và trong nước về phát triển bền vững nông nghiệp; chỉ ra khoảng trống nghiên cứu ở quy mô toàn vùng trung du miền núi phía Bắc.
Chương 2	Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững nông nghiệp	Hệ thống hóa khái niệm, đặc điểm nông nghiệp, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường); phân tích kinh nghiệm của Hà Lan, Hàn Quốc, Thái Lan, Trung Quốc.
Chương 3	Thực trạng phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012	Phân tích điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội; thực trạng tăng trưởng ngành trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản; đánh giá định lượng tính bền vững 3 trụ cột và các yếu tố ảnh hưởng.
Chương 4	Giải pháp nâng cao tính bền vững đối với phát triển nông nghiệp ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc đến năm 2020	Dự báo bối cảnh quốc tế, trong nước; xác lập hệ thống quan điểm, định hướng và 11 nhóm giải pháp đồng bộ phát triển nông nghiệp bền vững đến năm 2020.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu học thuật từ khi khái niệm phát triển bền vững xuất hiện trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn thế giới của IUCN (1980). Tác giả phân tích các luận điểm về ba trụ cột của Anand và Sen (1996), sự tham gia của cộng đồng nông thôn của Oakley (ILO), cũng như các cảnh báo về lạm dụng tài nguyên của Frank Ellis (1995) và World Bank (1998, 2003). Về các nghiên cứu trong nước, chương này tổng thuật các chính sách vĩ mô từ Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam, các công trình của Đinh Văn Ân, Bùi Tất Thắng, Ngô Thắng Lợi, Lê Du Phong, Hoàng Văn Hoa. Tác giả cũng phân tích chi tiết 8 công trình nghiên cứu vi mô tại các huyện Hạ Hòa, Cẩm Khê, Lương Sơn, Văn Chấn, Bắc Kạn, Phú Lương, Hàm Yên, Lục Ngạn. Chương 1 khẳng định luận án là công trình nghiên cứu tổng quát đầu tiên về nông nghiệp bền vững trên phạm vi toàn bộ 14 tỉnh trung du miền núi phía Bắc.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững nông nghiệp

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài. Tác giả phân tích nội hàm 3 trụ cột phát triển bền vững dựa trên giáo trình Kinh tế phát triển (Nguyễn Ngọc Sơn, Bùi Đức Tuân, 2012) và định nghĩa của FAO (1992). Luận án phân tích sâu 3 đặc thù của nông nghiệp: đất đai là tư liệu sản xuất không thể thay thế nhưng bị giới hạn về diện tích và cố định về vị trí địa lý; tính thời vụ do sai lệch giữa thời gian sản xuất và thời gian lao động; đối tượng sản xuất là sinh vật sống. Từ đó, tác giả thiết lập khung tiêu chí đánh giá tính bền vững trên 3 mặt: kinh tế (năng suất cây trồng vật nuôi, giá trị trên 1 ha, giá trị trên 1 lao động, lương thực bình quân), xã hội (thu nhập bình quân, tỷ lệ nghèo, dân trí, hạ tầng), và môi trường (đất thoái hóa, tưới tiêu, mức sử dụng phân thuốc hóa học, bảo tồn đa dạng sinh học).

Ngoài ra, chương 2 phân tích kinh nghiệm phát triển nông nghiệp của 4 quốc gia/vùng lãnh thổ:

• Hà Lan: Kinh nghiệm phát triển nông nghiệp công nghệ cao, thâm canh đạt giá trị xuất khẩu hàng đầu thế giới trên diện tích đất hẹp (Bảng 2.1).
• Hàn Quốc: Phong trào Saemaul Undong trong phát triển nông thôn, chuyển đổi cơ cấu sản xuất gắn với nâng cao năng lực nông dân.
• Thái Lan: Chiến lược phát triển nông nghiệp hướng về xuất khẩu, quản lý tài nguyên và liên kết chuỗi giá trị.
• Trung Quốc: Chính sách khoán hộ, phát triển kinh tế nông thôn miền núi và ứng dụng khoa học kỹ thuật. Từ đó, tác giả rút ra các bài học về quy hoạch, tổ chức sản xuất trang trại, bảo vệ tài nguyên đất dốc và nâng cao dân trí cho vùng trung du miền núi phía Bắc.

Chương 3: Thực trạng phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện về thực trạng nông nghiệp vùng qua hệ thống số liệu thứ cấp giai đoạn 2000-2012:

• Tăng trưởng sản xuất: Giá trị sản xuất nông - lâm - thủy sản của vùng duy trì mức tăng trưởng liên tục. Ngành trồng trọt giữ vai trò chủ đạo, diện tích và sản lượng lúa, ngô tăng qua các năm (Bảng 3.2, Bảng 3.6). Ngành chăn nuôi từng bước chuyển sang hướng sản xuất hàng hóa với các đàn gia súc lớn (trâu, bò, lợn). Ngành lâm nghiệp được chú trọng đẩy mạnh trồng rừng kinh tế (Bảng 3.8). Thủy sản có bước phát triển nhưng tỷ trọng còn khiêm tốn (Bảng 3.4).
• Tổ chức sản xuất: Hình thức tổ chức chủ yếu vẫn là kinh tế hộ gia đình với quy mô manh mún, phân tán; mô hình kinh tế trang trại và hợp tác xã nông nghiệp bước đầu hình thành nhưng số lượng còn ít (Bảng 3.5).
• Đánh giá theo 3 trụ cột:
  • Về kinh tế: Năng suất cây trồng chính có sự cải thiện, giá trị sản phẩm trồng trọt và thủy sản thu được trên 1 ha đất canh tác tăng đều qua các năm (Bảng 3.3, Bảng 3.7), song giá trị tuyệt đối vẫn thấp hơn mức bình quân chung của cả nước. Năng suất lao động nông nghiệp còn rất thấp.
  • Về xã hội: Thu nhập bình quân đầu người một tháng của cư dân nông thôn tăng lên trong giai đoạn 2000-2012 (Bảng 3.9), mạng lưới y tế và giáo dục có bước tiến bộ (Bảng 3.11). Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo vẫn ở mức cao so với cả nước (Bảng 3.10), đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn.
  • Về môi trường: Diện tích đất bị xói mòn, rửa trôi và thoái hóa ở mức nghiêm trọng do canh tác trên đất dốc thiếu biện pháp bảo vệ; phương thức tưới chủ yếu là tưới tràn gây lãng phí nước; tình trạng lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón vô cơ gia tăng; diện tích rừng tự nhiên bị xâm hại và tình trạng cháy rừng diễn biến phức tạp (Bảng 3.12).

Chương 4: Giải pháp nâng cao tính bền vững đối với phát triển nông nghiệp ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc đến năm 2020

Chương 4 phân tích bối cảnh quốc tế (toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu, nhu cầu nông sản sạch), bối cảnh trong nước (công nghiệp hóa, hội nhập WTO) và bối cảnh đặc thù của vùng. Tác giả xác lập hệ thống quan điểm phát triển: phát triển nông nghiệp bền vững phải đặt trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tổng thể của vùng; kết hợp hài hòa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái rừng đầu nguồn.

Chương này đề xuất định hướng phát triển cụ thể cho từng ngành:

• Trồng trọt: Chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang các loại cây có lợi thế cạnh tranh (chè, cây ăn quả đặc sản, cây dược liệu, ngô hàng hóa).
• Chăn nuôi: Phát triển chăn nuôi đại gia súc (bò sữa, bò thịt, trâu) theo hướng tập trung, an toàn sinh học.
• Lâm nghiệp: Quản lý, bảo vệ nghiêm ngặt rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn; phát triển rừng sản xuất gắn với công nghiệp chế biến gỗ.
• Thủy sản: Tận dụng diện tích mặt nước các hồ chứa thủy điện, hồ tự nhiên để nuôi trồng thủy sản có giá trị kinh tế.

Hệ thống 11 giải pháp chủ yếu được đề xuất bao gồm:

1. Nâng cao chất lượng công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp toàn vùng và từng địa phương.
2. Xây dựng các vùng chuyên canh sản xuất hàng hóa tập trung (vải thiều Lục Ngạn, cam sành Bắc Quang - Hàm Yên, na Chi Lăng, bò Mộc Châu, dược liệu Hà Giang).
3. Đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ sản xuất nông nghiệp (thủy lợi nhỏ, giao thông nội đồng, cơ sở bảo quản sau thu hoạch).
4. Đổi mới và lựa chọn hình thức tổ chức sản xuất phù hợp, trọng tâm là phát triển kinh tế trang trại nông lâm kết hợp và tổ hợp tác, hợp tác xã kiểu mới.
5. Áp dụng phương thức canh tác bền vững trên đất dốc, hạn chế quảng canh, phát triển mô hình nông lâm kết hợp.
6. Đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ (giống mới, công nghệ tưới tiết kiệm, quy trình VietGAP, nông nghiệp hữu cơ).
7. Tăng cường đầu tư đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực và dạy nghề cho lao động nông thôn.
8. Phát triển hệ thống dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp (tín dụng, vật tư, thú y, bảo vệ thực vật).
9. Mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản trong nước và chính ngạch sang thị trường Trung Quốc.
10. Thực hiện có hiệu quả chính sách an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững cho người nông dân.
11. Hoàn thiện, điều chỉnh các cơ chế, chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và cụ thể hóa khung lý luận về phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững phù hợp với điều kiện đặc thù của vùng trung du miền núi – một địa bàn có độ dốc cao, đất sản xuất nông nghiệp hẹp, đa dạng sinh thái nhưng môi trường dễ bị tổn thương.
2. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tính bền vững trong nông nghiệp gồm 3 nhóm chỉ tiêu định lượng và định tính: kinh tế (năng suất, giá trị trên 1 ha, giá trị trên 1 lao động, cơ cấu nội ngành), xã hội (thu nhập, tỷ lệ nghèo, dân trí, hạ tầng), và môi trường (đất thoái hóa, phương thức tưới tiêu, mức độ sử dụng hóa chất, bảo vệ rừng).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh phân tích thực chứng toàn diện về thực trạng phát triển nông nghiệp của 14 tỉnh trung du miền núi phía Bắc trong giai đoạn 2000-2012, chỉ rõ những mặt tích cực về tăng trưởng sản lượng cũng như những mặt hạn chế nghiêm trọng về xói mòn đất dốc, suy giảm độ che phủ rừng và bất bình đẳng thu nhập.
2. Dự báo các yếu tố bối cảnh tác động và đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng cùng 11 nhóm giải pháp đồng bộ có căn cứ khoa học nhằm thúc đẩy nông nghiệp toàn vùng phát triển theo hướng bền vững đến năm 2020.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Do nguồn số liệu thống kê ở cấp độ vùng miền núi còn thiếu đồng bộ và hạn chế về độ bao phủ, các phân tích định lượng về mặt xã hội và môi trường (như mức độ phát thải hóa chất cụ thể, thống kê suy thoái đất vi mô) chỉ dừng lại ở mức độ tổng hợp nhất định.
• Luận án tiếp cận nghiên cứu trên phạm vi toàn vùng từ góc độ kinh tế phát triển nên chưa đi sâu phân tích chi tiết quy trình kỹ thuật canh tác hay chuỗi giá trị của từng nông sản cụ thể tại từng tiểu vùng sinh thái hẹp.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng đánh giá chuyên sâu về chuỗi giá trị và liên kết vùng cho từng nhóm nông sản đặc sản chủ lực (như cây ăn quả nhiệt đới/ôn đới, cây dược liệu, chăn nuôi đại gia súc).
• Nghiên cứu định lượng tác động của biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan (rét đậm, rét hại, lũ quét, hạn hán) đối với sinh kế nông hộ và tính bền vững môi trường tại các tiểu vùng Tây Bắc và Đông Bắc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban Dân tộc trong việc xây dựng cơ chế, chính sách phát triển kinh tế nông thôn miền núi.
• Lãnh đạo Ủy ban nhân dân, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn của 14 tỉnh trung du và miền núi phía Bắc trong công tác lập quy hoạch nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi và phát triển kinh tế trang trại.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn làm cơ sở tài liệu tham khảo về khung tiêu chí đánh giá phát triển bền vững nông nghiệp cấp vùng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng nông nghiệp theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp và tập trung vào những phân ngành nào? Luận án xác định nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Tuy nhiên, căn cứ vào đặc thù tự nhiên của vùng trung du miền núi phía Bắc có diện tích mặt nước hạn chế, luận án tập trung nghiên cứu sâu vào ba phân ngành chính: trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp.

2. Tài nguyên đất và rừng của vùng trung du miền núi phía Bắc có đặc điểm gì nổi bật ảnh hưởng đến tính bền vững? Về đất đai, vùng chỉ có 1.600 ngàn ha đất nông nghiệp (chiếm 15,13% cả nước), đất phân tán trên địa hình dốc, độ phì thấp và bị suy giảm do chuyển mục đích sử dụng cũng như xói mòn, rửa trôi. Về lâm nghiệp, vùng sở hữu diện tích đất lâm nghiệp lớn nhất nước (5.700 ngàn ha, chiếm 34,79% cả nước), nhưng diện tích rừng bị suy giảm nhanh chóng, có tỉnh như Sơn La độ che phủ rừng từng xuống mức trên 10%.

3. Khung tiêu chí đánh giá tính bền vững nông nghiệp của luận án được cấu trúc như thế nào? Khung tiêu chí gồm 3 trụ cột: (1) Kinh tế: năng suất cây trồng/vật nuôi, giá trị sản xuất, tốc độ tăng trưởng, giá trị/ha, giá trị/lao động, cơ cấu ngành, lương thực bình quân đầu người; (2) Xã hội: thu nhập bình quân đầu người/tháng, tỷ lệ hộ nghèo, trình độ dân trí/đào tạo nghề, hạ tầng nông thôn; (3) Môi trường: diện tích đất thoái hóa, tỷ lệ tưới tiêu hợp lý, lượng phân bón/thuốc hóa học sử dụng, tỷ lệ đất bảo tồn đa dạng sinh học và độ che phủ rừng.

4. Tác giả đã tiến hành khảo sát thực địa và tham vấn chuyên gia tại những đơn vị nào? Tác giả đã khảo sát thực tế tại huyện Lục Ngạn (Bắc Giang), huyện Bắc Quang (Hà Giang), huyện Mộc Châu (Sơn La), huyện Sa Pa (Lào Cai). Đồng thời, tác giả phỏng vấn chuyên gia và lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh Phú Thọ, Bắc Giang, Thái Nguyên, Sơn La; xin ý kiến các nhà khoa học tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội và Trường Đại học Kinh tế Quốc dân.

5. Mô hình tổ chức sản xuất nào được luận án nhấn mạnh là phù hợp nhất cho phương thức canh tác nông lâm kết hợp tại vùng? Luận án chỉ ra rằng phương thức canh tác nông lâm kết hợp đòi hỏi quy mô diện tích đất đai tương đối lớn, do đó kinh tế hộ gia đình quy mô nhỏ lẻ truyền thống không phát huy được hiệu quả tối ưu mà cần phải chuyển đổi, phát triển theo hướng mô hình kinh tế trang trại và hợp tác xã liên kết.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển nông nghiệp các tỉnh trung du miền núi phía Bắc Việt Nam theo hướng bền vững" của tác giả Nguyễn Thanh Hải là công trình nghiên cứu hệ thống về phát triển nông nghiệp cấp vùng dưới góc độ Kinh tế phát triển. Luận án đã xây dựng khung lý thuyết và bộ tiêu chí đánh giá tính bền vững trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời phản ánh khách quan thực trạng sản xuất nông nghiệp của 14 tỉnh trung du miền núi phía Bắc giai đoạn 2000-2012. Trên cơ sở nhận diện rõ các thách thức về đất dốc, suy giảm rừng và hạn chế nguồn nhân lực, công trình đã đề xuất 11 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi nhằm định hướng chuyển đổi nông nghiệp vùng phát triển hiệu quả, nâng cao thu nhập cho cư dân và bảo vệ môi trường sinh thái đến năm 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Vào những năm cuối của thế kỷ XX, do sự bùng nổ về dân số, sự phát triển vượt bậc về kinh tế, nên con người khai thác và sử dụng quá mức làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên, huỷ hoại môi trường đến mức báo động. Trước thực trạng đó, phạm trù phát triển bền vững được ra đời. Phạm trù phát triển bền vững xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm “Chiến lược bảo tồn thế giới” được công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên và Tài nguyên thiên nhiên Quốc tế (IUCN) với nội dung là: “ Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học”. Bắt đầu từ đó, phát triển bền vững của một quốc gia nói chung, của từng ngành, từng lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực nông nghiệp, lĩnh vực có liên quan mật thiết đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên như: đất đai, nguồn nước, rừng và biển và liên quan đến cuộc sống của con người nói riêng, đã được nhiều tổ chức, các viện nghiên cứu, các trường đại học, các nhà khoa học.

quan tâm nghiên cứu và đưa vào ứng dụng trong thực tiễn cuộc sống. Dưới đây là một số nghiên cứu đáng quan tâm của thế giới và trong nước có liên quan đến vấn đề này: 1. Những nghiên cứu của thế giới 1-Robert Goodland, George Ledec đã có công trình nghiên cứu: Neoclasical economics and Principles of sustainable Development, Elsevier B.V, USA-1987, nghiên cứu về chuyển đổi các mô hình kinh tế-xã hội từ chủ yếu dựa vào khai thác, sử dụng quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên sang mô hình kinh tế xã hội phát triển bền vững, vừa bảo đảm đáp ứng được sự phát triển hiện tại của xã hội loài người, vừa tạo ra được cơ sở phát triển cho các thế hệ tương lai. [40] 11 2- Sudhir Anand và Amartya Sen, trong công trình nghiên cứu: Phát triển bền vững: Khái niệm và các ưu tiên, do UNDP công bố tại New York, January 1996 cũng đã khẳng định rằng: Phát triển bền vững cần được hiểu một cách toàn diện, đầy đủ trên cả ba khía cạnh là, tăng trưởng kinh tế ổn định, thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội, khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Để bảo đảm phát triển bền vững các NCS cũng đã đưa ra nhiều điều cần lưu ý, trong đó đáng quan tâm là: Sử dụng hợp lý đất đai, bảo về rừng và nguồn tài nguyên nước, tiết kiệm năng lượng và giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội. [41] 3- Dakley, Peter et al trong nghiên cứu: Projects with People: The Practice of Participation in Rural Development, Geneva: International Labour Offic, đã nêu rõ: muốn phát triển kinh tế xã hội nông thôn nhanh, theo hướng hiện đại, con đường đúng nhất là phải phát triển theo hướng bền vững, tức là phải kết hợp hài hoà trong việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên với nguồn lực con người. Trong đó, nghiên cứu cho rằng việc để người nông dân tham gia vào thực thi, cũng như kiểm tra, giám sát các chương trình, dự án Phát triển nông thôn là yếu tố cực kỳ quan trọng cho sự phát triển bền vững của khu vực này.