Chương 1. Cơ sở khoa học về phát triển nông nghiệp và phát triển nông nghiệp theo hƣớng bền vững. Các nhân tố ảnh hƣởng và thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Sóc Trăng theo hƣớng bền vững. Định hƣớng và giải pháp phát triển nông nghiệp tỉnh Sóc Trăng theo hƣớng bền vững.
CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƢỚNG BỀN VỮNG 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƢỚNG BỀN VỮNG 1. Ở nƣớc ngoài Khu vực 1 (N, L, TS) xuất hiện sớm nhất trong lịch sử nhân loại. Cho đến nay, vẫn tiếp tục giữa vai trò quan trọng trong sản xuất, đời sống, an ninh chính trị… Vì thế, các nghiên cứu về lĩnh vực này ở trên thế giới có rất nhiều dƣới những khía cạnh khác nhau nhƣ kinh tế nông nghiệp, kỹ thuật nông nghiệp, tổ chức và quản lý nông nghiệp, địa lý nông nghiệp.
Về phát triển nông nghiệp Phát triển nông nghiệp và vai trò của sản xuất nông nghiệp có nhiều công trình công bố. Todaso (1990) chia thành ba giai đoạn từ thấp lên cao, mỗi giai đoạn có những đặc trƣng riêng và có những biện pháp sản xuất khác nhau. Giai đoạn 1, sản xuất nông nghiệp mang tính chất tự cấp, tự túc; đất và lao động là hai nhân tố quan trọng nhất, sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào tự nhiên. Giai đoạn 2, nông nghiệp bắt đầu chuyển dịch theo hƣớng đa dạng hóa, sản xuất hƣớng tới thị trƣờng.
Giai đoạn 3, là giai đoạn phát triển cao nhất, vốn và công nghệ là nhân tố quyết định phát triển và tăng sản lƣợng nông nghiệp [dẫn theo 109]. [127] đã nêu ra năm vai trò của nông nghiệp trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Đó là các vai trò nhƣ việc tăng thêm số lƣợng về lƣơng thực và thực phẩm cho quốc gia; chuyển đổi lao động trong các khu vực của ngành nông nghiệp cho phù hợp với sự phát triển kinh tế; quy mô thị trƣờng nông nghiệp cần đƣợc quan tâm nhiều hơn; đa dạng hóa môi trƣờng phát triển của ngành sản xuất công nghiệp để tạo điều kiện phát triển nông nghiệp và xuất khẩu các sản phẩm của nông nghiệp để tăng thu nhập. Nghiên cứu nông nghiệp dƣới góc độ Địa lí học đã có nhiều công trình tiêu biểu Grigg D.
[138] trong đó những cơ sở lí luận của Địa lí nông nghiệp nhƣ: khái niệm, hƣớng tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu, các nhân tố kinh tế - xã hội ảnh hƣởng tới phát triển nông nghiệp, tác động của nông nghiệp đến môi trƣờng, thực trạng phát triển và sự phân hóa sản xuất nông nghiệp theo không gian đã đƣợc đề cập chi tiết. Fajardo, F [120] đã nêu các khái niệm và phân tích một cách cụ thể về sự phát triển nói chung, phát triển kinh tế nông nghiệp nói riêng với bất cứ trong lĩnh vực nào sự phát triển đều phải thỏa mãn các thành tố nhƣ: “sự tăng lên về cả chất và 10 lƣợng; sự thay đổi về cơ cấu, thể chế, chủng loại, tổ chức; sự thay đổi về thị trƣờng; và đảm bảo công bằng xã hội, an ninh, trật tự”. [137] nêu rõ thêm vai trò của phát triển nông nghiệp trong giảm nghèo, tùy thuộc vào phân phối thu nhập và điều kiện của mỗi nƣớc. Về phát triển nông nghiệp bền vững và theo hướng bền vững Từ sau khi khái niệm phát triển bền vững đƣợc phổ biến rộng rãi vào năm 1987 bởi Báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” (còn gọi là Báo cáo Brundtland) của Ủy ban Môi trƣờng và phát triển thế giới WCED, quan niệm về phát triển bền vững (gồm phát triển bền vững về kinh tế, về xã hội và về môi trƣờng) ngày càng đƣợc mở rộng và hoàn thiện.
Đối với lĩnh vực nông nghiệp, đó là chuyển hóa nền nông nghiệp thành nền nông nghiệp bền vững, mà ta có thể gọi là phát triển nông nghiệp theo hƣớng bền vững, và tiếp đến là phát triển nền nông nghiệp bền vững đúng nghĩa. Những vấn đề của nông nghiệp bền vững càng trở nên nóng hơn khi thế giới bƣớc vào thế kỉ XXI. Nông nghiệp, nông thôn thế kỉ XXI phải là nông nghiệp, nông thôn phát triển bền vững, đó chính là thông điệp của Liên Hợp Quốc khi nói đến các mục tiêu phát triển bền vững, các mục tiêu thiên niên kỉ. Những nghiên cứu, những sách hƣớng dẫn thực hành phát triển nông nghiệp theo hƣớng bền vững trên thế giới có nhiều, từ những tài liệu của Liên Hợp Quốc, FAO đến những tài liệu của World Bank, của các cơ quan khoa học và các nhà khoa học.
Phát triển nông nghiệp bền vững đã không thể tách rời vấn đề phát triển nông thôn. Phát triển nông nghiệp nói chung, nông nghiệp bền vững nói riêng đƣợc xem xét từ nhiều góc độ: nông học, sinh thái nông nghiệp, xã hội học, chính sách, và đƣơng nhiên cả từ góc độ địa lí học, khi gắn các vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững với các vùng cụ thể. Trƣớc hết, là những vấn đề chung của nông nghiệp bền vững. Những khía cạnh khác nhau có thể tìm thấy trong John Mason, Sustainable Agriculture (xuất bản lần thứ hai, 2003) [132].
Cuốn sách nói về những kinh nghiệm của các nhà khoa học Australia đối với nông nghiệp bền vững. Theo John Mason, những quan niệm cơ bản về nông nghiệp bền vững là: các hệ thống canh tác có đầu vào thấp, các hệ thống canh tác tái tạo, các hệ thống sử dụng cơ chế sinh học, các hệ thống sản xuất hữu cơ, canh tác bảo tồn, nông nghiệp thủy canh, phân bố sản xuất phù hợp với tiềm năng đất đai, cải thiện di truyền giống, nông nghiệp đa canh, quản lí tổng hợp. Đồng thời, Mason cũng dẫn ra quan niệm của Ủy ban SCARM của Chính phủ Úc (1992) về 4 tiêu chí cơ bản của nông nghiệp bền vững, đó là: thu nhập ròng thực tế trong dài hạn của nông trại; chất lƣợng đất và nƣớc; kĩ năng quản lí và tác động môi trƣờng và các thành tố của tác động này ở 11 ngoài trang trại; điều này là cơ sở để cải thiện việc ra quyết định ở tầm quốc gia và vùng… Đó là những kiến thức quan trọng để NCS vận dụng vào phân tích phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Sóc Trăng. Công trình Sustainable Agriculture do Eric Lichtfouse, Marjolaine Hamelin, Mireille Navarrete Philippe Debaeke làm đồng chủ biên, NXB Springer, 2 tập (2009 và 2011) [129, 130] phản ánh quan điểm và kết quả nghiên cứu về nông nghiệp bền vững của các nhà khoa học châu Âu, đặc biệt là các nhà khoa học Pháp thông qua các bài báo công bố ở tạp chí Agronomy for Sustainable Development (Nông học vì sự phát triển bền vững).
Tạp chí này đƣợc tổ chức lại một cách căn bản từ năm 2003 đến 2006, với các chủ đề hƣớng tới nông nghiệp bền vững nhƣ sau [tập 1, tr.2]: nông nghiệp và những biến đổi toàn cầu; sản xuất nông nghiệp và các năng lƣợng tái tạo; quản lí dịch hại theo quan điểm sinh thái và các thuốc trừ sâu sinh học; canh tác hữu cơ; sinh vật biến đổi gen trong các hệ thống trồng trọt; tác động môi trƣờng lên đất, nƣớc, không khí và đa dạng sinh học; đánh giá rủi ro đối với thực phẩm, độc tố học sinh thái; các hệ thống hỗ trợ ra quyết định và mô hình hóa đi kèm; các vấn đề kinh tế - xã hội của những thay đổi nông nghiệp; đổi mới sáng tạo trong các hệ thống canh tác; các chất gây ô nhiễm trong các hệ thống nông nghiệp. Các công trình này còn đề cập đến biến đổi khí hậu và cuộc khủng hoảng tài chính đã minh chứng rõ ràng rằng nhân loại đang bƣớc vào “kỉ nhân sinh” (anthropocene), một kỉ nguyên chƣa từng có của các biến đổi nhanh, và có thể là biến đổi nguy hiểm. Những thay đổi chƣa từng có đòi hỏi tƣ duy chƣa từng có. Vì thế, khoa học nông nghiệp ngày nay không thể hƣớng tới năng suất cao hơn mà bất chấp tác động sinh thái nguy hại.
Nghiên cứu nông nghiệp cần đầu vào từ các khoa học khác nhƣ sinh thái học, kinh tế học, xã hội học và chính trị học. Trong tập 2 của công trình, các tác giả đã tổng quan các bài báo theo các hƣớng nổi bật: xã hội học nông nghiệp, cây trồng biến đổi gen, biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, các hệ thống nông nghiệp thay thế. Các nghiên cứu về nông nghiệp, dù xuất phát từ góc độ nào, đều tiến đến quan điểm liên ngành. Cách nhìn đa chiều về nông nghiệp bền vững còn có thể tìm thấy ở nhiều công trình khác.
Trong The Earthscan Reader in Sustainable Agriculture, (chủ biên: Jules Pretty, 2005) [135] có thể thấy quan điểm gắn liền với nông thôn (phần 1), quan điểm sinh thái nông nghiệp (phần 2), quan điểm xã hội (phần 3), quan điểm từ các nƣớc phát triển (phần 4) và quan điểm từ các nƣớc đang phát triển (phần 5). Ngƣời đọc có thể thấy đƣợc cách nhìn đa chiều từ các học giả, với các quan điểm đƣợc trình bày từ thập niên 1970 cho đến thập niên đầu thế kỉ XXI. Trong khuôn khổ liên quan đến luận án, NCS chỉ đề cập đến một số điểm rất đáng lƣu ý: về mặt 12 sinh thái nông nghiệp, giá nông sản đáng lẽ phải cao hơn giá mua ở cửa hàng, nếu nhƣ tính vào đây những tác động ngoại biên đến môi trƣờng và những khoản trợ cấp. Về mặt xã hội, khi chuyển giao công nghệ, cần phải hiểu đƣợc ngƣời nông dân (từ thái độ, hành vi, cho đến các khía cạnh tâm lí học và xã hội học khác) và phải biết khai thác các kiến thức của nông gia (Nông gia trên hết - Farmer First).
Những vấn đề về chuyển đổi nông nghiệp theo hƣớng bền vững có thể đƣợc tìm thấy trong công trình Agroecology and the Search for a Truly Sustainable Agriculture, (Miguel A. Nicholls, 2005) [117], The Conversion to Sustainable Agriculture: Principles, Processes, and Practices, (chủ biên: Stephen R. Gliessman, Martha Rosemeyer, 2010) [123]. Công trình của Miguel A.
Nicholls, Sinh thái học nông nghiệp và việc tìm kiếm nền nông nghiệp thực sự bền vững (2005) đặt ra nhiều vấn đề đối với nền nông nghiệp công nghiệp đang phát triển rộng rãi trên thế giới, việc ứng dụng công nghệ sinh học và các cây trồng biến đổi gen,.