CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm nguồn nhân lực Nguồn nhân lực là nguồn lực của con người, nguồn lực đó được xem xét ở hai khía cạnh. Trước hết, với ý nghĩa là nguồn gốc, nguồn nhân lực nằm ngay trong bản thân con người, đó là sự khác nhau cơ bản giữa nguồn lực con người và các nguồn lực khác.
Thứ hai, nguồn nhân lực là tổng thể nguồn lực từng cá nhân con người. Trong báo cáo của Liên hợp quốc đánh giá về những tác động của toàn cầu hoá đối với nguồn nhân lực đã đưa ra khái niệm: “Nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, kiến thức và năng lực thực tế cùng với những năng lực tồn tại dưới dạng tiềm năng của con người” [20,74]. Quan niệm về nguồn nhân lực theo hướng tiếp cận này thiên về chất lượng của nguồn nhân lực, coi các tiềm năng của con người cũng là năng lực khả năng để từ đó có những cơ chế thích hợp trong quản lý, sử dụng. Ở nước ta, khái niệm nguồn nhân lực được sử dụng rộng rãi với ý nghĩa nguồn lực con người thể hiện một sự nhìn nhận lại về vai trò yếu tố con người trong quá trình phát triển.
Điều này thể hiện rõ trong các công trình nghiên cứu về nguồn nhân lực. Theo Giáo sư – Viện sĩ Phạm Minh Hạc “Nguồn nhân lực là tổng thể các tiềm năng lao động của một nước hoặc một địa phương, tức nguồn lao động được chuẩn bị sẵn sàng tham gia một công việc lao động nào đó, tức là những người lao động có kỹ năng, bằng con đường đáp ứng được yêu cầu của cơ chế chuyển đổi cơ cấu lao động, cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [12, 269]. Tuy nhiên xét đối tượng nghiên cứu trong đề tài này là vấn đề phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp cụ thể. Do đó trong phạm vi doanh nghiệp, theo Giáo sư – Tiến sĩ Bùi Văn Nhơn thì khái niệm nguồn nhân lực được hiểu như sau: “Nguồn nhân lực doanh nghiệp là lực lượng lao động của từng doanh nghiệp, là số người có trong danh sách của doanh nghiệp, do doanh nghiệp trả lương”.
Khái niệm chỉ ra đối tượng nguồn nhân lực trong doanh nghiệp chính là lực lượng lao động đang làm việc tại doanh nghiệp đó [14,72]. 6 Theo Thạc sĩ Nguyễn Vân Điềm và Phó Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quân chủ biên (2004) thì “Nguồn nhân lực của một tổ chức bao gồm tất cả những người lao động làm việc trong tổ chức đó, còn nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người mà nguồn lực này bao gồm trí lực và thể lực” [9,8]. Tuy có những quan điểm khác nhau tuỳ theo giác độ tiếp cận nghiên cứu nhưng khái quát nhất, có thể hiểu nguồn nhân lực là một phạm trù dùng để chỉ sức mạnh tiềm ẩn của dân cư, khả năng huy động tham gia vào qúa trình sản xuất tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội trong hiện tại cũng như trong tương lai. Nguồn nhân lực trong tổ chức vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển của tổ chức, vừa là mục tiêu chính trong sự phát triển tổ chức.
Khái niệm phát triển nguồn nhân lực Hiện nay, các tổ chức quốc tế và các nhà khoa học đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về phát triển nguồn nhân lực. Theo ILO (International Labour Organization – Tổ chức Lao động quốc tế): “Phát triển nguồn nhân lực bao hàm không chỉ là sự chiếm lĩnh trình độ lành nghề hoặc ngay cả vấn đề đào tạo nói chung mà còn là phát triển năng lực và sử dụng năng lực đó của con người để tiến tới có được việc làm hiệu quả, cũng như thỏa mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân”. Quan điểm này xem xét phát triển nguồn nhân lực ở một phạm vi rộng, không chỉ ở phương diện trình độ lành nghề mà là phát triển năng lực theo nghĩa đầy đủ cho người lao động. Sự lành nghề theo họ là quá trình hoàn thiện nhằm bổ sung, nâng cao kiến thức trong quá trình sống và làm việc nhằm đáp ứng những kỳ vọng của con người.
Theo Giáo sư – Viện sĩ Phạm Minh Hạc: “Phát triển nguồn nhân lực được hiểu về cơ bản là tăng giá trị cho con người, trên các mặt đạo đức, trí tuệ, kỹ năng, tâm hồ, thể lực… Làm cho con người trở thành những người lao động có năng lực và phẩm chất mới và đáp ứng được yêu cầu to lớn của sự phát triển kinh tế xã hội, của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [12,285]. Theo khái niệm được sử dụng rộng rãi tại các trường Đại học của Việt Nam do Thạc sĩ Nguyễn Vân Điềm và Phó Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quân: “Phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành 7 trong những khoảng thời gian nhất định để nhằm tạo ra sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của người lao động” [9,183]. Khái niệm này được hiểu là việc tổ chức hoạt động học tập có quy củ, chương trình, nội dung cụ thể. Tóm lại, có thể hiểu phát triển nguồn nhân lực là quá trình tạo ra sự biến đổi về số lượng và chất lượng nguồn nhân lực với việc nâng cao hiệu quả sử dụng chúng nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, của vùng, của ngành hay của một doanh nghiệp.
Nói một cách khác, phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hình thức, phương pháp, chính sách và biện pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao sức lao động xã hội nhằm đáp ứng đòi hỏi về nguồn nhân lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển. Vai trò và ý nghĩa của phát triển nguồn nhân lực 1. Vai trò đối với doanh nghiệp Phát triển nguồn nhân lực có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp. Phát triển nguồn nhân lực góp phần thúc đẩy hiệu quả sản xuất, hiệu quả thực hiện công việc, nâng cao tính ổn định và năng động của tổ chức, từ đó, năng suất và chất lượng lao động tăng lên, giá thành sản phẩm hạ, thị trường tiêu thụ sản phẩm được mở rộng và tổ chức có nhiều cơ hội để nâng cao lợi nhuận.
Thực hiện tốt công tác phát triển nguồn nhân lực tạo điều kiện áp dụng hiệu quả các tiến bộ khoa học kỹ thuật và quản lý vào tổ chức. Từ đó góp phần đẩy nhanh tốc độ sản xuất vì người lao động đã được học tập các kiến thức, thực hành kỹ năng cần thiết để thực hiện công việc một cách khoa học nhất. Thông qua công tác phát triển nguồn nhân lực, người lao động có khả năng thực hiện công việc một cách độc lập và tự giác, giúp cho tổ chức giảm bớt chi phí giám sát trong quá trình thực hiện công việc, tạo nên tính chủ động trong công việc. Ngoài ra, để có thể đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của tổ chức thì phát triển nguồn nhân lực vừa góp phần duy trì và nâng cao số lượng, chất lượng nguồn nhân lực, vừa là một giải pháp hữu hiệu có tính chiến lược tạo ra lợi thế cạnh tranh cho tổ chức.
Vai trò đối với người lao động Phát triển nhằm đáp ứng được nhu cầu học tập và phát triển của người lao động. Lao động có trình độ chuyên môn nghiệp vụ và tay nghề cao sẽ có nhiều cơ hội hơn trong việc bố trí sắp xếp công việc, tiền lương và thu nhập cũng cao hơn lao động có trình độ chuyên môn nghiệp vụ và tay nghề thấp trong tổ chức. Thực hiện tốt công tác phát triển nguồn nhân lực tạo ra sự gắn bó giữa người lao động với tổ chức nhờ sự hài lòng về các chính sách của tổ chức. Phát triển nguồn nhân lực giúp cho người lao động thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình một cách độc lập, có thái độ làm việc tốt hơn, cũng như nâng cao khả năng thích ứng của họ với các công việc dự kiến thực hiện trong tương lai.
Phát triển nguồn nhân lực không chỉ đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng phát triển của người lao động mà còn tạo ra tính chuyên nghiệp của người lao động, giúp cho người lao động có cách nhìn, cách tư duy mới trong công việc, đó là cơ sở để phát huy khả năng sáng tạo của người lao động. Vai trò đối với xã hội Phát triển nguồn nhân lực có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của một đất nước. Phát triển nguồn nhân lực là cơ sở, là nguồn gốc thành công của các nước phát triển trên thế giới như Anh, Pháp, Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc. Sự phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp được coi là một yếu tố thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Nhờ thực hiện phát triển nguồn nhân lực, đa số dân cư nói chung và người lao động nói riêng đều có thể học hỏi kiến thức mới, tăng thêm sự hiểu biết về pháp luật, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, thúc đẩy sự phát triển và hợp tác trong xã hội cũng như trong đoàn thể mà người lao động tham gia. Từ đó cải thiện được sự trao đổi thông tin giữa các nhóm và cá nhân trong xã hội cũng như trong các cơ quan, tổ chức, giúp cho các doanh nghiệp có sức hút hơn đối với người lao động. Ngoài ra, phát triển nguồn nhân lực góp phần giảm thiểu các tệ nạn trong xã hội, giải quyết được phần nào các vấn đề về thất nghiệp, giáo dục và y tế trong cộng đồng xã hội hiện nay. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nguồn nhân lực 1.
Các yếu tố bên ngoài 1. Yếu tố về chính trị, pháp luật của Nhà nước Về cơ bản, nền chính trị ở nước ta tương đối ổn định vững vàng, đường lối phát triển kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa, các mục tiêu kinh tế gắn với lợi ích của nhân dân. Sự gia nhập ASEAN, WTO,. đã tạo nên những cơ hội và thách thức để các doanh nghiệp Việt Nam phát huy hết tiềm năng của mình trong quá trình hội nhập quốc tế, điều này đòi hỏi mỗi doanh nghiệp phải xây dựng được cho mình một nguồn nhân lực đủ mạnh để nâng cao năng lực cạnh tranh khi hội nhập.