Luận Án Tiến Sĩ Về Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Sinh Viên Trong Dạy Học Theo Học Chế Tín Chỉ

Luận án tiến sĩ khám phá phát triển năng lực tự học cho sinh viên trong dạy học tín chỉ tại trường đại học, nâng cao chất lượng giáo dục.

• Tác giả: Nguyễn Thúy Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Văn Nhân
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo dục học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Tự Học Cho Sinh Viên Trong Dạy Học Theo Học Chế Tín Chỉ Ở Trường Đại Học
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực tự học cho sinh viên trong dạy học tín chỉ

Phát triển năng lực tự học cho sinh viên là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục đại học hiện nay. Trong bối cảnh dạy học theo học chế tín chỉ, việc tự học không chỉ giúp sinh viên củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thúy Vân (2021), năng lực tự học đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao chất lượng học tập của sinh viên. Việc phát triển năng lực này cần được thực hiện một cách hệ thống và có phương pháp rõ ràng.

1.1. Khái niệm năng lực tự học và vai trò của nó

Năng lực tự học được hiểu là khả năng tự giác, chủ động trong việc tìm kiếm và tiếp thu kiến thức. Nó không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, năng lực tự học là yếu tố then chốt trong việc hình thành nhân lực chất lượng cao.

1.2. Tầm quan trọng của dạy học tín chỉ trong phát triển năng lực tự học

Dạy học theo học chế tín chỉ tạo điều kiện cho sinh viên tự chủ trong việc học tập. Số giờ tự học được quy định cao hơn so với học chế niên chế, điều này thúc đẩy sinh viên phải chủ động hơn trong việc tìm hiểu kiến thức. Nghiên cứu cho thấy, sinh viên có khả năng tự học tốt thường có kết quả học tập cao hơn.

II. Những thách thức trong phát triển năng lực tự học cho sinh viên

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng việc phát triển năng lực tự học cho sinh viên trong dạy học tín chỉ cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là nhận thức của sinh viên về tầm quan trọng của tự học còn hạn chế. Nhiều sinh viên chưa có thói quen tự học, dẫn đến kết quả học tập không cao.

2.1. Nhận thức của sinh viên về tự học

Nhiều sinh viên chưa nhận thức rõ ràng về vai trò của tự học trong quá trình học tập. Họ thường phụ thuộc vào giảng viên và chưa chủ động trong việc tìm kiếm tài liệu học tập. Điều này dẫn đến việc không phát huy được hết khả năng của bản thân.

2.2. Khó khăn trong việc xác định nội dung và phương pháp tự học

Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc xác định nội dung cần học và phương pháp tự học phù hợp. Việc thiếu kỹ năng lập kế hoạch học tập cũng là một trong những nguyên nhân khiến sinh viên không đạt được kết quả như mong muốn.

III. Phương pháp phát triển năng lực tự học cho sinh viên hiệu quả

Để phát triển năng lực tự học cho sinh viên, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực. Việc bồi dưỡng kiến thức tự học và tạo môi trường học tập tương tác là rất cần thiết. Theo nghiên cứu, các phương pháp như thảo luận nhóm, dự án học tập có thể giúp sinh viên phát triển kỹ năng tự học hiệu quả.

3.1. Bồi dưỡng kiến thức tự học qua chuyên đề

Các chuyên đề về phát triển năng lực tự học có thể được tổ chức để giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của tự học. Những chuyên đề này không chỉ cung cấp kiến thức mà còn hướng dẫn sinh viên cách lập kế hoạch học tập hiệu quả.

3.2. Tạo môi trường học tập tương tác

Môi trường học tập tương tác giúp sinh viên có cơ hội trao đổi, thảo luận và học hỏi lẫn nhau. Việc tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận sẽ kích thích sự sáng tạo và chủ động trong học tập của sinh viên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về năng lực tự học

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy, việc phát triển năng lực tự học cho sinh viên đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Sinh viên tham gia các chương trình bồi dưỡng tự học thường có kết quả học tập tốt hơn. Các trường đại học cũng đã áp dụng nhiều biện pháp để nâng cao năng lực tự học cho sinh viên.

4.1. Kết quả khảo sát về năng lực tự học của sinh viên

Kết quả khảo sát cho thấy, sinh viên có nhận thức tốt về tầm quan trọng của tự học thường có kết quả học tập cao hơn. Họ cũng cho thấy sự chủ động trong việc tìm kiếm tài liệu và học hỏi từ bạn bè.

4.2. Các biện pháp đã được áp dụng tại các trường đại học

Nhiều trường đại học đã áp dụng các biện pháp như tổ chức các buổi hội thảo, chuyên đề về năng lực tự học. Những biện pháp này đã giúp sinh viên nâng cao khả năng tự học và cải thiện kết quả học tập.

V. Kết luận và hướng phát triển năng lực tự học trong tương lai

Phát triển năng lực tự học cho sinh viên là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục đại học. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giảng viên và sinh viên. Hướng tới tương lai, việc áp dụng công nghệ trong dạy học cũng sẽ là một yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực tự học cho sinh viên.

5.1. Tầm nhìn tương lai về năng lực tự học

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, việc áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học sẽ giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận tài liệu học tập và phát triển năng lực tự học một cách hiệu quả hơn.

5.2. Đề xuất các giải pháp phát triển năng lực tự học

Cần tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp phát triển năng lực tự học cho sinh viên, bao gồm việc cải tiến phương pháp giảng dạy, tổ chức các hoạt động ngoại khóa và tạo môi trường học tập tích cực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO SINH VIÊN TRONG DẠY HỌC THEO HỌC CHẾ TÍN CHỈ 1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển năng lực tự học cho sinh viên trong dạy học theo học chế tín chỉ Nghiên cứu về NLTH nói chung và phát triển NLTH cho SV trong dạy học theo HCTC nói riêng được nhiều nhà khoa học giáo dục và tâm lý học ở trong nước và trên thế giới nghiên cứu. Nghiên cứu về tự học và năng lực tự học Trên thế giới, vấn đề tự học và năng lực tự học trong dạy học đã sớm được các nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu.

Từ thời cổ đại, ở Phương Đông đã có nhiều nhà giáo dục lỗi lạc như Khổng tử (551- 479 TCN), Mạnh Tử (372 – 289) đặt ra yêu cầu đòi hỏi người học phải tự suy nghĩ, cố gắng tìm hiểu để nắm bắt tri thức. Ở Phương Tây, nhiều nhà giáo dục đã bàn luận đến tự học và năng lực của người học như J.Comenski (1592 – 1670), tác giả có những định hướng giá trị về dạy học phải phát triển mạnh mẽ năng lực nhận thức của người học, làm bùng lên ngọn lửa khát khao tri thức, nhiệt tình say mê học tập. Tác giả đã đưa ra được những định hướng trong công tác dạy học phải làm sao để người học thích thú với học tập và không ngừng nỗ lực bản thân để chiếm lĩnh tri thức và trong dạy học GV phải bồi dưỡng cho người học “tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng tri thức vào thực tiễn” [7 ,Tr. Đến thế kỷ XVIII, Petxtalogi (1746 – 1827), nhà giáo dục Thụy sĩ cho rằng mục đích của giáo dục là phát triển tiềm năng của con người.

“Trí tuệ của người học được phát triển trong quá trình hoạt động tư duy của của cá nhân, chứ không phải lĩnh hội máy móc qua ý nghĩa của người khác” [38]. Tác giả đánh giá sự phát triển về thể chất và trí tuệ của người học là quá trình phát triển liên tục, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp và qua quá trình tự học, tự tư duy của cá nhân. Tác giả đã nêu lên một quan điểm lớn trong giáo dục đó là 12 muốn đạt được mục tiêu giáo dục không phải bằng sự áp đặt của những người làm công tác giáo dục lên người học mà phải bằng chính sự nỗ lực, phấn đấu không ngừng của chính bản thân mỗi cá nhân. Thế kỷ XIX, V.Lênin (1870 – 1924): Phát triển quan điểm của Karl Marx, Lênin khẳng định nhiệm vụ của nhà trường phải vũ trang cho thế hệ trẻ những tri thức khoa học cơ bản, hệ thống hiện đại, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ năng lực nhận thức và thanh niên phải ra sức học tập, “học, học nữa, học mãi”.

Mục đích để thế hệ trẻ phải tự mình nắm vững kho tàng tri thức của nhân loại [8]. Đến thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, các tác giả J.Freud…đề cao vai trò và khuyến khích, tạo điều kiện cho người học thực hiện việc học thông qua cách thức và kinh nghiệm học, tự thể hiện và chịu trách nhiệm về hành động cũng như kết quả học tập của chính mình. Học thuyết tiến bộ của J.Dewey được áp dụng trong trường thực nghiệm thuộc đại học Chicago, ông cho rằng đã đến lúc các vấn đề của học phần phải phụ thuộc vào người học [38]. Tác giả đã đặt trách nhiệm của việc học vào bản thân người học, không ai có thể thực hiện việc tự học thay bản thân người học được.

Nhà trường thông qua hành động sư phạm để rèn luyện cho người học khả năng và phương pháp học tự lực. Mục đích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong mỗi người học.Lubixona đã khái quát phương pháp học tập của SV trong trường đại học bao gồm: nghe và ghi bài; đọc và ghi tài liệu; chuẩn bị semina; thi, kiểm tra; tổ chức lao động khoa học trí tuệ và kế hoạch làm việc. Hai tác giả đã đề cập rõ: tự học của SV đại học đó là những cách thức tự học cụ thể, đến nay phương pháp tự học này có giá trị định hướng giúp cho người học tìm ra cách học phù hợp với bản thân.Retzke và một số tác giả người Đức trong cuốn sách “học tập hợp lý” đã nêu rõ học tập ở đại học là quá trình phát triển con người, không ai có thể làm thay được người học và người học phải chủ động tiếp thu và tích lũy hiểu biết, đây là nhiệm vụ quan trọng của tự học [65].Rabakin khi đề cập đến tự học của người học trong cuốn sách “tự học như thế nào ?”, ông nêu rõ “mỗi người phải biết tự nâng cao trình độ hiểu biết văn hóa bằng cách tự tìm lấy kiến thức theo cách của mình” [64, Tr 20], tất cả phương pháp tự tìm ra kiến thức, chung quy gọi là phương pháp tự học. Mỗi cá nhân phải tự tổ chức việc học của mình sao cho phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Người học theo cách riêng của cá nhân nhưng thường xuyên trao đổi kiến thức với nhau, còn gọi là “thảo luận chung” để phổ biến cách học của mình cho người khác. Tác giả đã đánh giá được vai trò quan trọng của kiến thức chuyên môn rất cần thiết trong cuộc sống vì mỗi người cần có một nghề để sống và tạo ra của cải cho xã hội để tồn tại. Vì vậy, để có thể phân biệt được những vấn đề thường xuyên xảy ra xung quanh thì con người cần tự học. Tự học giúp con người biết so sánh kiến thức trong sách và thực tế trong cuộc sống.

Tác giả cũng phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa việc tự học và đặc điểm riêng của từng cá nhân. Việc tiếp thu kiến thức trong cuộc sống cần có sự đấu tranh, vượt khó khăn thì mới có vinh quang, đồng thời có năng khiếu mà không rèn luyện, học tập thì năng khiếu cũng không phát triển. Trong cuốn sách “nền giáo dục cho thế kỷ XXI, những triển vọng Châu Á – Thái Bình Dương”, tác giả Raija Roy Singh cho rằng đặc điểm của xã hội phát triển là một xã hội dựa vào tri thức; kiến thức là sức mạnh và giáo dục là trung tâm của xã hội ấy. Tác giả xác định rõ mục đích của giáo dục là đào tạo ra những con người “hiếu học và một xã hội học tập thường xuyên”, trong đó người học vừa là chủ thể, đồng thời cũng là mục đích cuối cùng của quá trình giáo dục.

Sự học là do người học tự chỉ đạo, theo phẩm chất cá nhân của mỗi người. “Chính trong hoạt động học, người học tiếp thu tri thức và vận dụng tri 14 thức mà lòng ham học được kích thích và cũng chính từ đó khả năng học tập độc lập được phát triển”. [66, Tr 115] Tác giả Patrix Penpen có quan niệm “thày dạy – trò học” là hai phạm trù có quan hệ chặt chẽ với nhau. Tác giả phân tích tính độc lập tương đối của mỗi phạm trù, người dạy và người học có phương pháp riêng.

Người dạy có phương pháp dạy, người học có phương pháp học. Phương pháp học của người học là phải tự xác định được phương thức học, tự bồi dưỡng cho mình và không ai có thể làm thay được [38]. Ở Việt Nam, từ năm 1070, có nhiều tư liệu nói về cách học của giám sinh khi học ở Quốc Tử giám (trường đại học đầu tiên của Việt Nam), cụ thể phương pháp học của người học chủ yếu là nghiên cứu. Năm 1945 cùng với việc khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, các trường đại học trong cả nước đã tổ chức các hội nghị học tốt, dạy tốt, nhằm mục đích vận động xây dựng phong cách học tập mới, xác định đúng đắn động cơ, thái độ và phương pháp học tập cho SV.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều ý kiến để hướng dẫn về cách học và tự học, Người chỉ rõ ‘lấy tự học làm nòng cốt”, người đề cao tinh thần học tập chủ động, người học “phải biết tự động học tập” và “muốn học tập có kết quả thì phải có thái độ đúng và phương pháp đúng” [15, Tr 94 - 97]. Người đã nêu nguyên tắc trong tự học là học đến đâu, thực hành và luyện tập đến đó. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là kim chỉ nam và là kinh nghiệm sâu sắc mang giá trị to lớn cho các thế hệ mai sau. Những năm 1960 có nhiều quan điểm, tư tưởng giáo dục của Việt Nam có đề cập đến tự học như “học để hành, hành để học, “học tích cực, chủ động sáng tạo, tự học, tự rèn luyện” [16, Tr 67].

Từ năm 1960 đến 1990, tư tưởng biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo được phát triển mạnh mẽ ở một số trường đại học. Các tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Vũ Văn Tảo, Bùi Tường trong cuốn sách “luận bàn về kinh nghiệm tự học”, và “tự học như thế nào” bằng kinh nghiệm tự học thành công của mình đã quan niệm tự 15 học gần với tự đào tạo, tự học thường xuyên và suốt đời với nội dung “sự học là gì ?”, “phương pháp học”, yếu tố trở lực, điều kiện và phương tiện của tự học [40, Tr 10 - 17]. Các tác giả chia tự học thành hai mức độ. Mức độ một là tự học có hướng dẫn, đây là hình thức tự lực của người học để chiếm lĩnh tri thức thông qua sự tổ chức, hướng dẫn của GV thông qua tài liệu tham khảo.

Mức độ hai là tự học hoàn toàn, ở mức độ này người học tự nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu từ mạng internet, sách, báo, tạp chí. Tác giả Thái Duy Tuyên khi nghiên cứu về tự học, tác giả đã liệt kê các hoạt động cần phải có của người học trong quá trình tự học như quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, rèn luyện kĩ năng, đồng thời tác giả cũng lưu ý đến động cơ, tình cảm của người học nhưng mới chỉ dừng lại ở khái niệm hành động chứ chưa phân tích cụ thể, mô tả hành động tự học diễn ra như thế nào và GV phải tăng cường hướng dẫn tự học cho người học [41]. Tác giả Trần Bá Hoành khi bàn về hoạt động tự học, tác giả xây dựng các dấu hiệu của người tự học như: Người học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình. Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp.