Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học viên giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học viên tại các trung tâm GDTX trên địa bàn tỉnh Hà Nam Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học viên tại các trung tâm GDTX trên địa bàn tỉnh Hà Nam. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC VIÊN GIÁO DỤC THƢỜNG XUYÊN CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan lịch sử của vấn đề nghiên cứu 1.
Các nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học từ lâu đã được nhiều nhà nghiên cứu về giáo dục đề cập đến. Nghiên cứu của T.Makiguchi (Nhật Bản) cho thấy muốn giáo dục phát triển, người thầy phải thay đổi phương pháp dạy học; dạy học tích cực phải hướng đến người học, biến quá trình dạy học thành quá trình tự học. Quan điểm đó vẫn còn giá trị thực tiễn và phù hợp với tư tưởng chỉ đạo về dạy học ngày nay. Còn với Mrowicki (1986) và Chomsky (1965), trong các nghiên cứu của mình, các tác giả đã nêu quan điểm về năng lực người học - năng lực có thể hiểu là kiến thức, kĩ năng, thái độ cần đạt được trong quá trình dạy học và được sử dụng vào các điều kiện thực tiễn cuộc sống.
Nhà giáo dục Jason R.Frank quan tâm đến các khía cạnh của hệ thống đào tạo nghề y đã nêu ra các bước lập kế hoạch cho chương trình giảng dạy dựa trên năng lực vào năm 2010. Frank và các cộng sự của ông: nếu như một chương trình đào tạo truyền thống thường bắt đầu bằng câu hỏi: “Người học cần biết gì?”, “Chúng ta sẽ dạy người học như thế nào?” thì chương trình đào tạo dựa trên năng lực học sinh cần bắt đầu với câu hỏi: “Những khả năng nào cần thiết cho sinh viên tốt nghiệp?”. “Khả năng cần thiết” đó được nhóm tác giả diễn đạt cụ thể thông qua các năng lực của người học với các bước lập kế hoạch cho chương trình giảng dạy là: xác định khả năng cần thiết của người học; miêu tả rõ ràng các năng lực cần thiết; xác định 7 lộ trình quan trọng cho việc phát triển năng lực; chọn các hoạt động giáo dục và phương pháp giảng dạy; lựa chọn các công cụ đánh giá và cuối cùng là thiết kế phương án đánh giá. Nghiên cứu của các nhà giáo dục học Jackie Krause, Laura Portolese Dias và Chris Schedler (2015) tập trung vào việc xây dựng các thang đo để đánh giá hiệu quả của việc giảng dạy dựa trên năng lực học sinh.
Bằng nghiên cứu thực nghiệm, nhóm tác giả đã tiến hành khảo sát và xây dựng bảng đánh giá hiệu quả giảng dạy dựa trên năng lực cụ thể như: khả năng người học biết được, làm được; các chương trình dựa trên năng lực tập trung vào việc học hơn là vào thời gian; học tập lấy người học làm trung tâm trên nguyên tắc cá nhân hóa và linh hoạt; tốc độ học có thể thay đổi cho phù hợp từng giai đoạn và được hỗ trợ trong học tập; sử dụng công nghệ trong việc dạy và học; tài nguyên phục vụ học tập hiệu quả, có thể tái sử dụng; vai trò của giáo viên thay đổi linh hoạt; đánh giá hợp lý, đáng tin cậy… Trong giai đoạn hiện nay, mục tiêu GD trong Chương trình GDPT của nhiều quốc gia và định hướng GD của các tổ chức quốc tế lớn, trong đó có tuyên bố của UNESCO về “bốn trụ cột của giáo dục” là “Học để biết, Học để làm, Học để chung sống, Học để tự khẳng định mình”. Các tư tưởng cơ bản trong tuyên bố này được coi là mục tiêu GD chung mà nhân loại hướng đến. Mô hình truyền thống phổ biến ở không ít quốc gia trong nhiều năm qua là “truyền thụ kiến thức”. Cách tiếp cận này lấy kiến thức làm mục tiêu tự thân của GD, biến người học thành đối tượng tiếp nhận thụ động nhưng không còn phù hợp với thời đại mới.
Vì vậy, nhiều tổ chức quốc tế lớn (như EU, OECD, WEF), nhiều quốc gia phát triển (như Anh, Australia, Mỹ, Phần Lan, Singapore) đã nghiên cứu và xây dựng khung các năng lực cơ bản làm cơ sở hoạch định chính sách và tiếp cận đối với GD. Chương trình GDPT của nhiều quốc gia thể hiện rõ nét những năng lực cơ bản đó với những tên gọi khác nhau. 8 Chương trình GDPT của Australia nhằm mục tiêu phát triển các năng lực như: Giao tiếp; Tính toán; ICT - CNTT và truyền thông; Tư duy phản biện và sáng tạo; Cá nhân và xã hội; Thấu hiểu về đạo đức; Hiểu biết liên văn hóa. Chương trình GDPT của Phần Lan nhằm phát triển các năng lực như: Năng lực tư duy và học cách học; Năng lực văn hóa, tương tác và biểu hiện bản thân; Năng lực chăm sóc bản thân và quản trị đời sống hằng ngày; Năng lực giao tiếp đa phương thức; Năng lực ICT -CNTT và truyền thông; Năng lực làm việc và lập nghiệp; Năng lực tham gia và xây dựng một tương lai bền vững - bảo vệ môi trường, tuân thủ luật lệ, đàm phán và giải quyết xung đột… Như vậy, việc xây dựng chương trình GDPT với hệ thống các năng lực cốt lõi là xu thế chung của thế giới.
Tuy nhiên các năng lực đó không thể hình thành và phát triển ngoài hệ thống kiến thức trong các môn học. Việc kết nối kiến thức và những năng lực là yêu cầu có tính nguyên tắc đối với hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực trong giai đoạn hiện nay. Ở Việt Nam, đổi mới giáo dục và đào tạo nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng là vấn đề quan trọng được lãnh đạo Đảng, Nhà nước và lãnh đạo ngành giáo dục quan tâm chỉ đạo. Vấn đề này đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của nhà giáo dục học, tâm lý học nổi tiếng của nước ta, tiêu biểu như Phạm Minh Hạc, Trần Hồng Quân, Phan Trọng Luận, Đỗ Đình Hoan, Vũ Văn Tảo, Trịnh Xuân Vũ, Phạm Viết Vượng, Đặng Thành Hưng.
Vấn đề đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, lấy học sinh làm trung tâm trong các tác phẩm trên đã được các tác giả đi sâu nghiên cứu theo hướng nâng cao tính hiện đại, rút ngắn khoảng cách giữa lý luận khoa học và thực tiễn cuộc sống. Theo tác giả Trần Kiểm (2004), Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2010) và Nguyễn Quốc Chí, HĐDH là một hệ thống toàn vẹn với các thành tố cơ bản như mục tiêu, nội dung dạy học, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy và phương pháp học. Các thành tố này trong một bối cảnh 9 nhất định sẽ tương tác với nhau, cùng thực hiện nhiệm vụ tổ chức dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Nếu các thành tố và mối quan hệ chung đó có sự tác động về quản lý một cách hiệu quả thì sẽ là cơ sở, là điều kiện để tăng thêm hiệu quả của HĐDH, nâng cao chất lượng giáo dục.
Mối quan hệ giữa các thành tố của HĐDH được phản ánh trong quá trình dạy học với vai trò của thầy là điều khiển, định hướng và học trò tiếp thu một cách chủ động, tích cực - thực chất đó là sự thể hiện toàn bộ hoạt động có chủ đích, có kế hoạch của thầy và trò, giúp trò nắm vững các kiến thức về tự nhiên - xã hội một cách có hệ thống, qua đó hình thành kĩ năng, kĩ xảo, thói quen, hành động trong từng tình huống cụ thể. Như vậy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học, dạy học theo định hướng phát triển năng lực luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước. Trong công trình nghiên cứu của mình, mỗi tác giả có thể đưa ra ý kiến, quan điểm riêng nhưng chúng ta cũng có thể nhận thấy được điểm chung: các tác giả khẳng định vai trò quan trọng của hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục ở tất cả các cấp học, bậc học. Điều đó phù hợp với quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục và đào tạo của Đảng ta hiện nay “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục đào tạo” [15].
Các nghiên cứu về quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Quản lý là hoạt động đặc trưng bao trùm lên mọi mặt của đời sống xã hội loài người, trong đó có giáo dục. Nhận thức được vai trò, động lực to lớn của giáo dục đối với việc phát triển đất nước, lãnh đạo các quốc gia ngày càng quan tâm đến việc phát triển nền kinh tế tri thức. Trong giáo dục thì vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, nâng cao chất lượng dạy học nói riêng được các nhà quản lý giáo dục, các nhà nghiên cứu giáo dục đặc biệt quan tâm. 10 Trên thế giới, từ đầu thế kỷ XXI đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đã quan tâm đến vấn đề quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực.
Tác giả Spillane và các cộng sự (2001) cho rằng vai trò lãnh đạo, quản lý trong nhà trường tập trung chính vào hiệu trưởng; người hiệu trưởng cần phải phát huy được vai trò to lớn của mình trong quản lý, điều hành - đặc biệt là điều hành, quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học. Tác giả Murphy (2005) trong các nghiên cứu của mình đã cho thấy hiệu trưởng-lãnh đạo, quản lý nhà trường có vai trò to lớn, ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả giáo dục của nhà trường; hiệu trưởng tạo ảnh hưởng với tư cách là người lãnh đạo, quản lý nhà trường, trong đó có quản lý hoạt động giáo dục, hoạt động dạy học; đề cao vai trò quản lý hoạt động dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Ở Việt Nam những năm gần đây đã có một số công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ viết về quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lực, tiêu biểu như: - Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Trung Dũng (2016) Trường Đại học Vinh: Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh.