Tổng quan luận án

Đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo tinh thần Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội đặt ra yêu cầu chuyển từ nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, Sinh học được xác định là môn khoa học thực nghiệm, trong đó năng lực tìm hiểu thế giới sống của học sinh được hình thành và phát triển chủ yếu thông qua hoạt động thực hành và thực nghiệm. Tuy nhiên, thực tế dạy học bộ môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông chuyên cho thấy giáo viên chủ yếu tập trung vào giảng dạy lý thuyết, ít tổ chức hình thành tri thức mới hoặc kiểm tra, đánh giá học sinh thông qua bài thực hành. Cơ sở lý luận về cấu trúc năng lực thực hành chuyên biệt, hệ thống bài thực hành theo hướng nghiên cứu và bộ công cụ đo lường dành riêng cho học sinh chuyên Sinh vẫn chưa được hoàn thiện.

Mục đích nghiên cứu của luận án là căn cứ vào nội dung, chương trình chuyên Sinh trung học phổ thông theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học để xây dựng hệ thống bài thực hành phần Sinh học cơ thể (Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật) lớp 11, đồng thời thiết kế quy trình tổ chức dạy học và bộ công cụ đánh giá nhằm phát triển năng lực thực hành Sinh học cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học ở trường chuyên.

Giả thuyết khoa học của đề tài được xác định: Nếu xây dựng hệ thống bài thực hành theo cấu trúc năng lực thực hành Sinh học và tổ chức dạy học các bài thực hành theo logic đó thì sẽ rèn luyện và phát triển được năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm 7 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu tổng quan về dạy học thực hành và phát triển năng lực thực hành trong dạy học Sinh học ở Việt Nam và trên thế giới.
  2. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng phát triển năng lực thực hành Sinh học cho học sinh trong dạy học Sinh học ở trường trung học phổ thông chuyên.
  3. Phân tích chương trình và yêu cầu các kĩ năng thực hành Sinh học lớp 11 chuyên Sinh hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các yêu cầu trong kì thi học sinh giỏi quốc gia và Olympic Sinh học quốc tế (IBO) làm cơ sở xây dựng bài thực hành.
  4. Đề xuất quy trình xây dựng hệ thống bài thực hành Sinh học cho học sinh lớp 11 chuyên Sinh.
  5. Thiết kế quy trình sử dụng các bài thực hành trong dạy học Sinh học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực thực hành Sinh học.
  6. Xây dựng tiêu chí và các minh chứng để rèn luyện và đánh giá năng lực thực hành Sinh học cho học sinh lớp 11 chuyên Sinh.
  7. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính đúng đắn và tính khả thi của giả thuyết khoa học.

Đối tượng nghiên cứu là năng lực thực hành Sinh học; quy trình xây dựng và dạy học bài thực hành; bộ tiêu chí và công cụ đánh giá năng lực thực hành Sinh học của học sinh chuyên Sinh lớp 11. Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học thực hành Sinh học 11 ở trường trung học phổ thông chuyên.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nội dung phần Sinh học cơ thể (Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật) trong chương trình Sinh học lớp 11 chuyên. Địa bàn khảo sát thực trạng gồm 318 học sinh lớp 10, lớp 11 tại 5 trường trung học phổ thông chuyên và 92 giáo viên dạy chuyên Sinh tại 22 trường trung học phổ thông chuyên trên cả nước trong năm học 2017 - 2018. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại 3 trường trung học phổ thông chuyên: THPT chuyên Biên Hòa (Hà Nam), THPT chuyên Trần Phú (Hải Phòng) và THPT chuyên Lê Hồng Phong (Thành phố Hồ Chí Minh).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu trên thế giới đã phản ánh sự chuyển dịch từ giáo dục truyền thụ sang giáo dục dựa trên năng lực. Khái niệm năng lực được De Ketele (1995) định nghĩa là tập hợp các kĩ năng tác động lên nội dung trong tình huống cho trước để giải quyết vấn đề. Vai trò của thực hành, thí nghiệm được khẳng định từ các quan điểm kinh điển của J.A. Comenxki về nguyên tắc trực quan, B. Exipop về tính tất yếu của quan sát thí nghiệm trong Sinh học, Ilina về vai trò của thực tiễn trong kiểm nghiệm chân lý, đến M. Alecxêep (1976), Marzano, Robert J. Pickering và Jane E. Pollock (2011) về công cụ hình thành tri thức. X. Kixegov thiết kế 50 kĩ năng thực hành và thực tập sư phạm; Sternberg (2000) nghiên cứu khả năng sáng tạo trong thực hành. Các tác giả Woolnough (Miller & Kastens, 2018), Muhlisin (2018, 2019), Lin Zhang (2018) nghiên cứu thực trạng giảng dạy thực hành tại các nước ASEAN và chỉ ra mối tương quan giữa thực hành với tư duy khoa học.

Về cấu trúc năng lực thực hành, luận án tổng hợp và so sánh các quan niệm tiêu biểu trên thế giới:

Tiêu chí Khung OCR (2018) E. Etkina (2002) Metzger (2014)
Thuật ngữ Kĩ năng thực hành Năng lực khoa học Năng lực thí nghiệm
Nội hàm Khả năng nhận thức tri thức được thực hiện qua hàng loạt thao tác thực hành Quy trình và phương pháp của nhà khoa học khi xây dựng kiến thức và giải quyết nhiệm vụ Vấn đề được thực hiện bằng thao tác, kĩ thuật để giải quyết bài thí nghiệm
Các yếu tố cấu thành chính Áp dụng phương pháp điều tra; sử dụng an toàn thiết bị; thực hiện theo hướng dẫn; ghi lại quan sát và đo đạc; xử lý dữ liệu; tra cứu và trích dẫn thông tin Trình bày quy trình theo tỉ lệ; phân tích kiểm tra định tính/định lượng; nhận xét mối quan hệ; thiết kế thí nghiệm; thu thập và phân tích dữ liệu; đánh giá dự đoán Quan sát, đo đạc; điều tra khoa học; thực nghiệm so sánh; xây dựng phương án giải quyết vấn đề; thực hiện phương án theo logic

Bên cạnh đó, khung kỹ năng của IGCSE (Đại học Cambridge) chia kĩ năng khoa học thành 4 nhóm (sử dụng thiết bị, thực hiện kế hoạch, đánh giá kết quả, đề xuất cải tiến), và tổ chức QAAHE (2007) xác định 6 kĩ năng thực hành Sinh học (kĩ năng chung, kĩ năng tư duy, kĩ năng thí nghiệm - quan sát, kĩ năng IT, kĩ năng hợp tác, kĩ năng tự quản lý).

Tại Việt Nam, các tác giả Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo (2012), Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội (2016) đã làm rõ cơ sở lý luận về cấu trúc năng lực, đường phát triển năng lực và phương pháp dạy học thực hành. Trong bộ môn Sinh học, các công trình của Nguyễn Quang Vinh và Bùi Văn Sâm (1986), Nguyễn Vinh Hiển (2003), Vũ Thị Minh Huệ (2012), Phan Đức Duy (2012), Trần Thị Thắm và Phan Đức Duy (2015), Nguyễn Văn Đính và Hoàng Thị Kim Huyền (2016) đã tiếp cận việc cải tiến thí nghiệm thực hành theo hướng nghiên cứu, giải quyết vấn đề. Đối với hệ đại học và dạy nghề có các nghiên cứu của Ngô Thị Ngọc Mai (2012), Nguyễn Quốc Vũ (2016), Nguyễn Thị Linh (2016), Phạm Thị Bình, Đỗ Thị Quỳnh Mai và Hà Thị Thoan (2016). Riêng về đối tượng học sinh chuyên và sinh viên sư phạm, Đỗ Thành Trung (2018) và Trương Xuân Cảnh (2015) đã bước đầu đề xuất cấu trúc năng lực dạy thực hành và năng lực thực nghiệm.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khẳng định vai trò hoặc cải tiến bài tập thí nghiệm đơn lẻ, chưa xây dựng được cấu trúc năng lực thực hành Sinh học mang tính chuyên biệt cho học sinh chuyên Sinh; chưa có hệ thống bài thực hành chuyên sâu theo logic nghiên cứu khoa học; thiếu quy trình dạy học rèn luyện từng kĩ năng thành phần và chưa có bộ công cụ rubrics định lượng để đánh giá năng lực này trong phần Sinh học cơ thể lớp 11.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng định nghĩa năng lực của Xavier Roegiers (1996), xem năng lực là sự tích hợp các kĩ năng tác động lên nội dung trong tình huống cụ thể nhằm giải quyết vấn đề; định nghĩa tâm lý học của Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường (2006); khái niệm năng lực trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Về thực hành Sinh học, tác giả kế thừa quan điểm tâm lý học của A. Leonchep và lý luận dạy học của Đinh Quang Báo, xác định thực hành Sinh học là hoạt động học tập vận dụng tri thức để khám phá đối tượng qua quan sát, phân tích, xây dựng quy trình và kiểm chứng giả thuyết.

Khái niệm năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh được xác định: Là sự làm chủ hệ thống kiến thức và vận dụng sáng tạo các kĩ năng, phương pháp thực hành trong phòng thí nghiệm hoặc ngoài môi trường theo hướng nghiên cứu để giải quyết các vấn đề Sinh học. Cấu trúc năng lực gồm 4 năng lực thành phần với 8 biểu hiện hành vi:

Năng lực thành phần Biểu hiện hành vi
1. Xác định vấn đề thực hành, đề xuất giả thuyết nghiên cứu - Phân tích tình huống từ các hiện tượng, quá trình Sinh học xảy ra trong tự nhiên để tìm ra vấn đề thực hành.
- Đưa ra một nhận định về mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc.
2. Lập kế hoạch thực hiện thực hành - Từ vấn đề thực hành, lựa chọn mẫu vật, thiết bị và phương pháp nghiên cứu Sinh học phù hợp.
- Sắp xếp logic, tuần tự các bước thực hiện; dự kiến được các tình huống có thể xảy ra trong quá trình thực hành và cách xử lý.
3. Thực hiện kế hoạch thực hành - Tiến hành các bước thực hành theo hệ thống kĩ năng thực hành Sinh học (quan sát, thao tác thực hành).
- Xử lý số liệu (đo đạc, tính toán), mô tả các hình vẽ Sinh học và trình bày số liệu (đồ thị, bảng biểu, sơ đồ, ảnh chụp). Xác định mức độ chính xác của dữ liệu thu được.
4. Tổng kết, đánh giá - Phân tích dữ liệu thu được để chứng minh, làm sáng tỏ hoặc bác bỏ giả thuyết nêu ra và trình bày kết quả thực hành.
- Đề xuất cải tiến cho bài thực hành và phương án thực nghiệm.

Luận án kết hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa tài liệu giáo dục học, chương trình GDPT 2018 và quy chuẩn thi IBO (2010).
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát hoạt động dạy học thực hành tại trường chuyên; điều tra bằng bảng hỏi đối với 318 học sinh và 92 giáo viên chuyên Sinh; phương pháp chuyên gia thông qua trao đổi, xin ý kiến góp ý của các chuyên gia phương pháp dạy học Sinh học và giáo viên thực nghiệm.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có kiểm soát tại các trường chuyên.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý số liệu thu thập bằng phần mềm SPSS 2.0, kiểm định giá trị trung bình cộng ($S_{ktb}$), kiểm định Khi-bình phương ($\chi^2$), phân tích độ tin cậy và phân phối chuẩn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực, cấu trúc năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh, đồng thời công bố số liệu điều tra thực trạng tại các trường THPT chuyên. Kết quả khảo sát 318 học sinh cho thấy 29% học sinh rất thích và 49% thích học thực hành Sinh học. Tuy nhiên, 45% học sinh chỉ xem thực hành là công cụ minh họa lý thuyết, 15% rèn thao tác, chỉ 10% xem thực hành là con đường hình thành kiến thức mới và 10% nhận thức được mục tiêu rèn luyện kĩ năng của nhà khoa học.

Về nguyên nhân khiến học sinh chưa hứng thú với bài thực hành hiện nay:

Nguyên nhân điều tra Số lượng (n=318) Tỉ lệ (%)
Số lượng bài thực hành và thời gian học còn quá ít 276 87,0%
Cách tổ chức dạy học thực hành chưa hiệu quả 235 74,0%
Nội dung bài thực hành không liên quan đến bài kiểm tra và thi học sinh giỏi 195 61,0%
Một số bài thực hành có nội dung không gây hứng thú 123 39,0%
Mẫu vật hoặc phương pháp thực hành chưa phù hợp 34 11,0%

Khảo sát 92 giáo viên chuyên Sinh cho thấy mức độ sử dụng và nhận định về độ phù hợp của chương trình thực hành hiện tại:

Nội dung điều tra Phân loại mức độ Số lượng (n=92) Tỉ lệ (%)
Mức độ sử dụng bài thực hành Thường xuyên 58 63,0%
Thỉnh thoảng 25 27,2%
Hiếm khi 9 0,8%
Mức độ phù hợp về nội dung Chỉ phù hợp với chương trình không chuyên 52 56,5%
Không sát với lý thuyết và yêu cầu kĩ năng thực hành 21 22,8%
Khó thực hiện 17 18,5%
Phù hợp với chương trình chuyên Sinh 2 2,2%

Khó khăn lớn nhất của giáo viên là điều kiện cơ sở vật chất không đáp ứng (87%), chưa hiểu rõ xu hướng dạy học phát triển năng lực (32,6%) và chương trình chuyên chưa phù hợp (30,4%). Về công cụ đánh giá, giáo viên chủ yếu dùng báo cáo thực hành (60%), câu hỏi tự luận (58%), trắc nghiệm (52%); các công cụ lượng hóa hiện đại như rubrics (52% chưa từng dùng), checklist (48% chưa dùng) và thang đo (38% chưa dùng) còn bị bỏ ngỏ. Điểm tự đánh giá của học sinh và đánh giá của giáo viên về mức độ thành thạo các kĩ năng thực hành đều thấp (điểm trung bình dưới 5 hoặc dao động quanh 5 - 6), đặc biệt ở kĩ năng thao tác, phân tích dữ liệu và đề xuất phương án cải tiến.

Chương 2: Phát triển năng lực thực hành Sinh học cho học sinh lớp 11 chuyên Sinh

Tác giả phân tích mục tiêu, nội dung chương trình Sinh học 11, chuẩn kiến thức chuyên sâu và 4 nhóm kĩ năng theo chuẩn IBO (kĩ năng Sinh học cơ bản, phương pháp Sinh học, phương pháp vật lý - hóa học, phương pháp thống kê). Trên cơ sở đó, luận án thiết lập nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống bài thực hành phần Sinh học cơ thể. Hệ thống bao gồm các bài thực hành chuyên đề Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật được sắp xếp theo chuỗi logic nghiên cứu (từ quan sát cấu trúc đến phân tích cơ chế chức năng).

Luận án đề xuất quy trình sư phạm tổ chức dạy học thực hành theo 4 pha tương ứng với 4 năng lực thành phần:

  • Pha 1: Hướng dẫn học sinh phân tích bối cảnh, nhận diện biến số và đề xuất câu hỏi/giả thuyết khoa học.
  • Pha 2: Hướng dẫn học sinh lập kế hoạch, lựa chọn mẫu vật, thiết bị và thiết kế các bước tiến hành.
  • Pha 3: Tổ chức cho học sinh thao tác, thu thập dữ liệu, vẽ hình, lập bảng biểu, đồ thị và xử lý sai số.
  • Pha 4: Tổ chức phân tích kết quả, đối chiếu giả thuyết, tổng kết báo cáo và đề xuất cải tiến thí nghiệm.

Chương này hoàn thiện bộ công cụ rèn luyện và đánh giá gồm: Bảng tiêu chí các kĩ năng thành phần, bản mô tả cấp độ biểu hiện hành vi, bảng lượng hóa mức độ đạt được theo thang điểm 10, bảng phân định nguồn minh chứng (phiếu học tập, nhật ký thí nghiệm, bản báo cáo, sản phẩm tiêu bản/mẫu vật) và hệ thống giáo án thực nghiệm sư phạm.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của hệ thống bài thực hành, quy trình dạy học và bộ công cụ đánh giá đã xây dựng. Nghiên cứu thực hiện trên nhóm học sinh lớp 11 chuyên Sinh tại 3 trường THPT chuyên (Biên Hòa - Hà Nam, Trần Phú - Hải Phòng, Lê Hồng Phong - TP. Hồ Chí Minh) với danh sách giáo viên trực tiếp giảng dạy theo giáo án đề xuất.

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập thông qua các bài kiểm tra thực hành, phiếu đánh giá kĩ năng và bài kiểm tra nhận thức kiến thức. Kết quả định lượng được kiểm định bằng phần mềm SPSS 2.0:

  • Kiểm định độ tin cậy của dữ liệu và kiểm định phân phối chuẩn trên 4 bài kiểm tra.
  • Phân tích sự tiến bộ về điểm số ở từng tiêu chí kĩ năng thực hành: Kĩ năng đặt giả thuyết và đề xuất câu hỏi nghiên cứu; kĩ năng mô tả thiết kế bài thực hành; kĩ năng thực hiện thao tác và phương pháp thực hành; kĩ năng thu thập, xử lý kết quả; kĩ năng đưa ra phương án đánh giá hoặc đề xuất cải tiến.
  • Kiểm định sự sai khác về điểm trung bình cộng ($S_{ktb}$) giữa các bài thực hành và kiểm định Khi-bình phương ($\chi^2$) xác nhận sự chuyển biến có ý nghĩa thống kê giữa các giai đoạn dạy học và giữa các trường thực nghiệm.
  • Đánh giá theo dõi dọc trên 3 học sinh đại diện cho 3 mức học lực cho thấy đường phát triển năng lực của từng cá nhân tăng dần qua các bài thực hành.
  • Kết quả đánh giá định tính cho thấy học sinh chuyển biến rõ rệt về tính chủ động, khả năng tư duy độc lập và kỹ năng giải quyết tình huống nghiên cứu.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học phát triển năng lực thực hành Sinh học trong môi trường trường THPT chuyên.
  • Xác định nội hàm khái niệm và cấu trúc năng lực thực hành Sinh học của học sinh chuyên Sinh gồm 4 năng lực thành phần với 8 biểu hiện hành vi cụ thể.
  • Phân tích chi tiết biểu hiện của các kĩ năng thành phần dưới dạng các tiêu chí, thao tác hành vi định hướng nghiên cứu khoa học.

Về mặt thực tiễn:

  • Xây dựng quy trình thiết kế và hệ thống các bài thực hành phần Sinh học cơ thể (Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật) lớp 11 cho hệ thống trường chuyên.
  • Xây dựng quy trình sư phạm tổ chức dạy học thực hành theo định hướng phát triển năng lực thực hành qua từng kĩ năng riêng biệt.
  • Thiết kế trọn bộ tiêu chí, bảng lượng hóa thang điểm 10, rubrics và xác định nguồn minh chứng cụ thể để đánh giá năng lực thực hành Sinh học lớp 11.
  • Biên soạn hệ thống giáo án thực hành chuyên sâu phần Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật đã được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm.

Về kiến nghị: Luận án đề xuất các cấp quản lý giáo dục cần tăng cường đầu tư trang thiết bị, hóa chất và phòng thí nghiệm đạt chuẩn cho các trường chuyên; tổ chức tập huấn cho giáo viên chuyên về phương pháp dạy học thực hành theo hướng nghiên cứu và sử dụng công cụ rubrics trong đánh giá; chuẩn hóa tài liệu dạy học thực hành thống nhất cho hệ thống trường chuyên toàn quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tập trung triển khai nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm trong phạm vi phần Sinh học cơ thể (Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật) của chương trình Sinh học lớp 11 chuyên; chưa mở rộng thực nghiệm trên các nội dung khác như Sinh học tế bào, Di truyền học hay Vi sinh vật học. Ngoài ra, việc triển khai tại một số trường thực nghiệm còn chịu sự chi phối bởi sự không đồng đều về trang thiết bị phòng thí nghiệm sẵn có.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng quy trình xây dựng bài thực hành và khung năng lực thực hành cho toàn bộ chương trình chuyên Sinh cấp THPT (lớp 10, lớp 11 và lớp 12).
  • Tiếp tục số hóa bộ công cụ đánh giá năng lực thực hành (rubrics điện tử, bảng kiểm trực tuyến) hỗ trợ giáo viên theo dõi đường phát triển năng lực cá thể hóa của học sinh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

  • Giáo viên Sinh học tại các trường THPT chuyên: Vận dụng quy trình sư phạm, hệ thống bài thực hành phần Sinh học cơ thể và bộ giáo án thực nghiệm vào giảng dạy chuyên sâu, bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
  • Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên chỉ đạo bộ môn tại các Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo khung cấu trúc năng lực và bộ tiêu chí đánh giá để xây dựng các hướng dẫn kiểm tra, đánh giá định kỳ và tổ chức hội thi kĩ năng thực hành.
  • Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học, Khoa học giáo dục: Tham khảo khung lý thuyết về năng lực thực hành, phương pháp thiết kế công cụ đo lường rubrics và kĩ thuật xử lý dữ liệu thực nghiệm sư phạm bằng SPSS.

Nội dung có giá trị tham khảo cao nhất gồm: Bảng cấu trúc 4 năng lực thành phần của năng lực thực hành Sinh học; Bảng lượng hóa tiêu chí đánh giá theo thang điểm 10; Hệ thống giáo án bài thực hành chuyên đề Sinh lý thực vật và Sinh lý động vật lớp 11.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực thực hành Sinh học của học sinh chuyên Sinh được luận án định nghĩa như thế nào?
Luận án xác định năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh là sự làm chủ hệ thống kiến thức và vận dụng sáng tạo các kĩ năng, phương pháp thực hành trong phòng thí nghiệm hoặc ngoài môi trường theo hướng nghiên cứu để giải quyết các vấn đề Sinh học.

2. Cấu trúc năng lực thực hành Sinh học cho học sinh chuyên Sinh gồm những thành tố nào?
Cấu trúc gồm 4 năng lực thành phần: (1) Xác định vấn đề thực hành, đề xuất giả thuyết nghiên cứu; (2) Lập kế hoạch thực hiện thực hành; (3) Thực hiện kế hoạch thực hành; (4) Tổng kết, đánh giá. Mỗi năng lực thành phần được cụ thể hóa thành 2 biểu hiện hành vi tương ứng.

3. Khảo sát thực trạng chỉ ra những rào cản lớn nhất của giáo viên khi dạy học thực hành ở trường chuyên là gì?
Khảo sát 92 giáo viên chuyên Sinh chỉ ra khó khăn lớn nhất là điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng (87%), tiếp đến là giáo viên chưa hiểu rõ xu hướng dạy học phát triển năng lực (32,6%) và chương trình chuyên hiện hành chưa thực sự phù hợp với mục tiêu rèn luyện năng lực thực hành (30,4%).

4. Dữ liệu thực nghiệm sư phạm được xử lý bằng công cụ và kĩ thuật thống kê nào?
Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 2.0. Luận án tiến hành kiểm định độ tin cậy của thang đo, vẽ đường cong phân phối chuẩn của các bài kiểm tra, kiểm định sự sai khác điểm trung bình cộng ($S_{ktb}$) và kiểm định Khi-bình phương ($\chi^2$) để xác nhận sự sai khác có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm đối tượng và các trường thực nghiệm.

5. Thực nghiệm sư phạm của luận án được triển khai tại những đơn vị nào?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại 3 trường trung học phổ thông chuyên: Trường THPT chuyên Biên Hòa (tỉnh Hà Nam), Trường THPT chuyên Trần Phú (Thành phố Hải Phòng) và Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (Thành phố Hồ Chí Minh).

Kết luận

Luận án đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc làm rõ cơ sở lý luận về năng lực thực hành Sinh học chuyên biệt cho học sinh chuyên Sinh, xác lập cấu trúc 4 năng lực thành phần cùng 8 biểu hiện hành vi tương ứng. Tác giả đã thiết kế hệ thống bài thực hành phần Sinh học cơ thể lớp 11, quy trình dạy học 4 pha và bộ công cụ đánh giá bằng rubrics định lượng theo thang điểm 10. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại 3 trường THPT chuyên trên phần mềm SPSS 2.0 đã kiểm chứng tính đúng đắn của giả thuyết khoa học, khẳng định giải pháp đề xuất góp phần phát triển năng lực thực hành và nâng cao chất lượng dạy học Sinh học chuyên.