Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Vào giữa thế kỉ XI, những nhà xã hội học đã có những đóng góp đáng kể trong việc giải quyết các vấn đề sáng tạo.
Họ cho rằng bản chất của hoạt động sáng tạo là hoạt động tưởng tượng, nhờ hoạt động tưởng tượng mà kích thích khả năng sáng tạo. Đến giữa thế kỉ XX, có sự xuất hiện nhu cầu nghiên cứu hoạt động sáng tạo trong khuôn khổ phát triển tâm lý, đặc biệt là phát triển trí tuệ. Trong thời kì này,Mỹ là nơi có cường độ nghiên cứu mạnh nhất, cuốn sách đầu tiên được xuất bản vào năm 1934 của tác giả A. Tác giả của cuốn sách đầu tiên này không phải là nhà tâm lý mà là nhà kinh doanh nhưng rất quan tâm đến lĩnh vực sáng tạo, đặc biệt là tư duy sáng tạo.
Ông dành nhiều thời gian và tiền bạc để hỗ trợ xu hướng sáng tạo trong giáo dục. Ông nhận thấy rằng nhiều thành công trong kinh doanh của ông là nhờ sự phát minh ra phương pháp, tự nghĩ ra nhiều ý tưởng , và ông gọi đó là “ Phương pháp kích não”. Các nhà tâm lý như : P. đã cho rằng hoạt động sáng tạo có ảnh hưởng to lớn không chỉ đến tiến bộ khoa học – kĩ thuật mà còn đến toàn bộ xã hội nói chung.
Dân tộc nào biết nhận ra cách sáng tạo một cách tốt nhất, biết phát huy, phát triển nó và biết tự tạo ra nó thì dân tộc đó sẽ có những ưu thế lớn lao. Do đó tính sáng tạo được coi như một phẩm chất quan trọng không thể thiếu được của con người lao động mới. Các nhà giáo dục ở các nước phương Tây như : Pháp, Thụy Điển, Canada, Đức, Mĩ,.rất quan tâm đến sự phát triển nhận thức của trẻ nhưng không nhấn mạnh vào kĩ năng đọc, viết, tính toán,. mà luôn tạo điều kiện kích thích óc sáng tạo của trẻ trong các hoạt động của chúng ở trường mầm non.
Môi trường xung quanh như một phương tiện giáo dục trẻ em và từ lâu nó đã được các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm. Các nhà giáo dục lớn như : J. Phrebel (1782- 6 1852); … đã nhấn mạnh vai trò to lớn của thiên nhiên đối với sự phát triển năng lực trí tuệ của con người. Các tác giả đã đánh giá cao vai trò của quan sát, tiếp xúc với thiên nhiên, mà cụ thể là TGTV đối với việc lĩnh hội kiến thức và phát triển năng lực sáng tạo của trẻ em.
Tư tưởng của các nhà giáo dục về vai trò của môi trường xung quanh, đặc biệt là TGTV, đối với giáo dục trẻ em được phát triển mạnh mẽ trong các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý giáo dục Liên Xô (K. Nhikolaeva ;…) Kết quả của các hoạt động khám phá thế giới thực vật là trẻ thu được một lượng kiến thức khoa học đơn giản, tư duy logic, giải quyết vấn đề, hợp tác. Bên cạnh đó, khám phá TGTV còn góp phần vào nền tảng phát triển năng lực sáng tạo cho trẻ, qua hoạt động khám phá TGTV, trẻ tích lũy được các kiến thức về môi trường tự nhiên quanh mình , trẻ nắm được những kiến thức cơ bản, tiếp thu tốt nội dung cũng như truyền tải được ý muốn của bản thân qua hoạt động, từ đó mà trẻ có thể phát triển được năng lực sáng tạo của bản thân và thể hiện năng lực này một các rõ rệt. Ở Việt Nam Ở nước ta, các công trình nghiên cứu về tâm lí sáng tạo còn mới mẻ.
Một số công trình nghiên cứu đề cập đến hoạt động sáng tạo nhưng còn rất ít. Năm 1990, Viện khoa học giáo dục thuộc Bộ giáo dục đào tạo là cơ quan khoa học đầu tiên đã tiến hành nghiên cứu khả năng sáng tạo của học sinh. Các công trình nghiên cứu này quan tâm đến bản chất, cấu trúc tâm lý của sáng tạo, phương pháp chẩn đoán, đánh giá khả năng sáng tạo và con đường giáo dục, phát huy khả năng sáng tạo của người Việt Nam. Nhìn chung các công trình nghiên cứu về sáng tạo đều khá mới mẻ, với những đóng góp của các Tiến sĩ, Thạc sĩ như sau: -Luận án Tiến sĩ của Lê Thanh Thủy nghiên cứu về :” Ảnh hưởng của tri giác tới tưởng tượng sáng tạo trong hoạt động vẽ của trẻ 5-6 tuổi “ - Luận án Tiến sĩ của Trương Bích Hà nghiên cứu về : “ Tưởng tượng sáng tạo hành động của sinh viên trường Sân khấu điện ảnh”.
7 - Luận văn Thạc sĩ của Phạm Thu Hương nghiên cứu :” Tiềm năng sáng tạo và biểu hiện của nó trong vận động theo nhạc của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi” - Luận văn thạc sĩ của Vũ Thị Kiều Trang nghiên cứu về :” Một số biện pháp phát huy khả năng sáng tạo của trẻ trong vận động theo nhạc”. - Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục của Nguyễn Thị Ngọc Kim nghiên cứu về:” Một số biện pháp bồi dưỡng khả năng sáng tạo của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động vẽ theo ý thích”. - Luận văn Thạc sĩ giáo dục học của Ngô Thị Tuyết Mai nghiên cứu về :” Biện pháp phát huy khả năng sáng tạo cho trẻ 5-6 tuổi trong trò chơi đóng kịch’’. - Luận văn Thạc sĩ Gíao dục học của Phạm Thị Nguyên Chi nghiên cứu về :” Biện pháp giáo dục tính sáng tạo cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi tại góc tạo hình’’.
Ngoài ra, một số tác giả về sách Tâm lý học sáng tạo, giáo trình Tâm lý học sáng tạo cũng như các bài giảng về Tâm lí học sáng tạo như: PGS-TS Nguyễn Huy Tú, TS Nguyễn Đức Uy, TS. Trần Nguyên Lộ, TS. Vũ Kim Thanh, Thạc sĩ Đinh Minh Châu, Thạc sĩ Trần Thị Nga,… Các tác giả như : Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Trương Anh Tuấn, Lê Đức Phúc,. cũng đã tiến hành nghiên cứu về khả năng tư duy, sáng tạo của trẻ ở trường mầm non.
Những nghiên cứu này đã đưa ra nhận định về sự phát triển một số chức năng tâm lý và khả năng sáng tạo của trẻ em Việt Nam. Theo Thạc sĩ Lê Thị Liên Hoan thì : “ Óc sáng tạo cần được hình thành và nuôi dưỡng từ nhỏ”. Vì vậy, những cô giáo mầm non và cả cha mẹ đều phải có vai trò quan trọng trong việc phát triển phẩm chất này. Họ là những người thầy dẫn dắt đầu tiên, đặt nền móng cho sự sáng tạo của trẻ.
Đa số chúng ta sinh ra với ít nhiều tiềm năng sáng tạo, nếu được khuyến khích và giáo dục ngay từ nhỏ trong môi trường cởi mở, tiềm năng này mới có thể trở thành năng lực thực sự trong cuộc sống. Theo cô Lê Cẩm Linh ( chuyên gia phòng giáo dục quận Phú Nhuận) : Mầm non là lứa tuổi tràn ngập cảm xúc, phát triển trí tò mò, trí tưởng tượng bay bổng, khả năng liên tưởng mạnh. Lứa tuổi mầm non là giai đoạn phù hợp để thầy cô, gia đình đầu tư thời gian để phát triển hành vi sáng tạo của các bé. 8 Nghiên cứu của các nhà tâm lý học và giáo dục học: Hoàng Thị Oanh- Nguyễn Thị xuân (2006) trong “Giáo trình phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh”; Hoàng Thị Phương- “Giáo trình lí luận và phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với môi trường xung quanh”; Nguyễn Thị Thanh Thủy- “Tổ chức cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh”;.
đã chỉ ra rằng ở năm đầu cuộc sống của trẻ là giai đoạn phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng. Sự tăng trưởng và hoàn thiện về trọng lượng của não và các dây thần kinh, sự phát triển và hoàn thiện không ngừng của khả năng vận động, tâm lý và nhân cách. Chính vì thế mà khi cho trẻ làm quen và khám phá môi trường xung quanh đã tạo được cơ hội cũng như điều kiện để trẻ khám phá mọi hiện tượng xung quanh trẻ, giúp trẻ lĩnh hội được các kiến thức cơ bản, rút ra cho bản thân những bài học, tích lũy được các kinh nghiệm, để từ đó trẻ áp dụng vào thực tiễn cuộc sống, trẻ tự tin hơn khi giao tiếp với mọi người về vấn đề nào đó mà trẻ đã gặp qua. Thông qua môi trường xung quanh, trẻ có kỹ năng giao tiếp tốt, kỹ năng xử lý tình huống của trẻ tốt hơn, giúp trẻ thêm mạnh dạn, tự tin và vận dụng sáng tạo những điều đã học vào thực tiễn đời sống, điều đó đã góp phần đặt nền tảng cho trẻ phát triển sau này.
Thế giới thực vật là một trong các chủ đề khám phá khoa học ở trường mầm non. Đây là chủ đề rất gần gũi, quen thuộc và được trẻ đặc biệt yêu thích. Các đối tượng mà trẻ được khám phá trong chủ đề: cỏ cây, hoa, lá,…là những đối tượng có thực trong thế giới tự nhiên, chúng rất đa dạng và sống động, gần gũi và đáng yêu nhưng cũng ẩn chứa bao điều bí mật thôi thúc trẻ khám phá. Khi cho trẻ hoạt động khám phá TGTV, không những giúp trẻ mở rộng kiến thức và hiểu biết về các sự vật, hiện tượng xung quanh trẻ mà còn phát triển năng lực sáng tạo cho trẻ một cách mạnh mẽ.
Đặc điểm tâm sinh lý trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Giai đoạn trẻ từ 0 đến 6 tuổi là giai đoạn có tầm quan trọng đặc biệt trong quá trình phát triển chung của trẻ em. Tônxtôi đã nói lên tầm quan trọng của giai đoạn này như sau: “Tất cả những cái gì mà đứa trẻ đã có, sau này trở thành người lớn đều thu nhận được trong thời ấu thơ – Trong quãng đường còn lại những 9 cái mà nó thu nhận được chỉ đáng một phần trăm những cái đó mà thôi”. Nhiều công trình nghiên cứu thuộc lĩnh vực tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non đã khẳng định việc dạy học và nâng cao chất lượng việc dạy, việc dạy cần phải được xây dựng dựa trên những cơ sở đặc điểm phát triển tâm sinh lý của trẻ em. Đồng thời, ở thời kỳ này, trẻ dễ uốn nắn, có mức độ phát triển nhanh, chính vì thế việc giáo dục tạo ra cho trẻ thói quen sống có kỹ năng, có ý thức, có cách ứng xử đúng đắn, đúng chuẩn mực sẽ rất thuận lợi và mang lại hiệu quả cao trong thời kỳ này.
Sự phát triển tâm sinh lý của trẻ được chia làm 2 phần. Đặc điểm tâm lí của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Sự phát triển cảm giác, tri giác: Ở độ tuổi này, thì sự phát triển về cảm giác lẫn tri giác của trẻ phát triển rất mạnh mẽ.