MỞ ĐẦU NỘI ĐUNG Chƣơng 1. Tổng quan nghiên cứu về phát triển năng lực làm việc với sách giáo hoa trong dạy học ở trung học phổ thông Chƣơng 2. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực làm việc với sách giáo hoa cho HS trong dạy học vật lí Chƣơng 3. Tổ chức dạy học phần Điện học” Vật lí lớp 11 nâng cao theo hƣớng phát triển năng lực làm việc với sách giáo khoa Chƣơng 4.
Thực nghiệm sƣ phạm KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC LÀM VIỆC VỚI SÁCH GIÁO KHOA TRONG DẠY HỌC Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Sách và tài liệu học tập, các vấn đề về làm việc với sách và tài liệu học tập mà đặc biệt là SGK đã đƣợc nhiều tác giả, nhà lí luận dạy học quan tâm nghiên cứu từ há lâu. Đến nay, hông ít công trình liên quan đến sách và tài liệu học tập, các vấn đề về làm việc với sách đã tiếp nối đƣợc công bố. Mỗi công trình nghiên cứu tƣơng ứng với một giai đoạn lịch sử và phạm vi nhất định. Tuy có những quan điểm há phong phú và chƣa thật sự thống nhất, hoàn hảo nhƣng hầu hết các công trình đều mang ý nghĩa quan trọng đối với ngƣời đọc, ngƣời học, ngƣời dạy và phù hợp với từng thời điểm lịch sử, lĩnh vực và đối tƣợng ứng dụng, góp phần làm phong phú ho tàng iến thức lí luận dạy học.
Dƣới đây đề cập đến các nghiên cứu về vai trò của SGK và phƣơng pháp làm việc với sách, SGK đã đƣợc công bố cả ngoài nƣớc và trong nƣớc. Các nghiên cứu ngoài nƣớc Các nghiên cứu về vai trò của SGK và phƣơng pháp làm việc với sách, SGK đã đƣợc các nhà nghiên cứu, nhà giáo dục ngoài nƣớc quan tâm từ khá lâu. Nghiên cứu liên quan vai trò của sách giáo khoa Các tác giả nghiên cứu về SGK đều khẳng định vai trò, chức năng quan trọng của SGK đối với hoạt động học của HS, hoạt động dạy của GV. Zuep, sách giáo hoa là nguồn tri thức quan trọng nhất đối với HS, là loại sách học tập phổ biến” là phƣơng tiện mang nội dung học vấn và là phƣơng tiện dạy học giúp HS lĩnh hội tài liệu học tập” [137].
Sapôvalencô khẳng định: Trong hệ thống các phƣơng tiện dạy học mỗi bộ môn thì SGK là phƣơng tiện dạy học quan trọng nhất, vì nó đóng vai trò chủ yếu trong dạy học, có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với các phƣơng tiện dạy học hác, đặc biệt nó chi phối nội dung và chế tạo các phƣơng tiện dạy học này” [138]. lôs areva cho rằng, SGK có vai trò to lớn trong việc rèn luyện các KN và hình thành năng lực học tập cho HS [136]. + Fuller và Clar e (1993) đã làm nghiên cứu ở 8 nƣớc đang phát triển và kết luận SGK có tác dụng tích cực trong việc làm tăng thành tích học tập của HS tiểu học. Các nghiên cứu cho thấy, HS làm bài kiểm tra tốt hơn hi SGK đƣợc sử dụng trong dạy học [106], [108], [110].
+ Heyneman và Jamison (1980) đã nghiên cứu một mẫu gồm 61 trƣờng ở Uganda. Các tác giả đã thiết lập một thang đo chất lƣợng trƣờng học, so sánh thành tích học tập của học sinh và đối chiếu kết quả này với số lƣợng tài liệu học tập mà nhà trƣờng sẵn có. Các tác giả xác định chất lƣợng trƣờng học, trong đó có SGK là một trong các yếu tố quyết định mạnh mẽ thành tích học tập của HS [111]. + Nghiên cứu của Jamison và các cộng sự (1981) đƣợc tiến hành ở Nicaragua với 20 lớp học có khuyến khích sử dụng SGK cho thấy, cách sử dụng SGK của GV và HS có ảnh hƣởng đến thành tích học tập của HS [113].
+ Heyneman và Jamison (1983) báo cáo về một thử nghiệm đƣợc tiến hành ở Philippines, trong thời gian một năm và đƣợc tiến hành với quy mô 52 trƣờng điểm. Ở thử nghiệm này, HS đƣợc học tập với SGK có hƣớng dẫn của GV. Kết quả cho thấy, thành tích học tập môn Khoa học và Toán học với SGK đƣợc nâng lên đáng ể [112]. + Lockheed và các cộng sự (1986) nghiên cứu về hiệu quả của việc sử dụng SGK ở Thái Lan, bằng cách cho HS làm kiểm tra đầu vào và đầu ra.
Các nhà nghiên cứu nhận thấy, HS đƣợc GV hƣớng dẫn sử dụng SGK có kết quả học tập khác nhau đáng ể ở hai bài kiểm tra [116]. Nhƣ vậy, theo quan điểm của các nhà nghiên cứu ngoài nƣớc, SGK có vai trò to lớn trong hoạt động học tập của HS và hoạt động dạy của GV. Thực trạng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học + Điều tra về thực trạng sử dụng SGK trong dạy và học của GV và HS, các tác giả Sepulveda-Stuardo và Farrell (1983) tiến hành nghiên cứu việc sử dụng SGK ở Chile. Kết quả cho thấy, 23% GV luôn yêu cầu HS sử dụng SGK, 60% thỉnh thoảng có sử dụng SGK và 17% GV không bao giờ sử dụng.
Đối với HS, SGK tỏ ra hữu dụng hơn đối với GV, hơn 50% HS sử dụng SGK khi không hiểu điều GV giảng. Tuy nhiên hơn 30% HS không sử dụng SGK. Đồng thời nghiên cứu cũng cho thấy, GV sử 10 dụng SGK cho môn Văn nhiều hơn môn Toán và môn Khoa học [125], [104]. + Fuller and Snyder (1991) tiến hành nghiên cứu ở Botswana với 127 trƣờng tiểu học và 154 trƣờng THCS trong 3 tháng, bằng cách quan sát các giờ học.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, khoảng 12% thời gian trong giờ học, HS làm việc với SGK và 1% thời gian HS làm việc với phƣơng tiện đọc hác. Đối với trƣờng THCS tỉ lệ này là 11% và 5%, và HS đƣợc yêu cầu làm việc với SGK ở môn Ngôn ngữ nhiều hơn môn học khác [107]. + Các nghiên cứu về việc sử dụng SGK trong dạy học ở Mỹ từ 1966 đến 1993 cho thấy: Hầu hết GV sử dụng SGK một cách thƣờng xuyên, nhiều GV yêu cầu HS sử dụng SGK hằng ngày. GV xem SGK nhƣ một phƣơng tiện dạy học không thể thiếu, và GV sử dụng SGK dựa theo kinh nghiệm của bản thân và có sự khác nhau giữa các GV [97], [100], [102], [131], [134], [135], [119], [11], [105, [126], [128], [129].
+ Nghiên cứu của Sharita Bharuthram (2012) cho thấy, trình độ đọc của HS ở cấp THPT ở Australia là rất hác nhau. Do đó, hi học đại học, một số HS có thể thực hiện các nhiệm vụ học tập một cách dễ dàng nhờ năng lực đọc hiểu tốt, ngƣợc lại nhiều HS lại gặp hông ít hó hăn về vấn đề này. Nghiên cứu cũng chỉ ra, cần phải rèn luyện cho HS các KN đọc và cần phải từ bỏ quan niệm cho rằng KN đọc là một KN mà HS có thể phát triển một cách tự nhiên không cần phải rèn luyện. Cần có một chiến lƣợc phát triển đội ngũ GV có hả năng tốt trong việc phát triển năng lực đọc cho HS [127].
+ Nghiên cứu của các tác giả Abdul Razaq Ahmad, Mohd Mahzan Awang, Ahmad Ali Seman & Ramle bin Abdullah (2013) về kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử của GV và HS ở trƣờng THCS tại Malaysia. Kết quả nghiên cứu cho thấy, GV không phải hoàn toàn thành thạo trong việc sử dụng SGK, đặc biệt trong sáng tạo và tích hợp các nội dung của SGK với công nghệ thông tin và truyền thông (ICT). Kết quả cũng cho thấy, không có khác biệt đáng ể về giới tính trong việc sử dụng SGK. Nghiên cứu này khuyến cáo Bộ Giáo dục Malaysia cần tổ chức huấn luyện đặc biệt để nâng cao các KN sử dụng SGK cho cả GV và HS.
Điều này sẽ đảm bảo rằng các SGK đƣợc sử dụng một cách hiệu quả [95]. Nhƣ vậy, các nhà giáo dục ở nhiều nƣớc trên thế giới đã tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng SGK trong dạy học, và vẫn coi SGK là phƣơng tiện dạy học cần 11 thiết và khuyến cáo nên chú ý hơn nữa việc sử dụng SGK trong dạy học. Nghiên cứu liên quan đến làm việc với sách Các nghiên cứu về làm việc với sách đƣợc các tác giả, nhà nghiên cứu quan tâm và đề cập đến theo hai hƣớng cơ bản: làm việc với sách theo hƣớng đọc sách phổ biến, làm việc với sách theo hƣớng nhƣ một phƣơng pháp dạy học. Các nghiên cứu về làm việc với sách theo hƣớng đọc sách phổ biến đã đƣợc các tác giả, nhà nghiên cứu ngoài nƣớc quan tâm từ há lâu.
Trong đó, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của một số tác giả thuộc Liên Xô đƣợc công bố từ những năm 1950 – 1960. Povarlin với nhận định: "Phƣơng pháp đọc tuỳ thuộc vào mục đích, và hoàn toàn do mục đích quy định", Phƣơng pháp đọc sách” của A. Ruba in với tác phẩm Tự học nhƣ thế nào” đã chỉ ra cách đọc sách thông qua các định hƣớng cụ thể: cần phải đọc sách nhƣ thế nào, chọn sách nhƣ thế nào, nghệ thuật đọc sách, vấn đề đọc sách văn học [50], …. Các tác giả hác nhƣ: Bobbi Deporter & Mi e Herna i với tác phẩm Phƣơng pháp học tập siêu tốc hơi dậy năng lực tiềm ẩn trong bạn”, đã nghiên cứu khả năng đọc hiểu hi đọc sách và xác định việc đọc hàng ngày đòi hỏi phải đọc lƣớt để lấy thông tin đáng chú ý nhất, hiểu rõ, sắp xếp và lƣu thông tin,…[9], Mortimer J.
Adler và Charles Van Doren với tác phẩm How to read a boo ” đã hƣớng dẫn ngƣời đọc các cấp độ đọc khác nhau: từ PP đọc sơ cấp, qua việc đọc lƣớt có hệ thống và đọc kỹ lƣỡng, đến đẩy nhanh tốc độ đọc [57]. Tào Phƣợng với tác phẩm Bàn với thanh niên về vấn đề đọc sách”, xác định mục đích của việc đọc sách với thanh niên và tinh thần ham đọc sách của các vị lãnh tụ cách mạng Trung Quốc [73]. Có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra tầm quan trọng của việc đọc và tầm quan trọng của việc dạy cho HS các chiến lƣợc đọc hác nhau để phát triển KN đọc hiểu của HS. Các nghiên cứu cho thấy, HS có vấn đề về đọc văn bản sẽ gặp khó hăn trong việc thu thập thông tin từ các văn bản, và do đó, HS gặp hó hăn trong học tập.
Các nghiên cứu về KN đọc cũng đã chỉ ra rằng, chiến lƣợc đọc có thể đƣợc giảng dạy cho sinh viên, và khi giảng dạy, họ có thể nâng cao thành tích học tập trong các bài kiểm tra đọc hiểu [98], [101], [103], [122], [123], [132], [114], [115]. Các nghiên cứu về làm việc với sách theo hƣớng nhƣ một PPDH, tiêu biểu 12 nhƣ: X.