Chương I: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn. Chương 2: Tổ chức hoạt động dạy học môn Toán lớp 4 theo định hướng tích hợp, phát triển năng lực học sinh. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIÊN 1.
Một số vấn đề về dạy học tích hợp 1. Khái niệm tích hợp Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, hoà hợp, kết hợp” [7]. Trong từ điển Giáo dục học, tích hợp (TH) được hiểu là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch day học [13].
Theo từ điển Tiếng Anh - Anh (Oxford Advanced Learner’s Dictionary), từ Integration có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể. Những phần, những bộ phận có thể khác nhau nhưng tích hợp với nhau [32]. Tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau [5]. JIMHEBUY sau khi tóm tắt các phương pháp tiếp cận khác nhau đối với khái niệm “tích hợp”, đã nêu lên một quan niệm: “Tích hợp — đó là sự liên hệ lẫn nhau, là sự kết nối một cách hệ thống vào một cái thống nhất toàn vẹn và đi liền theo đó là một quá trình xây dựng những mối liên kết, sự hội tụ, sự thống nhất” và ““Tích hợp là một quá trình tương tác trên cơ sở một thế giới quan và những yếu tố logic — phương pháp luận nền tảng thống nhất” và tích hợp không chỉ là sự liên hệ kết nối đơn thuần, mà đi liền theo đó là một “quá trình xây dựng những sự hội tụ, tăng cường tính thống nhất và tính phức hợp của chúng” [26].
Theo góc độ tiếp cận khác nhau, cách hiểu, quan niệm về tích hợp có những phát biểu khác nhau: 11 + Tiếp cận theo góc độ của chương trình, môn học: Tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất. Theo từ điển Giáo dục học có các loại tích hợp: tích hợp chương trình; tích hợp các bộ môn học; tích hợp giảng dạy; tích hợp học tập; tích hợp kiến thức, kĩ năng:. + Tiếp cận theo góc nhìn tông thê, thì tích hợp là một phương diện của quá trình phát triển liên quan đến tổng hợp trong một thê thống nhất các thành phần và các yếu tố riêng lẻ đã có từ trước đó [20]. + Tiếp cận theo cầu trúc môn học, tích hợp là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ các môn học/Tĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới.
Hoặc tích hợp là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một môn học [20]. + Tiếp cận theo góc độ dạy học, TH là sự liên kết các các đối tượng giảng dạy, học tập trong cùng một kế hoạch hoạt động để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống dạy học, nhằm đạt mục tiêu dạy học tốt nhất. Dạy học nhằm hình thành ở HS những NL giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động ND, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau; là định hướng DH trong đó GV tổ chức, hướng dẫn đề HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những NL cần thiết, nhất là NL giải quyết vấn đề trong học tập vả trong thực tiễn cuộc sống. + Tiếp cận ở bình diện tổ chức dạy học, DHTH là tô chức, hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những NL cần thiết, nhất là NL giải quyết van dé trong học tập và trong thực tiễn của cuộc sống [8].
12 Tính chất đa chiều, sự đa dạng của sự thể hiện về “tích hợp” đã dẫn tới những định nghĩa đa trị, đa chiều không loại trừ nhau mà còn bổ sung cho nhau trong các công trình nghiên cứu. Tóm lại, TH là một quá trình kết hợp các đối tượng khác nhau vào một chỉnh thể thống nhất. Kết quả quá trình kết hợp đó là sự hình thành một hệ thống mới hoặc có thể bao gồm chính các phần có ít nhiều liên hệ với các hệ thống trước đó, chúng có mối liên hệ với nhau chặt chẽ hơn và có sự thay đối về chất trong bản thân thuộc tích của mỗi bộ phận. Khái niệm về dạy học tích hợp Đỗ Ngọc Thống trong một thuyết trình đã nêu: “Dạy học tích hợp là tổ chức, hướng dẫn đề học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống”.
Dạy học tích hợp là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi học sinh biết cách vận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học tập trong nhà trường phải được gắn với các tình huống của cuộc sống mà sau này học sinh có thể đối mặt vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với các em. Với cách hiểu như vậy, dạy học tích hợp phải được thể hiện ở cả nội dung chương trình, phương pháp đạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá, hình thức tổ chức dạy học.
13 Như vậy, thực hiện đạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân mỗi học sinh, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ gia đình, người công dân, người lao động tương lai. Các mức độ và hình thức của dạy học tích hợp Tích hợp trong nhà trường hiện nay có thể đi theo nhiều hướng và ở các cấp độ khác nhau. Theo Đỗ Xuân Hội có các hướng: + Tích hợp đa môn — “cường độ yếu”: mỗi môn học độc lập, chú ý phần ứng dụng liên hệ đến các môn học khác; + Tích hợp liên môn — “cường độ trung bình”: mỗi môn học độc lập, thêm phần “Chủ đề tích hợp” chung cho các môn học; + Tích hợp xuyên môn — “cường độ mạnh”: phối hợp các môn học [26|. Có 4 hình thức tích hợp trong dạy học sau đây: 1.
Tích hợp nội môn Có hai kiểu tích hợp trong nội bộ môn học: Tích hợp theo chiều ngang: Tích hợp nội môn thê hiện ở việc hệ thống hóa kiến thức, trong đó các kiến thức hoặc các yếu tô riêng rẽ được liên kết “móc xích” lại với nhau và được “nén ép” theo những cách khác nhau đề tạo thành từng khối, qua đó làm rõ tư tưởng chủ đạo hay quy luật mà môn học phản ánh và cuối cùng dẫn đến sự phát triển của cấu trúc nội dung bên trong của môn học. Tích hợp theo chiều dọc: Tích hợp theo cấu trúc đồng tâm xoắn trôn ốc, trong đó vòng xoắn sau phát triển sâu sắc hơn vòng xoắn trước. Với cấu trúc này, người ta có thể sắp xếp, hệ thống hóa các kiến thức theo cách hoặc đi từ cái riêng (cái chỉ tiết) đến cái tong thể, hoặc từ tổng quát đến riêng biệt tùy thuộc và trình độ nhận thức của học sinh. Nội dung dần dần được làm phong phú bởi các thông tin mới, các liên kết và các quan hệ mới.
Đặc trưng 14 của hình thức tích hợp này là học sinh không bị che lấp vấn đề ban đầu trong tầm nhìn, trong khi vẫn mở rộng và làm sâu sắc thêm được những kiến thức có liên quan [28]. Ví dụ: Ở lớp 2, HS chỉ làm quen với việc nhận dạng tổng thể. Ở lớp 3 và lớp 4, HS tìm hiểu sâu hơn về đặc điểm của Hình chữ nhật, làm quen với việc vẽ Hình chữ nhật. Ở lớp 5, HS có thể tổng kết các hiểu biết đã có được về hình chữ nhật đồng thời nhận ra hình chữ nhật thông qua việc nhận biết các mặt của một khối hộp chữ nhật.
Như vậy, HS đã có thể đi từ hiểu biết từng kiến thức riêng lẻ về hình chữ nhật rồi sau đó nâng dần lên để có hiểu biết sâu hơn, khái quát hơn về hình chữ nhật. Tích hợp đa môn Trong tích hợp đa môn, các môn học là riêng biệt nhưng có những liên kết có chủ đích giữa các môn học và trong từng môn bởi các chủ đề hay các vấn đề chung. Khi học hay nghiên cứu về một vấn đề nào đó, HS đồng thời được tiếp cận từ nhiều bộ môn khác nhau, thậm chí một vấn đề được dạy ở nhiều môn cùng một lúc. Điều đó cho phép học sinh giải quyết vấn đề dựa trên kiến thức thu được ở nhiều bộ môn khác nhau, tạo ra những kết nối giữa các môn học và lĩnh vực giáo dục [26].
Tích hợp liên môn Trong tích hợp liên môn, các môn học được liên hợp với nhau và giữa chúng có những chủ đề, vấn đề, những khái niệm lớn và những ý tưởng chung. Ngoài ra, các khái niệm hoặc các kĩ năng liên môn được nhân mạnh giữa các môn chứ không phải trong từng môn riêng biệt, người học cần huy động kiến thức của nhiều môn học đề giải quyết vấn đề đặt ra [26]. Ví dụ: Khi dạy về Đại lượng và đo đại lượng, GV có thể hướng dẫn HS tích hợp bằng cách lồng ghép nội dung môn Đạo đức. Qua bài tập, HS không chỉ tính được số ki — lô — gam gạo mỗi lớp ủng hộ được mả còn nắm chắc mối quan hệ giữa số tự nhiên và đơn vị đo đại lượng, biết so sánh các số tự nhiên với đại lượng có đơn vị đo khối lượng là ki — lô - gam.