CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về năng lực định hướng nghề nghiệp Lựa chọn nghề nghiệp rất quan trọng và là một quá trình khó khăn mà nhiều người phải trải qua trong một khoảng thời gian của cuộc đời. O'Brien (1996) khẳng định rằng tất cả mọi người nên có một nghề nghiệp trung thực.
Tuy nhiên, nhiều HS có thể sẽ đưa ra những quyết định sai lầm về nghề nghiệp do thiếu thông tin, thiếu hiểu biết, áp lực của bạn bè, mô hình sai hoặc do uy tín gắn liền với sự nghiệp nhất định mà không có sự hướng dẫn ĐHNN (Salami, 1999, Ndambuki và Mutie, 1999) [93]. Việc ĐHNN sớm cho HS được coi là một phương tiện, cách thức chuẩn bị cho sự nghiệp và cuộc sống tương lai. Tác giả Morgan và Hart (1977); Irum Inayat; Rooh ul Amin; Zubaria Inayat; Siti Salwah Salim (2013) đã nghiên cứu vai trò của hình thành NL ĐHNN trong nhà trường và ảnh hưởng kết quả học tập của HS đã kết luận: Việc ĐHNN có ý nghĩa thúc đẩy sự thành công của HS trong nhà trường. [77] Trên thế giới, Nghiên cứu về ĐHNN và NL ĐHNN từ lâu đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm với các khía cạnh khác nhau, cụ thể như: 1.
Nghiên cứu khẳng định vai trò của năng lực định hướng nghề nghiệp đối với học sinh Có rất nhiều các nghiên cứu chỉ ra vai trò của NL ĐHNN như: Hướng nghiên cứu khẳng định vai trò của NL ĐHNN đến sự thành công, hài lòng của cá nhân: Các công trình nghiên cứu của Kuijpers, M.; Gundy (2011), bắt nguồn từ dự án "Nghiên cứu Alfred P. Sloan của Thanh niên và Phát triển Xã hội "(1992-1997), đã thể hiện rõ vai trò quan trọng của ĐHNN của thanh thiếu niên trong việc nâng cao chất lượng học tập trong nhà trường phổ thông cũng như trong việc định hình con đường sự nghiệp tương lai sau này khi tốt nghiệp trung học. Sự thiếu hiểu biết về kế hoạch nghề nghiệp và các yêu cầu của nó tạo ra sự khác biệt ngày càng gia tăng giữa lựa chọn từ thời trung học và thực tế nơi làm việc sau này [89]. Một số nghiên cứu về tâm lý học và xã hội học cho thấy sự lựa chọn nghề 10 nghiệp tương đối ổn định cần được hình thành khá sớm trong cuộc đời mỗi người (Berg, Grant, & Johnson, 2010).
[63] Các nghiên cứu còn chỉ ra việc cá nhân có khả năng ĐHNN cũng giúp họ có sự thành công trong công việc và sự nghiệp sau này. Nghiên cứu của các tác giả Igbaria, Magid, Kassicieh (1999) đã xác định ĐHNN rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến quyết định chuyển từ công việc này sang công việc khác, định hình cái gì đang được tìm kiếm trong cuộc sống, quyết định quan điểm của một cá nhân về tương lai, ảnh hưởng đến sự thành công sau này của họ [76]. Tương tự tác giả Edith M. Braun; Hammad Sheikh and Bettina Hannover (2011) nghiên cứu mối quan hệ giữa khả năng ĐHNN và thành công nghề nghiệp trong tương lai - nghiên cứu theo chiều dọc đã chỉ ra khả năng NL ĐHNN của HS càng cao càng tương quan thuận với sự thành công trong nghề nghiệp sau này [ 73].
Nhóm tác giả Lerpornkularat, Koul và Sujivorakul (năm 2012) tại Thái Lan đã khảo sát định lượng trên mẫu ngẫu nhiên của 2997 người tham gia nhằm đánh giá tác động nhân quả của ĐHNN cá nhân đối với sự hài lòng trong cuộc sống, sự hài lòng công việc hoặc nghề nghiệp. Đóng góp của nghiên cứu này đặt ra nhu cầu cần nâng cao NL ĐHNN cho cá nhân trong quá trình còn học trong nhà trường [86]. Hướng nghiên cứu vai trò của ĐHNN đối với kết quả học tập của HS tại nhà trường: Tác giả Irum Inayat; Rooh ul Amin; Zubaria Inayat; Siti Salwah Salim (2013) nghiên cứu vai trò của hình thành NL ĐHNN trong nhà trường và ảnh hưởng kết quả học tập của HS đã kết luận: Việc ĐHNN có ý nghĩa thúc đẩy sự thành công của HS trong nhà trường. Vì vậy nhà trường cần phải khuyến khích HS suy nghĩ về bản thân mình và về thế giới công việc; yêu cầu HS cần có kiến thức, hiểu biết và kĩ năng trong quá trình ĐHNN trước khi đưa ra quyết định nghề nghiệp thông minh.
[77] Tại Việt Nam các tác giả khi nghiên cứu về ĐHNN và GDHN cũng khẳng định vai trò của NL này đối với kết quả học tập của HS, sự thành công trong nghề nghiệp sau này cũng như tác động đến sự phát triển của xã hội. Với vai trò như vậy, việc hình thành và phát triển NL ĐHNN cho HS là điều hết sức cần thiết. Nghiên cứu các yếu tố cấu trúc của năng lực định hướng nghề nghiệp Có rất nhiều các lý thuyết cũng như các công trình nghiên cứu khác nhau chỉ ra cấu trúc và các yếu tố của NL ĐHNN ở HS như: 11 Theo F. Hay theo Super, sự lựa chọn nghề nghiệp được dựa trên việc kết hợp khả năng và sở thích của cá nhân với công việc và chịu ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và thể chất.
Những thay đổi trong các yếu tố này có thể có tác động đến sự phát triển nghề nghiệp của cá nhân [65 ].Platonop (1960) với quan niệm về “Tam giác hướng nghiệp”, trong đó xác định rõ ba cạnh của hướng nghiệp là: (1) đặc điểm, yêu cầu của các ngành nghề trong xã hội, (2) nhu cầu nhân lực của thị trường lao động, (3) đặc điểm về nhân cách, tâm sinh lý của cá nhân. Khi cá nhân tìm được sự phù hợp cả ba cạnh của tam giác, khi đó tìm được sự lựa chọn nghề tối ưu. Geistfeld, Loren, (1992) đưa ra bốn yếu tố trong NL ĐHNN, đó là: Tự nhận thức; nhận thức về giáo dục; nhận thức về nghề nghiệp; nhận thức về xu thế xã hội. Trong đó yếu tố nhận thức nghề nghiệp bao gồm nhận thức đặc điểm nghề; thăm dò nghề nghiệp; lập kế hoạch nghề và ra quyết định chọn nghề.
Các yếu tố này sẽ giúp các cá nhân đưa ra quyết định tốt và phù hợp trong lựa chọn nghề nghiệp và đây là một quá trình diễn ra liên tục, có trình tự [72]. Tại Việt Nam, tác giả Nguyễn Đức Trí (2005) đã đề xuất cấu trúc nhân cách trong lựa chọn nghề nghiệp gồm: (1) xu hướng nghề nghiệp; (2) NL nghề nghiệp; (3) đặc điểm nhận thức; (4) đặc điểm về khí chất, giới tính, tuổi trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp. Bốn cấu trúc trên đóng vai trò quan trọng trong ĐHNN, vì vậy khi ĐHNN, HS cần được hỗ trợ và nhận thức về các yếu tố này [52]. Hay nhóm tác giả Hoàng Kiện, Nguyễn Thế Trường, Phạm Tất Dong đã dựa vào “miền chọn nghề tối ưu” yêu cầu khi ĐHNN HS phải trả lời được ba câu hỏi: Tôi thích làm nghề gì? (hứng thú), Tôi có thể làm nghề gì? (năng lực), Tôi cần phải làm nghề gì? (yêu cầu xã hội, thị trường lao động đối với nghề).
Do đó hứng thú, NL của cá nhân là những yếu tố cơ bản để chỉ ra sự cần thiết của mỗi cá nhân với yêu cầu của một nghề nào đó. Theo đó, đa phần các tác giả đều khẳng định rằng trong ĐHNN cần phải tìm hiểu, đánh giá đúng các đặc điểm nhân cách của bản thân như: xu hướng nghề nghiệp (Bao gồm nguyện vọng, hứng thú, động cơ); NL (khả năng); tính cách phù 12 hợp với nghề. Bên cạnh đó cần có nhận thức về thế giới nghề nghiệp, về nhu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước, nhu cầu nhân lực của các ngành nghề trong xã hội, từ đó có ĐHNN phù hợp. Những cách tiếp cận của các tác giả trên đều chỉ ra rằng NL ĐHNN bao gồm các NL thành phần sau: (1) NL nhận thức bản thân; (2) NL nhận thức đặc điểm nghề và nhu cầu thị trường nghề; (3) NL ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp.
Tuy nhiên, một số tác giả có những cách tiếp cận khác, mở rộng thêm một số NL thành phần trong NL ĐHNN; cụ thể như: Theo thuyết xây dựng cá nhân của Kelly nhấn mạnh đến NL lập kế hoạch nghề nghiệp trong ĐHNN, ông đề xuất "Bản đồ thế giới làm việc" là một yếu tố cần đưa vào trong NL ĐHNN. Trong lý thuyết nhận thức nghề nghiệp xã hội các tác giả cho rằng: Nhận thức về sở thích, giá trị và khả năng tiếp cận thông tin về nghề nghiệp đã chọn, lựa chọn các mục tiêu thực tế và mức độ phù hợp, lập kế hoạch liên quan đến mục tiêu và tìm cách đối phó với những khó khăn đều được cho là các yếu tố của ĐHNN [61]. Tác giả Johansson, Charles B.(2003) trong nghiên cứu của mình đã dựa trên kế hoạch nghề nghiệp tự nguyện của Larry Cochran, đề xuất một bản kế hoạch ĐHNN tự khúc (SMCP) - là một bản kế hoạch hướng dẫn người học trong quá trình ĐHNN, trong đó có bốn phần chính: (1) Phát triển sự hiểu biết về bản thân liên quan đến nghề nghiệp; (2) hướng dẫn lập kế hoạch nghề nghiệp; (3) đưa ra kế hoạch hành động; (4) Đánh giá ĐHNN. Chương trình kế hoạch này bao gồm các bài tập, bảng câu hỏi về nhân tố mười sáu nhân cách (16PF), các khuyến nghị (như tư vấn viên tư vấn nghề nghiệp) và các hướng dẫn chi tiết.
Kế hoạch này là một chương trình hướng dẫn và bài tập về cách tổ chức và tiến hành ĐHNN thành công [78]. Theo đó, cách tiếp cận của các tác giả này còn chỉ ra các NL thành phần trong NL ĐHNN, đó là NL ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp. Như vậy các nghiên cứu đã chỉ ra cấu trúc và các yếu tố khác nhau của NL ĐHNN như: NL nhận biết đặc điểm bản thân; NL nhận biết về nghề và nhu cầu thị trường nghề, NL lập kế hoạch nghề nghiệp; NL giải quyết vấn đề và ra quyết định 13 liên quan đến nghề nghiệp. Tuy nhiên mỗi nghiên cứu hay quan điểm đều tiếp cận các yếu tố của NL ĐHNN khác nhau với các thành tố riêng lẻ.
Không có nghiên cứu hay quan điểm nào nhìn nhận cấu trúc của NL ĐHNN một cách chỉnh thể, thống nhất tất cả các NL thành phần này. Những nghiên cứu về phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh Có rất nhiều các nghiên cứu đề cập đến các khía cạnh khác nhau của việc phát triển NL ĐHNN cho HS THPT, đó là: 1.