Chương 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại. Trên thế giới, tích hợp đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnh các trào lưu sư phạm theo mục tiêu, giải quyết vấn đề, phân hóa, tương tác.
Trào lưu sư phạm tích hợp xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở người học những năng lực rõ ràng, có dự tính những hoạt động tích hợp trong đó người học học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác đã lĩnh hội một cách riêng rẽ. Cách tiếp cận tích hợp trong xây dựng chương trình GD bắt đầu được đề cao ở Mỹ và các nước châu Âu từ những năm 60 của thế kỷ XX. Gần một thập kỷ sau đó vấn đề này mới được quan tâm ở châu Á và ở Việt Nam (vào những năm 70 - 80 của thế kỷ XX). Ở khu vực Đông Nam Á hầu hết các nước đã triển khai quan điểm tích hợp những mức độ nhất định.
Trong những năm 70 và 80 của thế kỷ XX, UNESCO đã có những hội thảo với các báo cáo về việc thực hiện quan điểm tích hợp của các nước tới dự. Theo thống kê của UNESCO, từ năm 60 đến năm 74 của thế kỉ XX trong số 392 chương trình được điều tra đã có 208 chương trình môn khoa học thể hiện quan điểm tích hợp ở những mức độ khác nhau từ liên môn, kết hợp đến tích hợp hoàn toàn theo những chủ đề [22]. Tích hợp được hiểu như một khái niệm khoa học đầy đủ trong GD vào những năm 80 của thế kỷ XX trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ về kinh tế, chính trị, khoa học, văn hóa… của thế giới. Trong thời gian này, khái niệm tích hợp, đã được xác định đầy đủ và vững chắc trong các công trình triết học và khoa học khác.
Bởi vậy, có không ít người nhận định sai lệch rằng tích hợp trong GD được xuất hiện nhờ sự dịch chuyển đơn giản khái niệm từ các khoa học khác. Cần phải thấy rằng tích hợp đã được các nhà GD bàn luận ngay cả khi không được các nhà triết học, PP luận quan tâm. Trong GD, tích hợp có sự phát triển lâu dài hàng trăm năm. Việc xuất hiện khái niệm tích hợp trong GD vào những năm 80 của thế kỷ XX là kết quả của sự phát triển các quá trình tích hợp trong GD.
Kinh nghiệm tích hợp trong GD nước Nga thế kỷ XX có thể phân chia thành 3 giai đoạn kế tiếp nhau dựa trên chất lượng phát triển: Giao thời của thế kỷ XX- Nhà trường lao động; Từ những năm 50 đến những năm 70- mối quan hệ liên môn; Từ những năm 80 đến 90- Tích hợp (tham khảo [22]). 9 Quan điểm nhà trường lao động đã được khởi xướng bởi nhà GD, triết gia người Mỹ John Deway (1859-1952). Trong cuốn sách “Dân chủ và giáo dục” (NXB Tri thức, Hà Nội, 2008, Phạm Anh Tuấn dịch), J. Deway đã viết “chúng ta cần phải xem xét các công việc nhà trường trong sự gắn bó với sản xuất, với gỗ, vải, sợi, kim loại và phải coi đó như là PP sống và học tập… Bằng cách đó, bản thân nhà trường sẽ trở thành đời sống xã hội sôi động trong thực hiện thay vì việc thu hẹp mình khỏi đời sống”.
Ông đã đưa ra nguyên tắc về sự thống nhất giữa lao động với dạy học, theo đó nhà trường lao động là điều cần thiết để khắc phục sự tách biệt giữa nhà trường và cuộc sống. Với sự phát triển của giáo dục và xã hội, tính đơn môn và sự đóng cửa của nhà trường với cuộc sống trong GD ở nhà trường truyền thống đã dần được thay thế bởi nhà trường kiểu mới với tư tưởng chủ đạo là đưa cuộc sống vào các hoạt động GD trong nhà trường, liên kết các môn học theo thực tiễn cuộc sống sôi động ngoài xã hội. Các nguyên tắc lý luận dạy học được đưa ra dựa trên cơ sở nền tảng của của mối liên hệ liên môn - tích hợp đã chi phối việc kiến tạo các quá trình GD cả về mặt lý luận và thực tiễn. Theo cách hiểu thông thường, các mối liên hệ liên môn biểu hiện như là sự hỗ trợ có tính định hướng (tập trung) cho mỗi môn khoa học, bởi tri thức khoa học và PP nhận thức của một số môn học khác.
Với cách tiếp cận mới này - các mối liên hệ liên môn (chứ không phải là một môn học) hệ thống lý luận dạy học đã có được sự định hướng rõ ràng để chỉ đạo việc lựa chọn nội dung và PP truyền thụ cho HS trong quá trình dạy học. Nghiên cứu khoa học GD đầu tiên về vấn đề tích hợp “Các quá trình tích hợp trong khoa học GD và thực tiễn GD - dạy học chủ nghĩa cộng sản được xuất bản năm 1983. Khái niệm tích hợp đã được đưa vào GD học Xô Viết trong tác phẩm này. Theo ý kiến của các tác giả, tuyển tập của họ là những ý tưởng đầu tiên phản ánh bản chất các quá trình tích hợp trong GD như là tính quy luật của khoa học” [22].
Phormenko (1996) “tích hợp đó là phương thức hình thành nhân cách phát triển toàn diện con người Xô Viết" [22] và điều đó đã nhấn mạnh tới phương thức GD quan trọng này trong việc thực thi các nhiệm vụ cơ bản của GD. Cùng với các tác giả như V. cũng đều thống nhất nhận định về tích hợp như là một nguyên tắc lý luận dạy học. Vào cuối những năm 80 cho tới giữa những năm 90 của thế kỷ trước đã xuất hiện các giáo trình và bài học tích hợp ở tất cả các môn học trong nhà trường phổ 10 thông.
Bản thân tư tưởng về lý luận DHTH (xét về mặt hình thức) đã được đề cập tới trong tư tưởng GD truyền thống thì nay được triển khai một cách có hệ thống: cấu trúc của nội dung các môn học, PP dạy học, tổ chức quá trình dạy học. Tư tưởng này đã được giáo giới Xô Viết tiếp nhận trên cơ sở kế thừa những tinh hoa của nhà trường lao động và mối liên hệ liên môn của GD truyền thống thời gian trước đó với sự chỉ đạo về mặt lý luận và tìm tòi sáng tạo trong hoạt động dạy học. Tư tưởng tích hợp được khởi động với các chương trình và bài học về kỹ thuật (kỹ thuật công nghiệp, kỹ thuật nông nghiệp, nữ công gia chánh, thủ công), tiếp đến là các môn khoa học tự nhiên (Lý, Hoá, Sinh) và sau đó là các môn khoa học xã hội và nhân văn (Văn, Sử, Địa, GD công dân, Đạo đức, Thẩm mỹ, Nghệ thuật). Chuyển từ mối liên hệ liên môn cơ học sang tích hợp môn học là rất phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực vượt bậc của người GV trong việc tìm tòi nội dung tích hợp và PP gắn kết chúng thành một thể thống nhất phục vụ bài học [22].
Đóng góp đáng kể cho việc hình thành hệ thống lý luận DHTH, vào nửa đầu những năm 90 của thế kỷ XX dưới sự chỉ đạo của V. Phormenko, các nhà GD Xô Viết đã tiến hành nghiên cứu chương trình tích hợp một cách có hệ thống với cụm đề tài “Xây dựng quá trình dạy học trên cơ sở tích hợp”. Các tác giả tiến hành xác lập các phương thức xây dựng chương trình tích hợp trong GD, đưa ra cách phân loại các phương thức đó, hình thành khái niệm về các sự kiện tích hợp và cần được tích hợp [22]. Về mô hình chương trình DHTH, trên thế giới có ba loại phổ biến: Mô hình đa môn (interdisciplinary model), mô hình dựa trên chuỗi vấn đề (problem-based model) và mô hình dựa trên các chủ đề (themebased model).
Ở Mỹ: Tùy mỗi HS, chương trình học có thể khác nhau nhưng những môn học chính là: Khoa học tự nhiên (Sinh vật, Hóa học, Vật lý), Toán học (Đại số, Hình học, Tiền tích phân) Tiếng Anh, Khoa học xã hội (Lịch sử thế giới, Lịch sử Mỹ, Kinh tế học và Chính trị) và thể thao tổng quát. Những môn học tự chọn như: Nghệ thuật, Nghệ thuật sân khấu, Giáo dục kỹ thuật, Computer, Thể thao chuyên môn, Báo chí, Ngoại ngữ… Tại một trường trung học của Mỹ, để giảng dạy chương trình tích hợp, thường có 4 GV phụ trách 110 HS. Những môn học chính, gồm: Ngôn ngữ, Toán, Khoa học, Xã hội [22]. Ở Hàn Quốc: Hệ thống GDPT Hàn Quốc theo mô hình 6-3-3, tức là 6 năm Tiểu học, 3 năm THCS, và 3 năm THPT.
Trong chương trình GDPT của Hàn Quốc 11 vấn đề tích hợp được thể hiện rõ nhất ở giai đoạn giáo dục cơ bản, bao gồm chương trình Tiểu học và THCS. Với chương trình Tiểu học, các nội dung tích hợp được thực hiện cao độ và đậm đặc ở lớp 1 và 2 với các nội dung như: chúng ta là lớp Một, cuộc sống dễ chịu, cuộc sống thông minh và cuộc sống kỷ luật. Từ lớp 3 đến lớp 10, hết giai đoạn GD cơ bản, các nội dung tích hợp thể hiện rõ 2 môn: Khoa học (Science) và Tìm hiểu xã hội (Social study) [52]. Chương trình giáo dục của Hàn Quốc được đổi mới khá thường xuyên, từ năm 1955-2009 đã thay đổi 9 lần.
Tuy nhiên, ngày 23 tháng 9 năm 2015, Bộ Giáo dục Hàn Quốc đã thông qua “Hướng dẫn quốc gia về chương trình giảng dạy quốc gia sửa đổi năm 2015”. Chương trình giảng dạy quốc gia mới sẽ được thực hiện đầy đủ vào năm 2020 và mục tiêu chính của chương trình giảng dạy mới là một “người học sáng tạo và tích hợp”. Trong khi hệ thống giáo dục Hàn Quốc đã tập trung hơn vào việc cung cấp kiến thức chuẩn, tầm nhìn mới tìm cách thúc đẩy sự linh hoạt và sáng tạo về cách học sinh giải quyết những thách thức mới của thế kỉ [52]. Ở Pháp: Môn Lịch sử, Địa lý - Giáo dục công dân kết hợp thành một môn, song vẫn tồn tại 3 phân môn độc lập.
Bên cạch đó, môn này cũng được khuyến nghị dạy tích hợp với các môn khác như Lịch sử, Nghệ thuật [86]. Ở Đức: Các môn học tích hợp trong chương trình dạy học hiện đại ở hai bang Berlin và Brandenburg các môn tích hợp các Khoa học tự nhiên và các khoa học xã hội được dạy ở lớp 5 và 6. Các môn học tích hợp không xóa bỏ các môn học độc lập mà là sự bổ sung cho môn học độc lập. Có nhiều con đường khác nhau để dạy học kiến thức tích hợp, nhằm mục tiêu phát triển năng lực học tập cho HS [86].