PHẦN MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài Trong quá trình hình thành và phát triển của xã hội, nhu cầu tập luyện thể dục thể thao (TDTT) ngày càng được xã hội quan tâm. TDTT đã gắn kết các dân tộc lại với nhau và có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến từng quốc gia, góp phần hình thành nên giá trị đạo đức nhân văn, mang đến hòa bình, hợp tác và tình hữu nghị giữa các quốc gia trên toàn thế giới. Hơn thế nữa, hoạt động TDTT còn như là cầu nối gắn kết giữa các cá nhân trên mọi vùng miền, mọi dân tộc và mọi quốc gia. Qua hoạt động TDTT xóa bỏ được nhiều khoảng cách cũng như đối lập về quan điểm chính trị, giá trị văn hóa, khoảng cách giàu nghèo… để cùng hướng tới sự phát triển phồn thịnh cho nhân loại.
Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm tới công tác TDTT nói chung và giáo dục thể chất (GDTC) cho học sinh (HS), sinh viên (SV) trong nhà trường nói riêng, coi sức khoẻ là vốn quí nhất của con người và xem phát triển TDTT là một bộ phận quan trọng trong chính sách phát triển kinh tế xã hội. Quan điểm được thể hiện qua việc ngành giáo dục đã đưa môn GDTC là một môn trọng yếu để phát triển toàn diện nhân cách cho học sinh phổ thông, ngoài việc phát triển thể chất, đây còn là môn học góp phần phát triển các mặt đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ, lao động và hướng nghiệp. Vì vậy, GDTC là môn học bắt buộc từ bậc mầm non cho đến đại học trong hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam. Trong thời đại hiện nay, khi cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật đang làm thay đổi tính chất và điều kiện lao động, làm nảy sinh những nghề nghiệp mới, lấy kiến thức khoa học - công nghệ làm động lực sản xuất, đòi hỏi người lao động không chỉ có những kiến thức của nền sản xuất hiện đại, mà phải có năng lực về thể chất và tinh thần.
Hơn nữa, lao động thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, lấy tri thức làm động lực tăng năng suất lao động, sản xuất dựa trên lao động trí tuệ càng nhiều, lao động cơ bắp ngày càng giảm, dẫn đến hiện tượng “đói vận động” và căng thẳng thần kinh, là những nguyên nhân 2 gây ra những căn bệnh của thời đại công nghiệp. Điều đó, càng cho thấy vai trò của GDTC ngày càng trở thành một yêu cầu cần thiết đối với nhân dân, nhất là đối với thế hệ HS-SV. Bởi vậy, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (1996) đã chỉ rõ “Sự cường tráng về thể chất là nhu cầu bản thân của con người, đồng thời là vốn quý để tạo ra tài sản trí tuệ và vật chất xã hội” [6]. Tiết học GDTC ở trường trung học phổ thông (THPT) không chỉ để phát triển thể chất của HS mà còn có tác dụng đến nhiều mặt.
Trong tiết học này, mối quan hệ hành vi giữa cá nhân và tập thể rất đa dạng, phong phú, biến hóa sinh động. Nếu tổ chức tốt tiết học GDTC có thể giáo dục tư tưởng, đạo đức, ý chí, lòng yêu nước, tinh thần tập thể, tính kỷ luật, trung thực và lòng dũng cảm… một cách có hiệu quả. Cũng trong xã hội hiện đại, kĩ năng (KN) thực hành xã hội (THXH) ngày càng được đánh giá cao. Đó là một thuật ngữ dùng để chỉ các KN quan trọng trong cuộc sống của con người, nó bao gồm: KN giao tiếp; KN làm việc đồng đội; KN quản lý thời gian; KN lãnh đạo; KN tư duy hiệu quả; KN giải quyết vấn đề (GQVĐ); KN học và tự học; KN quản lý xung đột; KN sáng tạo và đổi mới… Rất nhiều nhà tuyển dụng xem trọng những KN thiên về tính cách này và xem đây là một trong những yêu cầu tuyển dụng quan trọng.
Có KN THXH tốt sẽ giúp mỗi người xây dựng được thêm nhiều mối quan hệ, giao tiếp hiệu quả hơn và nâng cao được triển vọng nghề nghiệp. Nền giáo dục hiện đại luôn hướng tới mục đích phát triển HS một cách toàn diện, có đạo đức tốt, nhân cách tốt, có văn hóa và KN. Ở lứa tuổi HS THPT, các em có nhiều thay đổi rõ rệt về cơ thể, tâm sinh lý, tình cảm và các mối quan hệ xã hội, đặc biệt ở độ tuổi học sinh THPT, các em vừa mong muốn được công nhận mình là người lớn, vừa mâu thuẫn với nhận thức xã hội chưa đạt mức độ của một người trưởng thành, do đó có rất nhiều KN thuộc nhóm KN THXH phải được trang bị cho các em. Mặt khác, những KN THXH không chỉ có ảnh hưởng lớn, phục vụ cho hoạt động học tập, đời sống học 3 sinh THPT mà còn là nền tảng hành trang để học sinh bước vào học tập ở môi trường bậc cao hơn cũng như công việc về sau.
Những kĩ năng như: KN giao tiếp; KN làm việc đồng đội; KN quản lý thời gian; KN lãnh đạo; KN tư duy hiệu quả; KN GQVĐ; KN học và tự học; KN quản lý xung đột; KN sáng tạo và đổi mới… luôn thường trực trong từng ngày của học sinh. Tuy vậy, nội dung phát triển kĩ năng THXH cho học sinh THPT ở các trường chưa có những nghiên cứu bài bản, toàn diện. Do chưa có KN nên các em thường gặp khó khăn, rắc rối, đôi khi phải gánh chịu những hậu quả không như mong muốn bởi chưa tìm ra phương hướng giải quyết đúng đắn và thông minh nhất. Mặt khác trong nhà trường hiện nay, tình trạng chú trọng nhiều hơn đến việc dạy kiến thức chuyên môn, thành tích học tập nên việc rèn luyện KN cho HS chưa được quan tâm đúng mức, còn nhiều bất cập, thiếu thực tế và trải nghiệm.
Thực tế đã cho thấy dù bạn có tài giỏi, thông minh đến đâu nhưng nếu thiếu KN THXH thì bạn cũng không thể tiếp cận với môi trường xung quanh, hòa nhập cũng như khẳng định mình. Chính vì vậy, việc rèn luyện KN THXH cho học sinh ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường là điều rất cần thiết. Thế nhưng chương trình học hiện nay không có đủ thời gian cho các em học sinh học tập và rèn luyện KN THXH, xu hướng tích hợp vào các tiết học GDTC đang là được ưu tiên lựa chọn hiện nay. Như vậy có thể thấy trong cuộc sống hiện đại với môi trường sống, học tập, làm việc ngày càng năng động, nhiều sức ép và cạnh tranh gay gắt thì ngoài kiến thức chuyên môn, mỗi người cần trang bị cho mình những yếu tố không thể thiếu đó chính là KN THXH và một sức khỏe cường tráng.
Các yếu tố này càng quan trọng đối với HS nói chung và đặc biệt là HS THPT nói riêng. Các yếu tố quan trọng này không thể thiếu đối với thành công của một con người. Chúng có liên quan hay ảnh hưởng gì với nhau, làm thế nào để tìm ra những giải pháp tốt nhất để kết hợp hiệu quả việc giáo dục các yếu tố này 4 trong công tác xây dựng và phát triển toàn diện con người mới xã hội chủ nghĩa là một vấn đề hết sức cấp thiết cần giải quyết. Từ những lý do trên, đề tài: “Tích hợp phát triển kĩ năng thực hành xã hội cho học sinh thông qua tiết học thể dục tại một số trƣờng trung học phổ thông ở thành phố hồ chí minh” đã được xác lập.
Mục đích nghiên cứu Từ những điểm tương đồng giữa KN THXH và KN, KX vận động trong quá trình học tập môn thể dục. Chúng tôi tiến hành tích hợp phát triển KN THXH cho HS thông qua tiết học thể dục tại một số trường THPT ở Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), nhằm góp phần hướng đến phát triển toàn diện con người mới xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu 1: Đánh giá thực trạng việc tích hợp phát triển KN THXH cho HS thông qua tiết học thể dục tại một số trường THPT ở TP. Mục tiêu 2: Xây dựng các bài tập tích hợp phát triển KN THXH cho HS thông qua tiết học thể dục tại một số trường THPT ở TP.
Mục tiêu 3: Đánh giá hiệu quả của các bài tập tích hợp phát triển KN THXH cho HS thông qua tiết học thể dục tại một số trường THPT ở TP. Giả thuyết khoa học của đề tài KN THXH có một vai trò đặc biệt quan trọng đối với học sinh THPT, các KN này có nhiều điểm tương đồng với KN, KX vận động của HS trong tiết học GDTC và là yếu tố quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả dạy học phát triển phẩm chất, năng lực HS theo tinh thần chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đang được thực hiện tại các trường THPT. Tuy mức độ đạt được KN THXH của HS THPT hiện nay đang ở mức bình thường nhưng chưa được phát triển đồng đều từng kĩ năng riêng lẻ. Nó được hình thành và phát triển qua nhiều con đường khác nhau, trong đó có thực hiện qua tiết học GDTC tại trường phổ thông.
Công tác tích hợp phát triển KN THXH cho HS THPT qua môn GDTC cũng chưa được các đơn vị trường THPT xác định là 5 một nhiệm vụ chính yếu so với khả năng ứng dụng của môn học này để phát triển KN THXH cho HS. Vì vậy nếu xây dựng các bài tập tích hợp phát triển các KN THXH một cách tích cực, hiệu quả thì ngoài việc nâng cao khả năng thực hiện hiệu quả các KN THXH trong cuộc sống còn có thể nâng cao kết quả học tập môn GDTC nói riêng của HS trong nhà trường, góp phần xây dựng và phát triển con người toàn diện. 6 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc về GDTC Trong suốt những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn coi trọng công tác GDTC nhằm đào tạo những lớp người “phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức…” [8].
Đó là mục tiêu của Đảng và Nhà nước, là ước nguyện của Bác Hồ đối với thế hệ trẻ Việt Nam, những người sẵn sàng kế tục sự nghiệp cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tố quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Chỉ thị số 227/CT- TW ngày 18/11/1975 có nêu: “Phấn đấu vươn lên đưa phong trào quần chúng rèn luyện thân thể vào nề nếp, phát triển công tác TDTT có chất lượng, có tác dụng thiết thực nhằm mục tiêu: khôi phục và tăng cường sức khỏe cho nhân dân, góp phần xây dựng con người mới luôn phát triển toàn diện.