PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sau khi thống nhất đất nước, việc duy trì quá lâu cơ chế tập trung bao cấp đã làm cho nền kinh tế Việt Nam không thể phát triển và rơi vào suy thoái trầm trọng. Trước tình hình đó, Đảng ta đã nhìn thẳng vào sự thật và quyết định thực hiện đường lối Đổi mới kinh tế kể từ năm 1986, đó chính là chuyển đổi sang mô hình kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội, nâng cao năng suất lao động xã hội, từng bước xác lập và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa, thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr. Việc đưa ra quan niệm về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự đột phá, sáng tạo về mặt lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đây là kiểu tổ chức nền kinh tế - xã hội mới, phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị của nước ta, vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trường, vừa dựa trên những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội. Nền kinh tế này bên cạnh những đặc trưng chung của kinh tế thị trường còn có tính đặc thù, đó là định hướng xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, tính định hướng xã hội chủ nghĩa không đi ngược lại hay phủ nhận các quy luật kinh tế thị trường, mà còn là cơ sở để bảo đảm cho nền kinh tế thị trường ở nước ta phát triển ổn định, bền vững và đi lên chủ nghĩa xã hội. Có thể thấy, một trong các điều kiện hình thành nền kinh tế thị trường là tính độc lập của các chủ thể kinh tế thì việc chấp nhận sự tồn tại và phát triển của nhiều thành phần kinh tế, đặc biệt là thành phần KTTN là điều tất yếu.
Bên cạnh đó, nền kinh tế thị trường vận hành dựa trên quy luật cung cầu, quy luật giá trị, các chủ thể phải cạnh tranh với nhau để tìm kiếm lợi nhuận với động lực chủ yếu là lợi ích cá nhân thì thành phần KTTN sẽ là thành phần 2 kinh tế rất phù hợp với cơ chế vận hành này. Sự phát triển của KTTN sẽ góp phần tạo ra các điều kiện cần thiết để các quy luật kinh tế thị trường được vận hành một cách thông suốt và hiệu quả, ngược lại nền kinh tế thị trường càng hoàn thiện sẽ tạo là môi trường thuận lợi để KTTN hoạt động, phát triển. Cùng với sự hoàn thiện và phát triển của nền kinh tế thị trường ở nước ta, sự đóng góp vào nền kinh tế của các thành phần kinh tế cũng có sự thay đổi trong thực tiễn, theo đó tư duy, nhận thức về vai trò của các thành phần kinh tế đã có sự bổ sung, hoàn thiện, đúng đắn và phù hợp hơn, đặc biệt là đối với thành phần KTTN. Trong thời gian qua, quan điểm của Đảng ta về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và về vai trò, vị trí của KTTN đã ngày càng sáng tỏ, từ đó đã ban hành các chính sách chung và các chính sách đặc thù nhằm thúc đẩy sự phát triển của KTTN.
Từ vị thế là đối tượng cần phải được cải tạo, KTTN đã được công nhận và đã có sự phát triển hết sức mạnh mẽ về quy mô, hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. Với sự phát triển đó, KTTN đã đóng góp to lớn vào công cuộc đổi mới của đất nước, đẩy nhanh sự phát triển của nền kinh tế, góp phần giải quyết tốt hơn các vấn đề xã hội đang đặt ra ở nước ta; ngày càng thể hiện được vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết Đại hội XII của Đảng năm 2016 đã xác định “kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng” của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr. 25), quan điểm này đã tiếp tục được khẳng định và làm rõ qua nội dung của Nghị quyết Số 10-NQ/TW ngày 3/6/2017 của Ban Chấp hành Trung ương (khóa XII) về “Phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” và trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (năm 2021).
Kể từ khi bắt đầu thực hiện đổi mới kinh tế đến nay, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã giúp huy động, phân bổ và sử dụng có 3 hiệu quả nhất mọi nguồn lực của đất nước, phát huy có hiệu quả vai trò của các thành phần kinh tế, từ đó đã thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển nhanh và bền vững. Trong đó, vai trò, vị thế của KTTN ngày càng được khẳng định và thể hiện rõ nét thông qua những đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội. Thời gian vừa qua, KTTN có tốc độ tăng trưởng khá cao và ổn định, chiếm tỷ trọng 42 - 43% GDP, KTTN cũng thu hút được lực lượng lao động lớn với khoảng 85% lao động của nền kinh tế (Minh Hương, 2021), sự phát triển mạnh mẽ của KTTN đã góp phần quan trọng trong huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế đất nước theo hướng công nghiệp hiện đại, tăng thu ngân sách, cải thiện đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội. Đặc biệt, lực lượng doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân đã góp phần thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, làm thay đổi diện mạo đất nước, tạo dấu ấn, nâng cao vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế; hình thành nhiều thương hiệu có tính cạnh tranh khu vực và quốc tế.
Từ năm 1986 đến năm 2009, sau hơn 20 năm đổi mới, từ một nước nghèo nàn, lạc hậu, Việt Nam đã chính thức trở thành nước có thu nhập trung bình thấp. Tiếp nối thành công đó, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã đặt ra mục tiêu: “Phấn đấu đến năm 2030, là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; có thể chế quản lý hiện đại, cạnh tranh, hiệu lực, hiệu quả; kinh tế phát triển năng động, nhanh và bền vững, độc lập, tự chủ trên cơ sở khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo gắn với nâng cao hiệu quả trong hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. Trong giai đoạn hiện nay, quá trình toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, sự phát triển của khoa học, công nghệ đã làm thay đổi hoàn toàn môi trường kinh doanh, tạo ra sự cạnh tranh hết sức gay gắt ở cả trong nước, khu vực và quốc tế. Để nền kinh tế Việt Nam tiếp tục duy trì được tốc độ tăng trưởng cao như thời gian vừa qua đòi hỏi các thành phần kinh tế mà đặc biệt là 4 KTTN phải phát huy được tối đa vai trò của mình trong nền kinh tế.
Tuy nhiên, sự phát triển của thành phần KTTN hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế về quy mô, chất lượng hoạt động, năng lực cạnh tranh, trình độ khoa học công nghệ…, làm cho KTTN chưa thực sự phát huy được vai trò động lực quan trọng trong phát triển nền kinh tế nước ta, kéo theo đó là những hạn chế trong giải quyết các vấn đề xã hội đang được đặt ra ngày càng phức tạp, trong khi đó, thành phần KTTN Việt Nam vẫn còn rất nhiều tiềm lực và điều kiện để phát triển. Vì thế yêu cầu cấp bách đặt ra là phải “xóa bỏ mọi rào cản, định kiến, tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế tư nhân, khuyến khích phát triển kinh tế tư nhân ở tất cả các ngành, lĩnh vực mà pháp luật không cấm; hỗ trợ kinh tế tư nhân đổi mới sáng tạo, hiện đại hóa công nghệ, phát triển nguồn nhân lực, khuyến khích phát triển những tập đoàn kinh tế tư nhân lớn, có tiềm lực mạnh, có sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr.240), như vậy mới có thể phát huy tối đa tiềm năng của thành phần KTTN, để KTTN có thể thực sự trở thành động lực thúc đẩy mạnh mẽ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, góp phần thực hiện thành công sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Xuất phát từ những lý do nói trên, tôi chọn đề tài “Phát triển kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nói chung và phát triển KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay nói riêng là chủ đề rộng lớn, có nội dung phong phú, mang lại nhiều giá trị về cả lý luận và thực tiễn, đã và đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học với các góc độ tiếp cận và nhiều công trình khác nhau.
Có thể khái quát các công trình nghiên 5 cứu liên quan đến đề tài phát triển KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay ở các chủ đề chính sau: Chủ đề thứ nhất, những công trình nghiên cứu về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về chủ đề này bao gồm: Tác phẩm Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam của GS,TS. Vũ Đình Bách (chủ biên), NXB. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008. Công trình đã khái quát những nội dung cơ bản về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chỉ ra những điều kiện để bảo đảm cho sự vận hành, phát triển của nền kinh tế thị trường này, qua đó đã giúp nhận thức sâu sắc hơn về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.