Luận án tiến sĩ đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của đảng cộng sản việt nam từ năm 2001 đến năm 2016

Khám phá luận án tiến sĩ về đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam giai đoạn 2001-2016.

• Tác giả: Lưu Ngọc Long
• Người hướng dẫn: PGS, TS Đoàn Minh Huấn
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Đường Lối Phát Triển Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Của Đảng Cộng Sản Việt Nam Từ Năm 2001 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu luận án
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Cơ sở lý luận
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 1.5.1. Đóng góp khoa học
• 1.5.2. Đóng góp thực tiễn
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 2.1. Các công trình khoa học đã được công bố liên quan đến luận án
• 2.2. Kết quả của các công trình đã được công bố và những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu
• 3. BƯỚC ĐẦU ĐỊNH HÌNH ĐƯỜNG LỐI XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM (2001 - 2010)
• 3.1. Cơ sở hình thành đường lối xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (2001 – 2010)
• 3.2. Nhận thức bước đầu của Đảng về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (2001 – 2010)
• 3.3. Bước đầu hiện thực hóa đường lối xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (2001 – 2010)
• 4. QUÁ TRÌNH BỔ SUNG, PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG LỐI XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA THEO TIÊU CHUẨN HIỆN ĐẠI, HỘI NHẬP QUỐC TẾ (2011 – 2016)
• 4.1. Bối cảnh tác động đến việc bổ sung, phát triển đường lối xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo các tiêu chuẩn hiện đại, hội nhập quốc tế
• 4.2. Bước phát triển nhận thức mới của Đảng về xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo các tiêu chuẩn hiện đại, hội nhập quốc tế
• 4.3. Hiện thực hóa đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tiếp cận dần theo các tiêu chuẩn hiện đại, hội nhập quốc tế (2011 - 2016)
• 5. NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 5.1. Một số nhận xét
• 5.2. Một số kinh nghiệm
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ năm 2001 đến 2016. Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định đây là mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Mô hình này không chỉ giúp phát triển lực lượng sản xuất mà còn khơi dậy tiềm năng của đất nước, tạo ra công ăn việc làm và đảm bảo an sinh xã hội. Tuy nhiên, nền kinh tế vẫn đối mặt với nhiều thách thức như sự bất ổn vĩ mô và tốc độ tăng trưởng chậm. Đặc biệt, nhận thức về mô hình này còn chưa đầy đủ, đặc biệt là trong việc quản lý doanh nghiệp nhà nước và kinh tế tập thể.

1.1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế

Cơ sở lý luận cho việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xây dựng dựa trên tư tưởng của Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Những quan điểm này nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc điều tiết nền kinh tế, đồng thời khẳng định rằng kinh tế xã hội phải phục vụ lợi ích của nhân dân. Việc áp dụng các nguyên tắc này vào thực tiễn đã tạo ra những bước tiến quan trọng trong việc hình thành và phát triển mô hình kinh tế này.

1.2. Đánh giá thực trạng và thách thức

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Tình hình kinh tế vĩ mô chưa ổn định, và nhiều vấn đề xã hội chưa được giải quyết triệt để. Đặc biệt, sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền và các tầng lớp xã hội đã tạo ra những bất cập trong việc thực hiện công bằng xã hội. Đảng cần có những chính sách cụ thể để khắc phục những hạn chế này, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền kinh tế.

II. Quá trình hoạch định và hiện thực hóa đường lối phát triển

Quá trình hoạch định và hiện thực hóa đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từ năm 2001 đến 2016 đã diễn ra qua nhiều giai đoạn. Đảng Cộng sản Việt Nam đã có những bước đi quan trọng trong việc xác định các mục tiêu phát triển kinh tế, từ việc cải cách hành chính đến việc thu hút đầu tư nước ngoài. Những chính sách này không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân phát triển. Tuy nhiên, việc thực hiện các chính sách này vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc quản lý và điều tiết thị trường.

2.1. Các chính sách kinh tế chủ yếu

Các chính sách kinh tế chủ yếu trong giai đoạn này bao gồm việc cải cách doanh nghiệp nhà nước, thúc đẩy kinh tế tư nhân và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Đảng đã xác định rõ vai trò của kinh tế tư nhân trong việc phát triển nền kinh tế, đồng thời khuyến khích các hình thức đầu tư khác nhau. Những chính sách này đã tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý và điều tiết từ phía nhà nước.

2.2. Thực hiện và đánh giá kết quả

Việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng trưởng GDP và cải thiện đời sống nhân dân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như sự chênh lệch trong phát triển giữa các vùng miền và các tầng lớp xã hội. Đánh giá kết quả thực hiện các chính sách này là cần thiết để rút ra bài học kinh nghiệm cho giai đoạn tiếp theo, nhằm hoàn thiện hơn nữa đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

III. Kinh nghiệm và bài học rút ra

Từ quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, có thể rút ra nhiều kinh nghiệm quý báu. Đầu tiên, việc xác định rõ vai trò của nhà nước trong việc điều tiết và quản lý nền kinh tế là rất quan trọng. Thứ hai, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các thành phần kinh tế để tạo ra sự phát triển đồng bộ. Cuối cùng, việc chú trọng đến công bằng xã hội và an sinh xã hội trong quá trình phát triển kinh tế là điều không thể thiếu.

3.1. Kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm phát triển của các quốc gia khác cho thấy rằng việc kết hợp giữa kinh tế thị trường và xã hội chủ nghĩa có thể mang lại nhiều lợi ích. Các quốc gia như Trung Quốc đã thành công trong việc áp dụng mô hình này, từ đó tạo ra những bài học quý giá cho Việt Nam. Việc học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này sẽ giúp Việt Nam phát triển bền vững hơn trong tương lai.

3.2. Bài học cho tương lai

Bài học quan trọng nhất từ quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cần phải linh hoạt trong việc điều chỉnh các chính sách kinh tế. Sự thay đổi của bối cảnh kinh tế thế giới và trong nước đòi hỏi Việt Nam phải có những điều chỉnh kịp thời để đảm bảo sự phát triển bền vững. Đồng thời, việc chú trọng đến phát triển con người và bảo vệ môi trường cũng cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách phát triển kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Vấn đề phát triển nền KTTT định hướng XHCN luôn nhận được sự quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu của nhiều nhà nghiên cứu nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện đường lối kinh tế, phục vụ nhu cầu phát triển đất nước, thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam: dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Trong quá trình nghiên cứu, có thể chia thành các nhóm công trình nghiên cứu sau: 1. Các công trình nghiên cứu về các nền kinh tế thị trường trên thế giới Ở Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu, bài viết của các học giả nước ngoài và trong nước bàn về các nền KTTT trên thế giới: Công trình “Kinh tế thị trường thực chất và triển vọng” [153] do tập thể tác giả của Viện thông tin khoa học xã hội đã giới thiệu nhiều bài nghiên cứu của các tác giả phương Tây về KTTT, trong đó các tác giả đã đứng trên lập trường đề cao vai trò của của các cơ chế thị trường trong quản lý kinh tế.

Theo tác giả, trong nền KTTT, cơ chế tự điều tiết và tự phát triển đóng vai trò quan trọng nhất. Các tác giả cũng bước đầu giới thiệu được các qui luật quản lý trong điều kiện KTTT: quy luật hòa giải lợi ích ( được coi là quy luật xuất phát, chủ đạo), quy luật thống nhất hai phân hệ quản lý, quy luật tổ chức quản lý, quy luật tập thể lao động tham gia quản lý xí nghiệp…Tuy nhiên, vai trò của nhà nước trong điều tiết nền KTTT chưa được các tác giả để cập đến nhiều, còn khá mờ nhạt. Cuốn sách “Các mô hình phát triển kinh tế thị trường trên thế giới” [108] của tác giả Lê Văn Sang đã khái quát được lý luận và thực tiễn phát triển các nền KTTT trên thế giới. Tác giả dựa vào thời gian phát triển của các nền KTTT làm tiêu chí phân loại các nền KTTT.

Trên thế giới, các quốc gia có hai mô hình phát triển: hoặc là tuần tự ( thời gian dài) hoặc là phát triển rút ngắn (thời gian ngắn). Đồng thời, tác giả cũng đề cập đến sự phát triển KTTT ở một số nền kinh tế điển hình: Nền kinh tế Hoa Kỳ trên đà phát triển tới kinh doanh tiêu dùng, kinh tế phối hợp ở Nhật Bản, luan an 6 KTTT xã hội của Cộng hòa liên bang Đức, mô hình kinh tế Thụy Điển và nền kinh tế thương lượng Bắc Âu, các nền kinh tế của các nước công nghiệp mới (NIE), kinh tế thị trường ở Trung Quốc. Do đó, tác giả đã không đi sâu vào nghiên cứu nội hàm của nền KTTT: cấu trúc, vai trò của các quy luật thị trường, vai trò của nhà nước,. Cuốn sách “Kinh nghiệm phát triển kinh tế thị trường ở các nước ASEAN và khả năng vận dụng vào Việt Nam” [73] của tác giả Nguyễn Thị Luyến đứng trên quan điểm lịch sử khi đưa ra được cơ sở lý luận và mô hình phát triển KTTT trên thế giới; phân tích thực trạng phát triển KTTT ở các nước ASEAN từ những năm 50 đến những năm 90 của thế kỷ XX.

Trên cơ sở đó, tác giả có đề ra một số gợi ý cho phát triển KTTT ở Việt Nam như: thực hiện chiến lược kinh tế mở dựa trên lợi thế so sánh, tạo vốn trên cơ sở vốn trong nước và thu hút nguồn vốn nước ngoài, vai trò điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế. Tuy nhiên, các vấn đề như phát triển các mục tiêu xã hội phục vụ con người, đảm bảo công bằng xã hội cùng với phát triển kinh tế chưa được tác giả đề cập đến. Cuốn sách “Chủ nghĩa xã hội cũng có thể áp dụng kinh tế thị trường (một sáng tạo mới về lý luận)” [103] của các tác giả người Trung Quốc Củng Kim Quốc, Trương Đạo Căn và Cố Quang Thanh đã đi sâu nghiên cứu về lý luận và thực tiễn cải cách, mở cửa ở Trung Quốc, trong đó tập trung trình bày con đường xây dựng CNXH mang đặc sắc Trung Quốc. Các tác giả đã luận chứng một cách sâu sắc có hệ thống quan điểm lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc: Bản chất của CNXH ở Trung Quốc, CNXH có thể áp dụng KTTT, quan hệ giữa kế hoạch và thị trường, mục tiêu và các biện pháp lớn xây dựng nền kinh tế thị trường ở tầm vĩ mô và vi mô,… Công trình “Trung Quốc với việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa” [110] của tác giả Đỗ Tiến Sâm và Lê Văn Sang (chủ biên) đã tập hợp nhiều bài viết các các tác giả nghiên cứu về thể chế KTTT XHCN của Trung Quốc như các vấn đề KTTT, kinh tế công hữu, phi công hữu, thể chế quản lý tài sản công,… Cuốn sách “Kinh tế Trung Quốc” [74] của tác giả người Trung Quốc Vũ Lực, Tùy Phúc Dân và Trịnh Lỗi đã giới thiệu địa lý kinh tế Trung Quốc; quá trình phát triển của kinh tế Trung Quốc; chế độ chính sách kinh tế cơ bản của Trung luan an 7 Quốc; trình độ phát triển và những thành tựu của kinh tế Trung Quốc; vị trí và vai trò của Trung Quốc trong kinh tế thế giới.

Cuốn sách “Xây dựng nền kinh tế thị trường kinh nghiệm của Hungary và bài học vận dụng cho Việt Nam” [91] của tác giả Lê Du Phong, Trịnh Mai Vân và Hồ Thị Hải Yến đã phục dựng tiến trình phát triển của nền KTTT Hungary từ sau năm 1990 đến năm 2010 trên các lĩnh vực: Xây dựng khuôn khổ pháp lý cho sự ra đời và hoạt động của nền KTTT hiện đại, thực hiện mạnh mẽ tư nhân hóa, xây dựng đồng bộ các loại thị trường, thực hiện quyết liệt việc cấu trúc nền kinh tế, đổi mới vai trò quản lý nhà nước. Tác giả đã đứng trên quan điểm cần phải kết hợp giữa cơ chế thị trường với nguồn lực nhà nước trong phát triển KTTT khi đưa ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam: Đổi mới kinh tế gắn liền với đổi mới chính trị, phải thừa nhận sở hữu tư nhân, khắc phục hạn chế của nền KTTT. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến ảnh hưởng của bối cảnh thế giới: khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, cách mạng công nghiệp 4.0, sự cạnh tranh toàn cầu giữa các nền kinh tế lớn,.đến phát triển nền KTTT ở Việt Nam. Cuốn sách “Một số vấn đề phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” [83] của tác giả Hoàng Xuân Nghĩa đã bàn về một số mô hình KTTT trên thế giới: Mô hình KTTT tự do ở Mỹ, KTTT có điều khiển ở Nhật Bản, KTTT xã hội ở Cộng hòa Liên bang Đức, KTTT nhà nước phúc lợi ở Thụy Điển.

Trên cơ sở đó, tác giả đã so sánh các mô hình KTTT trên thế giới và đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam. Cuốn sách Cải cách hành chính công phục vụ phát triển kinh tế, cải thiện môi trường kinh doanh [61] của tác giả Đoàn Duy Khương đã phân tích quá trình cải cách chính sách công ở một số nước ASEAN và nhận định về xu hướng cải cách hành chính trong khu vực, đồng thời công trình cũng đưa ra bức tranh về cải cách hành chính công tại Việt Nam (cải cách thể chế, cải tổ bộ máy, nhân sự, tài chính công, hiện đại hóa nền hành chính công), trong đó nhấn mạnh đến cải cách hành chính làm thay đổi môi trường kinh doanh. Kết thúc công trình nghiên cứu, tác giả đưa ra các khuyến nghị đối với Chính phủ Việt Nam. Công trình Phát triển bền vững kinh tế tư nhân của Việt Nam từ một số kinh nghiệm của Australia [43] do nhóm tác giả Đào Thị Thu Giang, Nguyễn Thu Thủy luan an 8 và Nguyễn Tú Anh (đồng cb) đã nêu lên quá trình phát triển và đóng góp của khu vực KTTN đối với nền kinh tế của Australia.

Từ đó, nhóm tác giả đã đưa ra các bài học kinh nghiệm trong việc phát triển KTTN mà Việt Nam có thể học hỏi: Bài học về tiếp cận và sử dụng nguồn vốn, quản lý và sử dụng đất đai và xây dựng các chính sách, mô hình phát triển bền vững. Để góp phần tìm hiểu quá trình phát triển KTTT ở Lào, đúc rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, hội thảo khoa học “Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam và Lào lý luận và thực tiễn” [54] do Hội đồng lý luận trung ương phối hợp với bạn Lào tổ chức đã trình bày một cách chi tiết bản chất, nội dung phát triển KTTT định hướng XHCN ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào; sự quản lý kinh tế vĩ mô trong điều kiện KTTT định hướng XHCN và hội nhập kinh tế quốc tế; quá trình Đảng Nhân dân cách mạng Lào lãnh đạo phát triển KTTT định hướng XHCN trong thời kỳ Lào đổi mới; sự tác động của KTTT định hướng XHCN đến an sinh xã hội, công tác xây dựng đảng ở Lào. Công trình Ưu tiên dân giàu – Đường lối đổi mới và cải cách lần thứ hai [65] của tác giả Trung Quốc Trì Phúc Lâm đã đi từ những vấn đề mà nền KTTT của Trung Quốc đang gặp phải hiện nay: Thiếu hụt hàng hóa công cộng, cơ cấu kinh tế quốc gia biến đổi,…Từ đó, tác giả đã đề cập đến đường lối phát triển nền KTTT của Trung Quốc theo hướng lấy phát triển bản thân con người là trọng điểm – nội dung của cuộc cải cách, đổi mới lần thứ 2 ở Trung Quốc. Sự phát triển kinh tế ở Trung Quốc phải hướng đến mục tiêu “ưu tiên dân giàu”, với các giải pháp chủ yếu: Thúc đẩy tiêu dùng trong nước làm đòn bẩy thúc đẩy phát triển kinh tế; đẩy mạnh quá trình đô thị hóa; xây dựng nền kinh tế các bon thấp; hoàn thiện thể chế cung cấp các dịch vụ công một cách bình đẳng.

Cuốn sách Thực tiễn và kinh nghiệm đổi mới ở Việt Nam và cải cách mở cửa ở Trung Quốc [55] của Hội đồng lý luận trung ương đã đề cập đến quá trình cải cách, mở cửa của Trung Quốc: Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong quá trình cải cách mở cửa, những thành tựu mà nền Trung Quốc đạt được trong hơn 40 năm cải cải, mở cửa, những kinh nghiệm quý báu của Trung Quốc trong việc xây dựng và hoàn thiện thể chế KTTT XHCN.