Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI SÁN CHỈ Ở HUYỆN TIÊN YÊN TỈNH QUẢNG NINH 1. Vài nét về huyện Tiên Yên 1. Tự nhiên, kinh tế và xã hội Về tự nhiên Tiên Yên là một huyện miền núi, ven biển, nằm ở vị trí trung tâm cửa ngõ khu vực miền Đông tỉnh Quảng Ninh trên hành lang giao thương với nước bạn Trung Quốc, có vị trí đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh, là đầu mối giao thông thủy, bộ, cách trung tâm thành phố Hạ Long khoảng 90 km về phía Tây, với toạ độ địa lý: Từ 21011’ đến 21033’ vĩ độ Bắc và từ 107013’ đến 107032’ kinh độ Đông, phía Bắc giáp huyện Đình Lập (Lạng Sơn) và huyện Bình Liêu, phía Đông giáp huyện Đầm Hà, phía Tây giáp huyện Ba Chẽ và thị xã Cẩm Phả, phía Nam giáp huyện Vân Đồn. Huyện lị là thị trấn Tiên Yên nằm ở điểm giữa quốc lộ 18A, cách thành phố Hạ Long và Móng Cái trên 90km.
Tiên Yên nằm ở vị trí gần với các trung tâm kinh tế dịch vụ lớn của tỉnh, có các trục giao thông quan trọng đi qua địa bàn như Quốc lộ 18 nối liền với Hạ Long và Móng Cái. Quốc lộ18C từ thị trấn Tiên Yên đi cửa khẩu Hoành Mô. Quốc lộ 4 chạy từ Mũi Chùa qua Tiên Yên một đoạn dài khoảng 10km, nối Tiên Yên với các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, là tuyến đường chạy song song với biên giới Việt Trung. Nằm trong khu vực phát triển kinh tế năng động của tỉnh Quảng Ninh (thành phố công nghiệp Cẩm Phả, khu kinh tế Vân Đồn, khu công nghiệp cảng biển Hải Hà và khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái), Tiên Yên được đánh giá là miền đất giàu tiềm năng và sẽ là đô thị mới "Thị xã ngã ba miền Đông Bắc" tỉnh Quảng Ninh trong tương lai.
Nhìn chung, vị trí địa lí huyện Tiên Yên khá thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội và du lịch. Hiện nay, Tiên Yên có 12 đơn vị hành chính cơ sở 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn gồm thị trấn Tiên Yên và 11 xã: Tiên Lãng, Đông Ngũ, Đông Hải, Phong Dụ, Hải Lạng, Đại Dực, Đại Thành, Yên Than, Hà Lâu, Điền Xá và Đồng Rui [56]. Về địa hình: Tiên Yên là vùng đất thung lũng với địa hình đồi núi chen lẫn, chia cắt bởi sông suối. Theo đặc điểm địa hình lãnh thổ, Tiên Yên có thể chia thành 3 vùng như sau : Vùng đồi núi: Bao gồm 6 xã là Hà Lâu, Điền Xá, Yên Than, Phong Dụ, Đại Dực, Đại Thành.
Ở phía Tây Bắc địa hình bị chia cắt và xói mòn rửa trôi mạnh, các xã trên cao chủ yếu là đồi rừng, trồng các loại cây đặc sản, chăn nuôi. Đồi núi vùng này có vai trò quan trọng chi phối sự hình thành các yếu tố tự nhiên, đồng thời chia cắt các xã tạo thành các vùng khác nhau. Vùng đồi thấp và đồng bằng ven biển : Bao gồm 5 xã là Đông Ngũ, Đông Hải, Tiên Lãng, Hải Lạng và thị trấn Tiên Yên. Vùng này thường bị sông suối chia cắt thành từng vùng nhỏ rời rạc, rất phức tạp, sườn dốc thoải, chân đồi là những rải ruộng bậc thang, bãi sú vẹt, cồn cát ven biển bị ngập thủy triều, chủ yếu phát triển nông - lâm - ngư nghiệp.
Vùng đồng bằng ven biển: Gồm xã Đồng Rui địa hình thấp hơn mặt nước biển khi thủy triều lên bao bọc xung quanh tạo lên sự chia cắt, nên vùng đất bằng này chủ yếu là cấy lúa và nuôi trồng thủy sản. Phía Tây Bắc có dãy núi Cái Kỳ với đỉnh cao nhất Ngà Là chạy dài ra cửa sông Ba Chẽ theo hướng Đông Bắc Tây Nam, trở thành ranh giới tự nhiên giữa Tiên Yên và Ba Chẽ. Dưới chân núi là một dải đồng bằng ven biển và vùng đầm đảo Hà Dong thuộc các xã giàu nhất huyện: Đồng Rui và Hải Lạng. Phía Bắc rừng núi điệp trùng một màu xanh của hồi, quế, keo, thông, của các xã vùng cao, vùng sâu, vùng xa như Điền Xá, Hà Lâu, Phong Dụ.
Phía Đông có dãy Pạc Sủi và Thang Châu chạy theo hướng Bắc Nam, thấp dần xuống phía biển tạo thành vùng đồng bằng duyên hải của các xã Đông Ngũ, Đông Hải - vựa lúa no ấm của Tiên Yên. Qua dãy Pạc Sủi là thung lũng xã Đại Dực. Từ trên cao nhìn xuống ruộng bậc thang uốn lượn và những nếp nhà sàn cao thấp của đồng bào Sán Chỉ đẹp như một bức tranh. Ở đây có đặc sản dầu sở, có miến 10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn dong nổi tiếng.
Những bãi cỏ rộng dài thuận lợi cho việc chăn thả trâu bò. Dưới chân dãy Pạc Sủi là những rừng quế chạy dài tạo nên đặc sản quế Khe Táu. Về sông ngòi: Tiên Yên có 2 con sông lớn là Tiên Yên và Phố Cũ, hợp nhau tại đầu thị trấn Tiên Yên, đổ ra cửa biển Mũi Chùa. Các con sông đã không ngừng mở rộng các bãi phù sa cổ ở cửa sông, tạo nên những cánh đồng ven biển ở các xã Đông Ngũ, Đông Hải, Tiên Lãng, Hải Lạng.
Ngoài cửa biển, sông Tiên Yên và sông Ba Chẽ còn bồi đắp tạo nên bãi triều ngập mặn rộng lớn của đảo Đồng Rui. Hệ thống sông suối phân bố tương đối đều tạo ra nhiều vùng đồng bằng nhỏ hẹp, cung cấp nước tưới cho sản xuất và đời sống sinh hoạt của nhân dân. Ngoài hệ thống sông suối, Tiên Yên rất ít hồ đập, chủ yếu chỉ là đập tràn nhỏ. Diện tích tưới tiêu huyện Tiên Yên chủ yếu là bơm từ nước sông.
Cùng với sông ngòi, Tiên Yên có bờ biển dài 35 km thuộc vịnh Bắc bộ, phân bố dọc các xã ven biển, có vụng kín được án ngữ che chắn bởi hệ thống đảo Cái Bầu, Vạn Vược, Vạn Mục, Núi Cuống, trong vụng có vực sâu kéo dài từ cửa sông Tiên Yên theo hướng Tây Bắc, Đông Nam đến cửa Vạn Hoa, là nơi sinh sống của nhiều loài hải sản có giá trị như cua, tôm, cá song, cá tráp, ngao, sò, ngán, sá sùng, giun biển, với diện tích khoảng 3000 ha bãi triều. Biển Tiên Yên có nhiều hệ sinh thái biển phong phú, đa dạng, có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế biển, trữ lượng tiềm năng hải sản vùng vụng khoảng 6500 tấn, khả năng cho phép khai thác khoảng 50- 60% trữ lượng trong đó chủ yếu là tôm, cua, mực và các loại nhuyễn thể. Về khí hậu: Tiên Yên nằm trong khu vực miền núi, khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa rõ rệt. Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 10, mùa đông khí hậu khô hanh khắc nghiệt kéo dài thậm chí có sương muối từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.
Mùa đông ở dẻo cao khá lạnh, nhiều ngày có sương muối. Nhiệt độ trung bình hàng năm là 22,4°C, lượng mưa lớn, mưa phùn nhiều về mùa đông. Có thể nói, so với các huyện và đơn vị hành chính khác trong vùng 11 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn khí hậu Tiên Yên tương đối mát mẻ, trong lành, thuận lợi cho phát triển kinh tế nông, lâm, ngư nghiệp và cho cuộc sống yên bình của nhân dân. Bên cạnh những thuận lợi, còn có những khó khăn như mùa đông có khả năng xảy ra sương muối, mùa hè mưa lớn, bão hoạt động mạnh có thể phá huỷ nhà cửa, đê điều, hoa màu gây lũ lụt, xói mòn đất.
Về tài nguyên thiên nhiên: Với diện tích rộng 61.707 ha, đứng thứ hai trong tỉnh sau Hoành Bồ, tài nguyên lớn nhất của Tiên Yên là đất rừng (29.330ha), trong đó 2/3 là rừng tự nhiên với nhiều loại gỗ quý như lim, táu. Đất rừng tự nhiên thích hợp với nhiều loại cây trồng lâu năm như quế, sở, thông, bạch đàn. Rừng Tiên Yên rất phong phú về chủng loại, thực vật có 1020 loài thuộc 6 ngành và 171 họ. Một số ngành lớn như Mộc Lan 951 loài, ngành dương xỉ 58 loài, ngành thông 11 loài; về động vật có khoảng 127 loài như lưỡng cư 11 loài, bò sát 5 loài, chim 67 loài, thú 34 loài.
Nhìn chung, rừng của Tiên Yên hiện nay đang phát triển tốt góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, giữ nước đầu nguồn, cải thiện cảnh quan đồi núi. Đặc biệt là hiện nay rừng và đất rừng huyện Tiên Yên đã góp phần quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng nông lâm kết hợp, tạo thêm công ăn việc làm cho hàng trăm lao động và làm cho sản phẩm xã hội ngày càng thêm phong phú. Bên cạnh đất rừng, đất nông nghiệp của Tiên Yên rất hẹp, chỉ hơn 3.000ha, trong đó gần 2.000ha là đất ruộng lúa nước (Hiện nay có 2 hồ nước: Hồ Khe Táu 8 triệu m3 và hồ Tiên Lãng 0,6 triệu m3) [36, tr. Ngoài ra, tài nguyên khoáng sản Tiên Yên có than đá, vàng, quặng, chì và kẽm nhưng trữ lượng không lớn và chất lượng quặng thấp.
Ở Khe Lặc, xã Đại Dực có nguồn nước khoáng thuộc loại bicacbonat natri đã được khảo sát và rất có triển vọng khai thác. Từ vị trí địa lí và những điều kiện tự nhiên đa dạng, Tiên Yên là huyện có tiềm năng phát triển kinh tế về nhiều mặt như nông, lâm, ngư nghiệp, thương mại, dịch vụ, công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, 12 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Về lịch sử, kinh tế, xã hội Lịch sử: Tiên Yên là vùng đất có lịch sử hình thành từ rất lâu đời, là nơi cư trú rất sớm của người Việt cổ và nằm trong vùng văn hóa Hạ Long. Những di chỉ khảo cổ học tìm thấy gần cửa sông Hà Tràng cho thấy con người đã cư trú ở đây vào thời kì đồ đá mới. Thời Tiền Lê, vùng đất này thuộc châu Tân An , bao gồm 16 xã, 1 thôn và 53 trang trại; thời Minh là huyện thuộc phủ Tân Yên.
Đầu thời Lê là châu Tĩnh Yên thuộc phủ Hải Đông, thừa tuyên An Bang, sau là châu Tân Yên. Đầu Hậu Lê, vì kị húy của vua Lê Kính Tông là Duy Tân nên đổi là Tiên Yên. Đầu thế kỉ XIX, châu Tiên Yên có 6 tổng, 32 xã, phường, gồm cả vùng Cẩm Phả, Ba Chẽ, Bình Liêu, một phần huyện Đình Lập và đảo Cái Bầu của huyện Vân Đồn ngày nay. Thời thuộc Pháp, hai tổng Bình Liêu, Vô Ngại được tách ra thành lập châu Bình Liêu, vùng rộng lớn phía Nam tách ra thành lập châu Cẩm Phả, châu Tiên Yên còn lại 3 tổng, sau đó, cắt hai xã Châu Sơn, Bắc Lãng về Đình Lập, xã Dực Yên về Đầm Hà.
