Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu tổng quan về kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990 – 2015) 1. Công trình của các nhà nghiên cứu trong nước Về chính sách kinh tế, xã hội: Từ sau khi thống nhất đến năm 2015, tình hình kinh tế, xã hội của CHLB Đức đã trải qua rất nhiều biến động, bên cạnh quá trình tăng trưởng là những giai đoạn thăng trầm do khủng hoảng trong nước và bên ngoài. Chính vì vậy, Đức đã có những điều chỉnh trong chính sách phát triển toàn diện đất nước.
Các nhà nghiên cứu Việt Nam khi nghiên cứu về nước Đức sau năm 1990, cũng đã có những nghiên cứu về chính sách phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức nhưng chưa nhiều. Năm 2000, tác giả An Mạnh Toàn đã giới thiệu trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 4, công trình: Tìm hiểu những định hướng chiến lược phát triển và cạnh tranh kinh tế của Cộng hòa Liên bang Đức hiện nay. Tác giả đã giới thiệu chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của chính phủ Đức được đặt tên là “Khởi hành và đổi mới – con đường của nước Đức đi vào thế kỉ XXI”. Các khía cạnh trong chiến lược phát triển của Đức được đề cập bao gồm: Tập trung chú ý tăng trưởng kinh tế là nhiệm vụ hàng đầu trong bất kỳ hoàn cảnh nào; thực hiện đổi mới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống – xã hội; tích cực và khẩn trương tìm mọi biện pháp để giảm bớt gánh nặng thất nghiệp và giải quyết công ăn việc làm; xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội – sinh thái và xã hội dịch vụ phù hợp với sinh thái; chú trọng hơn nữa tới khoa học, công nghệ và chất lượng sản phẩm Đức, đảm bảo vị thế cạnh tranh trên thị trường trong nước và thế giới; chú ý giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực đủ đáp ứng đòi hỏi mới của thời đại toàn cầu hóa ngày càng tăng.
Một nghiên cứu của tác giả Kim Quốc Chính: Một số nội dung chương trình cải cách kinh tế - xã hội năm 2010 của Cộng hòa Liên bang Đức, Tạp chí kinh tế và dự báo, Số 387, năm 2005. Bài viết tóm tắt những nét cơ bản về chương trình cải cách kinh tế đến năm 2010 (Agenda 2010) của CHLB Đức. Tiêu biểu nhất phải kể đến công trình do TS.Đặng Minh Đức làm chủ biên Điều chỉnh chính sách phát triển của CHLB Đức sau khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, được Nxb Khoa học xã hội công bố năm 2013. Với nguồn tư liệu phong phú, các tác giả đã phân tích những nhân tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách kinh tế, xã hội của Đức sau khủng hoảng toàn cầu năm 2008 – 2009.
Một nội dung rất có giá trị trong công trình chính là các chính sách của Đức sau khi điều chỉnh trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, xã hội và chính trị. Công trình cũng cung cấp một hệ thống bảng số liệu về nợ công, GDP, thương mại, tỉ lệ thất nghiệp… ở Đức trước và sau khủng hoảng kinh tế. Cùng đề cập đến sự chuyển đổi của chính sách phát triển kinh tế, xã hội của Cộng 7 hòa Liên bang Đức là công trình do PGS.TS Nguyễn An Hà làm chủ biên là: Điều chỉnh chính sách phát triển của một số quốc gia chủ chốt châu Âu giai đoạn khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, Nxb Khoa học xã hội, năm 2013. Nội dung của công trình là sự phân tích sâu sắc tác động của cuộc khủng hoảng tài chính kinh tế năm 2008 – 2009 đến các quốc gia châu Âu trong đó có Cộng hòa Liên bang Đức.
Đứng trước những khó khăn chung, CHLB Đức đã đưa ra sự điều chỉnh chính sách kịp thời để không rơi vào khủng hoảng trầm trọng, giữ được sự ổn định và phát triển. Sự phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức từ đầu thế kỉ XXI không chỉ chịu tác động của cuộc khủng hoảng tài chính, kinh tế toàn cầu mà còn phải hứng chịu cuộc khủng hoảng nợ công ở châu Âu.TS Đinh Công Tuấn đã làm chủ biên công trình nghiên cứu là “Tác động của cuộc khủng hoảng nợ công tới thể chế kinh tế, chính trị của Liên minh châu Âu (EU)”, Nxb Khoa học xã hội. Các nhà nghiên cứu đã phân tích sự điều chỉnh chính sách phát triển ứng phó với khủng hoảng nợ công của Đức. Các chính sách này đã trở thành điển hình trong các biện pháp thoát ra khỏi khủng hoảng.
Nhờ vậy, CHLB Đức tiếp tục dẫn dắt các quốc gia châu Âu. Đối với chiến lược phát triển bền vững, kinh tế xanh đã được nêu lên trong các công trình: Khung phát triển bền vững của Cộng hoà Liên bang Đức, Tạp chí nghiên cứu phát triển bền vững, số 3, năm 2005 của Vũ Quế Hương; Đặc biệt là Kinh tế xanh ở CHLB Đức và một số bài học rút ra, của Trung tâm thông tin – tư liệu (2017),Viện nghiên cứu quản lí kinh tế trung ương đã khái quát về chiến lược kinh tế xanh của CHLB Đức. Công trình của Trung tâm thông tin – tư liệu đã khái quát chiến lược, chính sách, chương trình, kế hoạch hành động của chính phủ Đức để phát triển bền vững và xây dựng nền kinh tế xanh. Một phần nhỏ trong công trình cũng được dành để nêu lên các kết quả đạt được từ các chính sách phát triển của CHLB Đức.
Nhìn chung, ở Việt Nam chưa có nhiều các công trình chuyên khảo về chính sách phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức từ năm 1990 đến năm 2015. Về tình hình kinh tế, xã hội: Trong các nghiên cứu về chính sách kinh tế, xã hội của CHLB Đức từ 1990 – 2015 cũng đã phần nào nêu lên tình hình, thực trạng phát triển kinh tế cũng như các vấn đề xã hội của Đức. Tuy nhiên, cũng có những nghiên tập trung vào phân tích tình hình và thực trạng của nền kinh tế, xã hội của Đức. Một tác phẩm được xuất bản thành sách đó là: Nền kinh tế thị trường xã hội xuất bản năm 1992, Nxb Sự thật, Hà Nội.
Do xuất bản ngay sau khi nước Đức được thống nhất nên công trình vẫn chưa phân tích được nhiều về tình hình kinh tế, xã hội Đức sau năm 1990. Tác giả An Mạnh Toàn đã có nghiên cứu: Cộng hoà Liên bang Đức sau 9 năm tái thống nhất đất nước, tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 1/1999. Khi đề cập đến tình hình kinh tế, xã hội của 9 năm sau khi thống nhất, tác giả chú ý đến khắc họa sự chênh lệch trong phát triển của Đông Đức và Tây Đức. 8 Mô hình nhà nước kinh tế thị trường xã hội lại là nội dung nghiên cứu trong: Những đặc trưng cơ bản của mô hình kinh tế thị trường xã hội Đức của Đỗ Hồng Huyền, tạp chí Nghiên cứu châu Âu số 5/2001; Mô hình thể chế kinh tế thị trường xã hội của Cộng hòa liên bang Đức của An Như Hải, tạp chí châu Á Thái Bình Dương số 25/2006.
Đây là nội dung nghiên cứu đã được một số học giả Việt Nam lựa chọn. Qua đó, những đặc trưng có bản, các biểu hiện của nhà nước Đức đã được nêu lên. Trong quá trình nghiên cứu về tình hình kinh tế, xã hội nói thì vấn đề phát triển kinh tế xanh, phát triển bền vững của CHLB Đức từ đầu thế kỉ XX cũng được chú ý. Các nghiên cứu bao gồm: Một chương trình rộng lớn về hiện đại hóa môi trường sinh thái của CHLB Đức cho thế kỉ XXI, tạp chí Nghiên cứu châu Âu, Số 1/2000 của An Mạnh Toàn; Xây dựng kinh tế xanh - Kinh nghiệm của Cộng hòa Liên bang Đức và bài học cho Việt Nam của Vũ Thị Thanh Xuân, tạp chí Nghiên cứu châu Âu, Số 4/2016; Phát triển bền vững theo vùng lãnh thổ: kinh nghiệm từ Cộng hòa Liên bang Đức, tạp chí Nhân lực khoa học xã hội, số 7/2017 của hai tác giả Phạm Thị Hạnh; Trần Việt Anh.
Công trình học của các nhà nghiên cứu nước ngoài 1. Các nhà nghiên cứu Đức Từ năm 1990 đến năm 2015 là một giai đoạn lịch sử rất đặc biệt của nước Đức. Vì vậy, ngay từ đầu những năm 1990 đến nay, đã có rất nhiều những nghiên cứu về kinh tế, xã hội. Mỗi công trình nghiên cứu lại có những phương pháp tiếp cận, cách phân tích, đánh giá khác nhau cung cấp cách nhìn đa chiều về sự phát triển kinh tế, xã hội của nước Đức.
Về chính sách kinh tế, xã hội: 25 năm sau khi được thống nhất là giai đoạn chưa từng có tiền lệ trong lịch sử nước Đức. Chính phủ Đức đã phải ban hành và thực thi các chính sách để đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế, xã hội. Vì vậy, nhiều học giả Đức thuộc các chuyên ngành khác nhau đã có những nghiên cứu, đánh giá về các chính sách kinh tế, xã hội của Đức. Nghiên cứu Germany Case Study Analysis of National Strategies for Sustainable Development (Nghiên cứu trường hợp: phân tích chiến lược quốc gia vì sự phát triển bền vững) của Trung tâm nghiên cứu chính sách môi trường (Environmental Policy Research Centre - Freie Universität Berlin) năm 2004.
Đây là một nghiên cứu đã tóm tắt nội dung, phân tích về chiến lược quốc gia vì sự phát triển bền vững. Đây là một chiến lược trọng tâm xuyên suốt trong định hình chính sách phát triển kinh tế, xã hội và chính trị của Chính phủ Liên bang từ đầu thế kỉ XXI trở đi. Chương trình nghị sự Agenda 2010 được đưa ra lần đầu tiên năm 2003, đã trở thành một chính sách phát triển chủ yếu làm thay đổi kinh tế, xã hội Đức từ đó về sau. Vì vậy, đã có nhiều nghiên cứu về chính sách phát triển kinh tế, xã hội của các học giả Đức.
Năm 2004, Guenther Sandleben đã công bố nghiên cứu: Agenda 2010: Sozialkahlschlag, Gründe, Alternativen (Chương trình nghị sự 2010: Cắt giảm an sinh 9 xã hội, lý do và giải pháp thay thế). Công trình đã phân tích những cơ sở đưa đến các nội dung trong Chương trình nghị sự. Năm 2010, hai nhà nghiên cứu Hilmar Schneider và Klaus F. Zimmermann đã tóm tắt nội dung Chương trình Nghị sự 2010 trên cơ sở 4 nội dung là: cải cách giáo dục, cải cách nhà nước phúc lợi, cải cách dịch vụ việc làm và cải cách chính sách nhập cư trong công trình nghiên cứu Agenda 2020: Strategien für eine Politik der Vollbeschäftigung (Chương trình nghị sự 2020: Chiến lược cho một chính sách công ăn việc làm đầy đủ).