Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Bền Vững Tại Các Huyện Phía Tây Hà Nội

Kinh tế nông thôn đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam. 165 trang · Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh · 2016.

• Tác giả: Hoàng Mạnh Phú
• Người hướng dẫn: Nguyễn Minh Quang
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Bền Vững Tại Các Huyện Phía Tây Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN KINH TẾ NÔNG THÔN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam có liên quan đến kinh tế nông thôn phát triển bền vững
• 1.3. Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và vấn đề đặt ra
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KINH TẾ NÔNG THÔN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 2.1. Kinh tế nông thôn phát triển bền vững và tầm quan trọng của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội
• 2.2. Nội dung bảo đảm và những nhân tố ảnh hưởng đến kinh tế nông thôn phát triển bền vững
• 2.3. Kinh nghiệm của một số nước và địa phương trong nước về bảo đảm kinh tế nông thôn phát triển bền vững
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG KINH TẾ NÔNG THÔN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÁC HUYỆN PHÍA TÂY CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2008 - 2015
• 3.1. Những thuận lợi và khó khăn ảnh hưởng đến kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội
• 3.2. Tình hình kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội giai đoạn 2005-2015
• 4. Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO ĐẢM KINH TẾ NÔNG THÔN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở CÁC HUYỆN PHÍA TÂY CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI ĐẾN NĂM 2025 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO
• 4.1. Những phương hướng nhằm bảo đảm kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội
• 4.2. Giải pháp nhằm bảo đảm kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội đến năm 2025 và những năm tiếp theo
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Bền Vững Hà Nội

Kinh tế nông thôn đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Đảng và Nhà nước ưu tiên phát triển nông nghiệp, nông thôn, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm. Đổi mới kinh tế trong nông nghiệp tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện, không chỉ trong lĩnh vực nông nghiệp mà còn cả kinh tế - xã hội nông thôn. Sự phát triển này góp phần hoàn thiện quan hệ sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ, kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp với tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến, thương mại, dịch vụ và du lịch. Theo Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, kinh tế nông thôn phát triển bền vững là yếu tố then chốt để ổn định kinh tế - xã hội và tạo đà cho sự phát triển mới. Kinh tế nông thôn phát triển góp phần hoàn thiện quan hệ sản xuất trong nông thôn thông qua các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp. Đồng thời, quá trình đó còn thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng tiến bộ: sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp cùng với các ngành tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến và phục vụ sản xuất nông nghiệp như thương mại, dịch vụ, du lịch… góp phần phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn, xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

1.1. Vai trò của kinh tế nông thôn trong phát triển kinh tế địa phương

Kinh tế nông thôn không chỉ là nền tảng của nông nghiệp Hà Nội mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ liên quan. Sự tăng trưởng của khu vực nông thôn tạo ra nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ, từ đó kích thích sự phát triển của các ngành khác. Đồng thời, kinh tế nông thôn còn đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và ổn định xã hội. Phát triển kinh tế nông thôn bền vững là yếu tố then chốt để nâng cao đời sống của người dân và giảm nghèo ở khu vực nông thôn.

1.2. Tầm quan trọng của phát triển bền vững trong kinh tế nông thôn

Phát triển bền vững trong kinh tế nông thôn không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Điều này đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường trong quá trình phát triển. Phát triển bền vững giúp đảm bảo rằng các nguồn tài nguyên thiên nhiên được sử dụng một cách hợp lý và hiệu quả, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Bên cạnh đó, nó còn tạo ra cơ hội việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần giảm nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống.

II. Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Bền Vững Phía Tây Hà Nội

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, kinh tế nông thôn các huyện phía Tây Hà Nội vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, sức cạnh tranh thấp. Ứng dụng khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm và thiếu quy hoạch. Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội còn yếu kém. Môi trường ô nhiễm nặng. Năng lực ứng phó với thiên tai còn hạn chế. Đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp. Nhiều hình thức tổ chức sản xuất không phù hợp, khả năng liên kết kém bền vững. Theo quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, các huyện khu vực phía Tây của thành phố Hà Nội đa số nằm trong vùng vành đai xanh và sinh thái Thành phố. Từ đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là: Làm thế nào để kinh tế nông thôn ở các huyện phía tây của thành phố Hà Nội được ổn định, phát triển theo hướng bền vững theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương (khoá X) về Nông nghiệp, nông dân và nông thôn.

2.1. Hạn chế về quy mô sản xuất và sức cạnh tranh của nông sản

Sản xuất nông nghiệp ở các huyện phía Tây Hà Nội vẫn chủ yếu là sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, dẫn đến chi phí sản xuất cao và khó khăn trong việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của nông sản trên thị trường. Bên cạnh đó, việc thiếu liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ cũng gây ra tình trạng cung vượt cầu, làm giảm giá nông sản và ảnh hưởng đến thu nhập của người dân. Cần có các giải pháp để tăng quy mô sản xuất, nâng cao chất lượng nông sản và xây dựng thương hiệu để tăng cường sức cạnh tranh trên thị trường.

2.2. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và ứng dụng công nghệ

Nguồn nhân lực trong lĩnh vực nông nghiệp ở các huyện phía Tây Hà Nội còn hạn chế về trình độ chuyên môn và kỹ năng. Điều này gây khó khăn trong việc ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Bên cạnh đó, việc thiếu đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ cũng làm chậm quá trình đổi mới và nâng cao năng suất lao động. Cần có các chính sách để đào tạo và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ để thúc đẩy sự phát triển của nông nghiệp công nghệ cao.

2.3. Ô nhiễm môi trường và tác động của biến đổi khí hậu

Hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp ở các huyện phía Tây Hà Nội gây ra ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân và sự phát triển bền vững của khu vực. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, như hạn hán, lũ lụt, sâu bệnh hại. Cần có các giải pháp để giảm thiểu ô nhiễm môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, như sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu một cách hợp lý, xây dựng hệ thống tưới tiêu hiệu quả và trồng các loại cây chịu hạn.

III. Giải Pháp Phát Triển Chuỗi Giá Trị Nông Nghiệp Bền Vững Hà Nội

Để giải quyết các thách thức và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững, cần tập trung vào phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp. Điều này bao gồm việc nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, tăng cường liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ, và phát triển các dịch vụ hỗ trợ. Đồng thời, cần chú trọng đến bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Theo nghiên cứu của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp là chìa khóa để nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn.

3.1. Nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu nông sản

Chất lượng sản phẩm là yếu tố then chốt để tăng cường sức cạnh tranh của nông sản trên thị trường. Cần áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng cao và quy trình sản xuất tiên tiến để đảm bảo chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu nông sản cũng rất quan trọng để tạo dựng uy tín và lòng tin của người tiêu dùng. Cần có các chiến lược marketing hiệu quả để quảng bá thương hiệu nông sản và tiếp cận thị trường.

3.2. Tăng cường liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ nông sản

Liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ là yếu tố quan trọng để đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản và giảm thiểu rủi ro cho người nông dân. Cần xây dựng các mô hình liên kết hiệu quả giữa nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức khác trong chuỗi giá trị. Bên cạnh đó, việc phát triển các kênh phân phối đa dạng và hiệu quả cũng rất quan trọng để đưa nông sản đến tay người tiêu dùng.

3.3. Phát triển nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp công nghệ cao

Nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp công nghệ cao là hai hướng đi quan trọng để phát triển nông nghiệp bền vững. Nông nghiệp hữu cơ giúp bảo vệ môi trường và tạo ra các sản phẩm an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng. Nông nghiệp công nghệ cao giúp tăng năng suất lao động và giảm chi phí sản xuất. Cần có các chính sách để khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp công nghệ cao, đồng thời hỗ trợ người nông dân tiếp cận các công nghệ mới.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Bền Vững

Để thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây Hà Nội, cần có các chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ vốn, khoa học kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, và xây dựng cơ sở hạ tầng. Đồng thời, cần tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn. Theo các chuyên gia kinh tế, chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo động lực cho sự phát triển của khu vực nông thôn.

4.1. Chính sách tín dụng ưu đãi cho nông dân và doanh nghiệp

Vốn là yếu tố quan trọng để người nông dân và doanh nghiệp có thể đầu tư vào sản xuất và kinh doanh. Cần có các chính sách tín dụng ưu đãi, như giảm lãi suất và kéo dài thời gian vay, để giúp người nông dân và doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn một cách dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, việc đơn giản hóa thủ tục vay vốn cũng rất quan trọng để giảm thiểu chi phí và thời gian cho người vay.

4.2. Chính sách hỗ trợ khoa học kỹ thuật và đào tạo nguồn nhân lực

Khoa học kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao là hai yếu tố then chốt để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Cần có các chính sách hỗ trợ người nông dân và doanh nghiệp tiếp cận các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới, đồng thời đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Bên cạnh đó, việc khuyến khích các hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ cũng rất quan trọng để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới.

4.3. Chính sách xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn

Cơ sở hạ tầng nông thôn, như đường giao thông, hệ thống điện, hệ thống tưới tiêu, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sản xuất và kinh doanh. Cần có các chính sách đầu tư vào xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng nông thôn, đồng thời tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia vào quá trình này. Bên cạnh đó, việc bảo trì và quản lý cơ sở hạ tầng một cách hiệu quả cũng rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững.

V. Ứng Dụng Mô Hình OCOP Thúc Đẩy Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội

Chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) là một giải pháp hiệu quả để thúc đẩy kinh tế nông thôn ở các huyện phía Tây Hà Nội. Chương trình này giúp nâng cao giá trị sản phẩm địa phương, tạo ra nhiều việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Theo đánh giá của các chuyên gia, OCOP là một mô hình phát triển kinh tế nông thôn bền vững, phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

5.1. Lợi ích của chương trình OCOP đối với kinh tế địa phương

Chương trình OCOP mang lại nhiều lợi ích cho kinh tế địa phương, như nâng cao giá trị sản phẩm, tạo ra nhiều việc làm, tăng thu nhập cho người dân, và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Bên cạnh đó, chương trình này còn giúp quảng bá hình ảnh của địa phương và thu hút khách du lịch.

5.2. Kinh nghiệm triển khai chương trình OCOP thành công

Để triển khai chương trình OCOP thành công, cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền địa phương, doanh nghiệp, đến người dân. Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm cũng rất quan trọng để tiếp cận thị trường. Cần có các chiến lược marketing hiệu quả và các kênh phân phối đa dạng.

5.3. Giải pháp nhân rộng mô hình OCOP tại các huyện phía Tây

Để nhân rộng mô hình OCOP tại các huyện phía Tây Hà Nội, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước về vốn, khoa học kỹ thuật, và đào tạo nguồn nhân lực. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia vào chương trình cũng rất quan trọng. Cần có các chính sách khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này.

VI. Du Lịch Nông Thôn Hướng Đi Mới Cho Kinh Tế Phía Tây Hà Nội

Du lịch nông thôn đang trở thành một xu hướng mới và là một hướng đi tiềm năng cho phát triển kinh tế ở các huyện phía Tây Hà Nội. Với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, văn hóa truyền thống đặc sắc, và các sản phẩm nông nghiệp độc đáo, khu vực này có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch nông thôn. Theo các chuyên gia du lịch, du lịch nông thôn không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa và môi trường.

6.1. Tiềm năng phát triển du lịch nông thôn tại các huyện phía Tây

Các huyện phía Tây Hà Nội có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch nông thôn, như cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, văn hóa truyền thống đặc sắc, và các sản phẩm nông nghiệp độc đáo. Bên cạnh đó, vị trí địa lý thuận lợi, gần trung tâm thành phố Hà Nội, cũng là một lợi thế lớn.

6.2. Các loại hình du lịch nông thôn phù hợp với khu vực

Có nhiều loại hình du lịch nông thôn phù hợp với khu vực này, như du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm, và du lịch nghỉ dưỡng. Cần có các sản phẩm du lịch đa dạng và hấp dẫn để thu hút khách du lịch.

6.3. Giải pháp phát triển du lịch nông thôn bền vững

Để phát triển du lịch nông thôn bền vững, cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền địa phương, doanh nghiệp, đến người dân. Bên cạnh đó, việc bảo tồn các giá trị văn hóa và môi trường cũng rất quan trọng. Cần có các quy hoạch và chính sách phát triển du lịch hợp lý.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Kinh tế nông thôn là bộ phận cấu thành có vị trí chiến lược trong nền kinh tế quốc dân và tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. Sau 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, khu vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn đã ghi nhận những thành tựu quan trọng về sản lượng, chuyển dịch cơ cấu và xây dựng kết cấu hạ tầng. Đối với thành phố Hà Nội, kinh tế nông thôn duy trì mức tăng trưởng nhất định, trong đó ngành nông nghiệp đạt tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân 2,4%/năm trong giai đoạn 2010 - 2015. Tuy nhiên, sau sự kiện hợp nhất địa giới hành chính tỉnh Hà Tây vào Thủ đô Hà Nội ngày 01/8/2008 theo Nghị quyết số 15/2008/QH12 của Quốc hội, các huyện phía Tây thành phố Hà Nội (vùng đất mang đậm trầm tích văn hóa Xứ Đoài của tỉnh Hà Tây và tỉnh Sơn Tây trước đây) bộc lộ nhiều mâu thuẫn nội tại trong quá trình phát triển.

Khu vực này chủ yếu tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên việc khai thác tiềm năng sẵn có; sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp vẫn mang tính phân tán, manh mún, quy mô nhỏ và sức cạnh tranh thấp; trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật còn nhiều hạn chế; kết cấu hạ tầng chưa theo kịp tốc độ phát triển; đất nông nghiệp và mặt nước chuyên dùng bị thu hẹp nhanh chóng do quá trình đô thị hóa; môi trường sinh thái làng nghề và các lưu vực sông chịu áp lực ô nhiễm nặng nề. Mặt khác, theo Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, phần lớn diện tích các huyện phía Tây thuộc hành lang xanh và vành đai sinh thái của thành phố. Yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn sinh thái và ổn định xã hội theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về kinh tế nông thôn phát triển bền vững dưới góc độ kinh tế chính trị; phân tích, đánh giá thực trạng phát triển kinh tế nông thôn tại các huyện phía Tây thành phố Hà Nội trong giai đoạn đổi mới từ năm 2005 đến năm 2015 (trọng tâm là giai đoạn từ sau ngày 01/8/2008); từ đó xác lập các phương hướng và giải pháp nhằm bảo đảm kinh tế nông thôn khu vực này phát triển bền vững đến năm 2025 và những năm tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Làm rõ cơ sở lý luận về kinh tế nông thôn phát triển bền vững trong bối cảnh hiện nay (hội nhập quốc tế và công nghiệp hóa, hiện đại hóa).
2. Nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn trong nước và quốc tế về kinh tế nông thôn phát triển bền vững.
3. Phân tích và đánh giá thực trạng kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội trong thời gian qua (2005 - 2015), đặc biệt từ khi tỉnh Hà Tây sáp nhập với thành phố Hà Nội (ngày 01/8/2008).
4. Đề xuất phương hướng và giải pháp bảo đảm kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội đến năm 2025 và những năm tiếp theo.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống hợp những ngành kinh tế trong khu vực nông thôn (được xem xét đồng bộ cả về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ chế chính sách và bộ máy quản lý) trên địa bàn các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Đề tài khảo sát tổng thể các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội gồm 7 đơn vị hành chính: Hoài Đức, Đan Phượng, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Ba Vì và Thị xã Sơn Tây (đây là các huyện, thị xã trước đây thuộc tỉnh Sơn Tây cũ và tỉnh Hà Tây). Thị xã Sơn Tây được đưa vào diện nghiên cứu tương đương như một đơn vị cấp huyện do cùng nằm trong vùng văn hóa Xứ Đoài với kinh tế nông nghiệp truyền thống chiếm tỷ trọng chủ yếu, đồng thời giữ vai trò trung tâm kết nối các hoạt động kinh tế với mạng lưới thương mại, dịch vụ, du lịch tâm linh và du lịch sinh thái của toàn vùng.
• Thời gian: Nguồn số liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo chính thống đã công bố chủ yếu trong giai đoạn 2005 - 2015; số liệu điều tra, khảo sát thực tế được thực hiện trong năm 2015; một số số liệu tổng hợp về khu, cụm công nghiệp được cập nhật đến tháng 6 năm 2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài được tác giả phân chia theo ba nhóm nội dung:

• Nhóm nghiên cứu về vai trò và sự cần thiết phát triển kinh tế nông thôn: Mike Douglass (năm 2013) nghiên cứu phong trào Saemaul Undong ở Hàn Quốc, chỉ rõ mô hình dựa trên ba đặc tính "Chăm chỉ - Tự vượt khó khăn - Hợp tác", giúp thay đổi tâm lý thụ động của cư dân, tăng cường đầu tư hạ tầng cơ sở và tổ chức sản xuất cộng đồng; Jennifer Cheung (năm 2012) khảo sát sự dịch chuyển lao động nội địa tại Trung Quốc, ghi nhận xu hướng "ly nông bất ly hương" (dẫn chứng tại tỉnh Tứ Xuyên năm 2012 có 10,9 triệu lao động làm việc trong tỉnh, tăng 23,7% so với năm trước, trong khi số di cư khỏi tỉnh giảm 4,1%); Li Luping (năm 2012) nghiên cứu biến đổi thu nhập hộ gia đình ở 4 vùng nông thôn Trung Quốc, xác định giáo dục là nhân tố chính thúc đẩy tăng trưởng thu nhập và việc làm phi nông nghiệp giúp hộ nghèo cải thiện đời sống.
• Nhóm nghiên cứu về nội dung và tính bền vững: Sándor Magda, Róbert Magda và Sándor Marselek (năm 2010) phân tích quá trình chuyển đổi nông nghiệp Hungary từ cơ chế tập trung sang kinh tế thị trường sau năm 1990 gắn liền với chính sách tư hữu hóa ruộng đất và ứng dụng công nghệ cao; Piyawan Suksri (năm 2011) đánh giá việc sản xuất xăng sinh học và phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Thái Lan nhằm giảm thiểu phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; Báo cáo quốc gia của Bộ Nông nghiệp Indonesia (Ministry of Agriculture, Indonesia, năm 2011) giới thiệu mô hình trang trại "aqua-terra" kết hợp tăng vụ truyền thống với thâm canh chiều sâu, cơ giới hóa đồng bộ và phòng chống suy thoái đất.
• Nhóm nghiên cứu về mô hình và giải pháp: Serey Mardy và các cộng sự (năm 2014) đúc kết bài học về quy hoạch, kết cấu hạ tầng và nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường cho nông nghiệp Campuchia; Ren Mu và Dominique van de Walle (năm 2011) nghiên cứu hiện tượng tái phân bổ lao động phụ nữ tại nông thôn Trung Quốc khi nam giới di cư, chỉ ra tình trạng gia tăng gánh nặng việc đồng áng và suy giảm phúc lợi nghỉ ngơi của phụ nữ ở lại; Arnab K. Basu (năm 2013) đánh giá Đạo luật quốc gia về Bảo lãnh việc làm nông thôn ở Ấn Độ đối với việc ổn định thị trường lao động thời vụ và nâng cao phúc lợi xã hội.

Tổng quan các nghiên cứu trong nước được luận án hệ thống hóa qua ba nhóm:

• Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế nông thôn: Tác giả điểm lại các luận điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về quan điểm "lấy canh nông làm gốc", vai trò song hành giữa công nghiệp và nông nghiệp như "hai chân của nền kinh tế nước nhà", sự cần thiết phải củng cố quan hệ sản xuất thông qua việc chỉnh đốn các ban quản trị hợp tác xã và bảo đảm lợi ích kinh tế thiết thực của người nông dân.
• Nhóm công trình về nông nghiệp, nông thôn Việt Nam: Đỗ Hoài Nam và Lê Cao Đoàn (năm 2004) làm rõ vai trò của kết cấu hạ tầng nông thôn trong tiến trình công nghiệp hóa; Nguyễn Sinh Cúc (năm 2003, 2013) nghiên cứu đường lối đổi mới nông nghiệp và đánh giá 25 năm thực hiện Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị, chỉ rõ bất cập về quy mô ruộng đất manh mún; Bùi Quang Dũng (năm 2010) phân tích các vấn đề việc làm và hiện tượng di cư đảo chiều từ đô thị về nông thôn; Bùi Nữ Hoàng Anh (năm 2012) nghiên cứu hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại Yên Bái; Phùng Văn Dũng (năm 2010) phân tích cơ hội và thách thức của nông nghiệp sau khi gia nhập WTO.
• Nhóm công trình về phát triển bền vững kinh tế nông thôn: Đỗ Đức Quân (năm 2004) nghiên cứu phát triển bền vững đồng bằng Bắc Bộ gắn với khu công nghiệp; Nguyễn Từ (năm 2008) luận giải vị trí ngành nông nghiệp trong phát triển bền vững; Lê Quốc Sử (năm 2004) và Lê Vũ Anh (năm 2007) phân tích chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn; Nguyễn Thị Bích Đào (năm 2013) phân tích thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế nông thôn; Trương Duy Hoàng (năm 2006) đề xuất giải pháp tài chính thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu; Nguyễn Hữu Tập (năm 2010) nghiên cứu mối quan hệ giữa kinh tế nông thôn và thế trận quốc phòng toàn dân; Đào Duy Tâm (năm 2012) nghiên cứu chuỗi rau an toàn tại Hà Nội; Nguyễn Quang Minh (năm 2012) nghiên cứu hạ tầng nông thôn tỉnh Thanh Hóa; Trần Hồng Quảng (năm 2014) khảo sát kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình đã công bố tiếp cận kinh tế nông thôn theo từng ngành kinh tế đơn lẻ (nông nghiệp thuần túy, đất đai, lao động việc làm) hoặc theo góc độ quản trị học, địa bàn cấp tỉnh, huyện biệt lập. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin về phát triển kinh tế nông thôn bền vững tại không gian vùng liên huyện phía Tây thành phố Hà Nội – khu vực mang tính chất chuyển tiếp đô thị - nông thôn thuộc không gian văn hóa Xứ Đoài, chịu tác động trực tiếp từ biến động sáp nhập địa giới hành chính năm 2008 và định hướng quy hoạch hành lang xanh của Thủ đô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích: Luận án vận dụng hệ thống lý luận của Kinh tế chính trị Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, sự tương tác giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp; các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Về khung khái niệm phát triển bền vững, tác giả tiếp thu các định nghĩa từ Báo cáo Brundtland (năm 1987), Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất tại Rio de Janeiro (năm 1992) và Johannesburg (năm 2002), xác định phát triển bền vững là sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa ba trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái. Khái niệm kinh tế nông thôn được tham chiếu từ Từ điển bách khoa toàn thư mở Wikipedia, Báo cáo Đổi mới và Hiệu suất (PIU, năm 1999) của Vương quốc Anh, Báo cáo Phát triển Thế giới năm 2008 của Ngân hàng Thế giới và Giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin.

Từ đó, tác giả đưa ra định nghĩa: Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông, lâm, ngư nghiệp, cùng với các ngành công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn; là tổng thể các mối quan hệ kinh tế hữu cơ giữa khu vực nông thôn với toàn bộ vùng, địa phương, nền kinh tế quốc dân; với cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ của khu vực nông thôn. Khung phân tích của luận án tập trung xem xét sự phát triển bền vững kinh tế nông thôn qua hai phương diện nền tảng:

• Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất: cơ cấu lao động, kết cấu hạ tầng kỹ thuật - xã hội, ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (từ độc canh sang chuyên canh quy mô lớn, từ tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa gắn với công nghiệp chế biến và dịch vụ).
• Sự hoàn thiện của quan hệ sản xuất: quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất (đặc biệt là quyền sử dụng đất đai theo Luật Đất đai năm 1988 và năm 2013), các hình thức tổ chức sản xuất (kinh tế hộ gia đình, kinh tế trang trại, mô hình hợp tác xã kiểu mới hoạt động theo chuỗi giá trị), liên kết kinh tế giữa nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học và Nhà nước, cùng việc bảo đảm lợi ích kinh tế cho người lao động.

Phương pháp nghiên cứu thực tế: Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai theo từng chương:

• Chương 1: Phương pháp hệ thống hóa, phân tích, đánh giá tổng hợp kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm rút ra khoảng trống khoa học.
• Chương 2: Phương pháp quy nạp - diễn giải và hệ thống hóa để xây dựng khung lý thuyết về kinh tế nông thôn phát triển bền vững và khái quát các bài học kinh nghiệm.
• Chương 3: Phương pháp duy vật lịch sử và logic kết hợp trừu tượng hóa khoa học để phân tích đối tượng; phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp, so sánh và mô hình hóa để đánh giá các chuỗi số liệu thực trạng; sử dụng hệ thống bảng biểu, đồ thị để minh họa.
• Chương 4: Phương pháp hệ thống hóa, quy nạp kết hợp phân tích tổng hợp nhằm đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được khai thác từ Niên giám thống kê thành phố Hà Nội, Tổng cục Thống kê, các báo cáo tổng kết của UBND thành phố Hà Nội, UBND 7 huyện và thị xã phía Tây; văn bản pháp quy của Trung ương và Thành ủy, HĐND thành phố Hà Nội (đặc biệt là Nghị quyết 26-NQ/TW và đồ án Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến 2030, tầm nhìn 2050); số liệu điều tra khảo sát năm 2015 trên địa bàn nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến kinh tế nông thôn phát triển bền vững

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước về ba chủ đề trọng tâm: vai trò của phát triển kinh tế nông thôn, nội hàm tính bền vững và các giải pháp thúc đẩy kinh tế nông thôn. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra kinh nghiệm từ phong trào Saemaul Undong (Hàn Quốc) về phát huy nội lực cộng đồng và xây dựng hạ tầng; kinh nghiệm "ly nông bất ly hương" từ các vùng nội địa Trung Quốc; mô hình chuyển đổi sản xuất nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn tại Hungary; sản xuất xăng sinh học và nông nghiệp hữu cơ tại Thái Lan; mô hình canh tác kết hợp "aqua-terra" và cơ giới hóa tại Indonesia; cùng các nghiên cứu về lao động nữ và bảo lãnh việc làm tại Ấn Độ và Trung Quốc.

Về nghiên cứu trong nước, tác giả phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về nông nghiệp và hợp tác xã; đồng thời hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về kết cấu hạ tầng, lao động, chuyển dịch cơ cấu ngành và phát triển bền vững tại các vùng miền. Từ đó, chương 1 rút ra kết luận khoa học: đa số các nghiên cứu tiếp cận theo các nhánh ngành riêng lẻ hoặc địa phương cụ thể, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin về kinh tế nông thôn phát triển bền vững tại vùng liên huyện phía Tây Hà Nội – nơi có tính chất chuyển tiếp vành đai sinh thái sau khi sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về kinh tế nông thôn phát triển bền vững

Chương 2 luận giải các phạm trù lý luận nền tảng và khẳng định 4 vai trò của kinh tế nông thôn phát triển bền vững: (1) Đóng góp vào tăng trưởng kinh tế chung; (2) Đảm bảo an ninh lương thực, nâng cao thu nhập cho cư dân nông thôn và tăng thu ngân sách; (3) Tạo cơ sở xây dựng nông thôn mới và bảo vệ môi trường sinh thái; (4) Củng cố quốc phòng, an ninh và tạo điều kiện hội nhập quốc tế.

Tác giả dẫn chứng dữ liệu: thu nhập bình quân của người dân nông thôn Việt Nam năm 2013 đạt 19,97 triệu đồng/năm, gấp 2,8 lần năm 2008 (loại trừ trượt giá tăng 36%, bình quân tăng 6,4%/năm). Trong 3 năm (2011 - 2013), tổng vốn huy động xây dựng nông thôn mới cả nước đạt hơn 485.000 tỷ đồng (ngân sách nhà nước chiếm 33,4%, vốn tín dụng chiếm 47,7%, doanh nghiệp đóng góp 6%, dân cư đóng góp 12,9%). Luận án tổng hợp sự thay đổi cơ cấu thu nhập hộ gia đình nông thôn qua Bảng 2.2:

Nguồn thu nhập chính (%)	Năm 2006 (Không nghèo)	Năm 2006 (Nghèo)	Năm 2010 (Không nghèo)	Năm 2010 (Nghèo)	Năm 2015 (Không nghèo)	Năm 2015 (Nghèo)
Chăn nuôi	18,5	34,9	16,5	31,8	13,3	27,9
Trồng trọt	6,1	12,3	3,4	11,2	2,4	10,2
Thủy sản và hoạt động nông nghiệp khác	4,3	8,2	3,2	7,9	2,7	7,8
Sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp	20,7	7,4	21,6	7,3	22,7	7,1
Tiền công	34,3	24,7	42,6	28,9	46,5	31,1
Tiền gửi bên ngoài	9,3	7,1	8,3	7,3	7,3	8,6
Thu nhập khác	6,8	5,4	4,4	5,6	5,1	7,3

Về lực lượng sản xuất, chương nêu rõ cơ cấu lao động có tham gia hoạt động nông nghiệp ở Việt Nam gồm: lao động thuần nông chiếm trên 46%, lao động nông nghiệp kiêm ngành nghề khác chiếm 32,1%, và lao động phi nông nghiệp có hoạt động phụ nông nghiệp chiếm 21,9%. Tác giả phân tích 4 nội dung chuyển dịch cơ cấu kinh tế: (1) Từ độc canh sang chuyên canh quy mô lớn; (2) Từ khép kín sang sản xuất hàng hóa hướng vào xuất khẩu; (3) Từ thuần nông sang tổng hợp nông - công nghiệp - dịch vụ; (4) Đa dạng hóa các thành phần kinh tế. Về quan hệ sản xuất, chương phân tích sự hoàn thiện quan hệ sở hữu ruộng đất qua Luật Đất đai năm 1988 và năm 2013, sự phát triển mô hình hợp tác xã kiểu mới hoạt động theo chuỗi giá trị và liên kết kinh tế nhiều bên. Phần cuối chương đúc kết kinh nghiệm thực tiễn từ các nước và một số địa phương trong nước.

Chương 3: Thực trạng kinh tế nông thôn phát triển bền vững các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội giai đoạn 2008 - 2015

Chương 3 phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của 7 đơn vị hành chính: Hoài Đức, Đan Phượng, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Ba Vì và Thị xã Sơn Tây. Tác giả phân tích các yếu tố thuận lợi về vị trí địa lý ven đô, hạ tầng giao thông kết nối trung tâm, truyền thống văn hóa Xứ Đoài; đồng thời chỉ rõ những bất cập: sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp còn nhỏ lẻ, phân tán; đất nông nghiệp suy giảm nhanh do san lấp và phát triển công nghiệp; môi trường nước mặt và không khí tại các làng nghề ô nhiễm nghiêm trọng.

Chương trình bày hệ thống số liệu thực nghiệm phản ánh các khía cạnh kinh tế - xã hội:

• Cơ cấu sử dụng đất tính đến 31/12/2015 (Bảng 3.1) cho thấy sức ép chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp.
• Tốc độ tăng trưởng kinh tế vùng và ngành giai đoạn 2010 - 2015 (Bảng 3.2 và Bảng 3.3; Biểu đồ 3.1) phản ánh sự giảm dần tỷ trọng nông nghiệp và tăng dần tỷ trọng công nghiệp, xây dựng và dịch vụ.
• Quy mô diện tích, dân số, mật độ dân số tính đến 31/12/2015 (Bảng 3.4) và số người trong độ tuổi lao động chia theo ngành nghề (Bảng 3.5) cho thấy sự phân bổ lao động không đồng đều giữa các huyện.
• Kết quả giải quyết việc làm (Bảng 3.6), tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ ba trở lên (Biểu đồ 3.2) và đào tạo nghề giai đoạn 2005 - 2015 (Biểu đồ 3.3).
• Hoạt động của các khu, cụm công nghiệp tính đến tháng 6/2016 (Bảng 3.7) và kết quả thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới (Bảng 3.8).
• Thực trạng các hình thức tổ chức sản xuất giai đoạn 2010 - 2015 (Biểu đồ 3.4), phản ánh sự chậm chạp trong đổi mới hợp tác xã nông nghiệp và tình trạng thiếu liên kết bền vững giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp nhằm bảo đảm kinh tế nông thôn phát triển bền vững ở các huyện phía Tây của thành phố Hà Nội đến năm 2025 và những năm tiếp theo

Chương 4 xác định phương hướng phát triển kinh tế nông thôn vùng phía Tây đặt trong định hướng Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, với mục tiêu hình thành vành đai xanh và các hành lang sinh thái. Tác giả đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp:

• Hoàn thiện công tác quy hoạch: Xây dựng và quản lý quy hoạch kinh tế nông thôn đồng bộ với quy hoạch đô thị và vùng vành đai xanh; kiểm soát chặt chẽ việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp.
• Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn: Phát triển nông nghiệp hàng hóa ứng dụng công nghệ sinh học; xây dựng các vùng chuyên canh sản xuất rau an toàn, hoa cây cảnh, cây ăn quả và chăn nuôi tập trung xa khu dân cư; phát triển công nghiệp chế biến, tiểu thủ công nghiệp làng nghề gắn với xử lý ô nhiễm; mở rộng dịch vụ thương mại và du lịch sinh thái, tâm linh tại Ba Vì và Sơn Tây.
• Đổi mới quan hệ sản xuất và các hình thức tổ chức sản xuất: Thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai thông qua thuê quyền sử dụng đất hoặc góp vốn bằng đất; chuyển đổi mô hình hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp sang cung cấp dịch vụ tổng hợp; hoàn thiện cơ chế liên kết kinh tế theo chuỗi giá trị (mô hình liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà nông).
• Xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội: Đầu tư kiên cố hóa giao thông nông thôn, thủy lợi nội đồng, hệ thống cấp điện, nước sạch và mạng lưới thông tin liên lạc; hoàn thiện hệ thống trường học, trạm y tế và nhà văn hóa xã đạt chuẩn nông thôn mới.
• Đào tạo nguồn nhân lực: Tăng cường đào tạo nghề cho lao động nông thôn theo hướng phi nông nghiệp và kỹ thuật canh tác giá trị cao, tạo việc làm tại chỗ theo phương châm "ly nông bất ly hương".
• Bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái: Xây dựng hệ thống xử lý rác thải và nước thải tập trung tại các làng nghề; kiểm soát hóa chất nông nghiệp; khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ để bảo vệ nguồn nước và cân bằng sinh thái.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Luận án góp phần làm rõ hơn cơ sở lý luận về kinh tế nông thôn phát triển bền vững dưới góc độ không gian kinh tế vùng liên huyện, đặt trong bối cảnh cụ thể của quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Nội.
• Hệ thống hóa các luận điểm Kinh tế chính trị Mác - Lênin về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế nông thôn với bảo vệ môi trường sinh thái và ổn định xã hội ở vùng ven đô.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Phân tích, mô tả và đánh giá toàn diện thực trạng kinh tế nông thôn tại 7 huyện và thị xã phía Tây thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2005 - 2015 theo các tiêu chí phát triển bền vững, làm rõ những biến đổi sâu sắc từ mốc thời gian hợp nhất tỉnh Hà Tây vào Thủ đô Hà Nội (ngày 01/8/2008).
• Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp đồng bộ, có cơ sở khoa học và phù hợp với thực tiễn các huyện phía Tây, đáp ứng định hướng quy hoạch vành đai xanh và hành lang sinh thái của Thủ đô Hà Nội đến năm 2025 và những năm tiếp theo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Do giới hạn về phạm vi địa bàn, luận án tập trung khảo sát 7 huyện, thị xã phía Tây thành phố Hà Nội (vùng văn hóa Xứ Đoài), chưa tiến hành phân tích so sánh đối chứng toàn diện với các huyện thuộc khu vực phía Bắc và phía Nam thành phố Hà Nội.
• Nguồn số liệu thứ cấp thu thập chủ yếu dừng lại ở mốc thời gian năm 2015 và số liệu công nghiệp cập nhật đến tháng 6 năm 2016, chưa phản ánh các biến động kinh tế - xã hội của những năm tiếp sau.
• Tiếp cận chủ yếu dưới góc độ khoa học Kinh tế chính trị nên các chỉ tiêu định lượng vi mô về chuỗi cung ứng nông sản cụ thể chưa được đi sâu phân tích bằng các mô hình kinh tế lượng.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh giữa các tiểu vùng kinh tế nông thôn trên toàn địa bàn Thủ đô Hà Nội.
• Cập nhật số liệu thực tế giai đoạn sau năm 2016 nhằm đánh giá sự biến đổi khi các huyện ven đô (như Hoài Đức, Đan Phượng) từng bước chuyển đổi cơ cấu hành chính sang cấp quận.
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế tài chính và chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn trong điều kiện thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng vành đai xanh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển và Quản lý kinh tế: Cung cấp khung lý luận, phương pháp luận nghiên cứu mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong kinh tế nông thôn vùng chuyển tiếp ven đô.
• Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách của thành phố Hà Nội (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Chỉ đạo Chương trình xây dựng nông thôn mới thành phố): Tham khảo dữ liệu thực trạng và các luận cứ để xây dựng quy hoạch kinh tế nông thôn, quản lý đất đai và bảo tồn không gian sinh thái vùng vành đai xanh.
• Cấp ủy và chính quyền 7 huyện, thị xã phía Tây Hà Nội (Hoài Đức, Đan Phượng, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Ba Vì, Sơn Tây): Ứng dụng các nhóm giải pháp về chuyển dịch cơ cấu lao động, đổi mới mô hình hợp tác xã, xử lý ô nhiễm làng nghề và phát triển du lịch sinh thái nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Thị xã Sơn Tây được tác giả xếp vào phạm vi nghiên cứu tương đương như một đơn vị cấp huyện trong luận án? Trả lời: Theo luận án, Thị xã Sơn Tây cùng nằm trong không gian văn hóa Xứ Đoài của tỉnh Hà Tây cũ, có đặc điểm kinh tế nông nghiệp truyền thống chiếm vị trí chủ đạo tương đồng với các huyện lân cận. Trong cấu trúc kinh tế vùng phía Tây Hà Nội, Thị xã Sơn Tây giữ vai trò là trung tâm kết nối các hoạt động kinh tế với mạng lưới thương mại, dịch vụ, du lịch tâm linh và du lịch sinh thái của toàn vùng.

2. Khái niệm kinh tế nông thôn được tác giả luận án định nghĩa như thế nào dưới góc độ Kinh tế chính trị? Trả lời: Tác giả luận án định nghĩa: "Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông, lâm, ngư nghiệp, cùng với các ngành công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn; là tổng thể các mối quan hệ kinh tế hữu cơ giữa khu vực nông thôn với toàn bộ vùng, địa phương, nền kinh tế quốc dân; với cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ của khu vực nông thôn".

3. Cơ cấu nguồn thu nhập chính của hộ gia đình nông thôn ở Việt Nam giai đoạn 2006 - 2015 chuyển dịch ra sao theo số liệu luận án công bố? Trả lời: Dữ liệu Bảng 2.2 của luận án cho thấy: thu nhập từ tiền công tăng nhanh ở cả hai nhóm hộ, trong đó nhóm không nghèo tăng từ 34,3% (năm 2006) lên 46,5% (năm 2015), nhóm nghèo tăng từ 24,7% lên 31,1%. Ngược lại, tỷ trọng thu nhập từ chăn nuôi giảm ở nhóm nghèo từ 34,9% xuống 27,9% (nhóm không nghèo giảm từ 18,5% xuống 13,3%); trồng trọt ở nhóm nghèo giảm từ 12,3% xuống 10,2% (nhóm không nghèo giảm từ 6,1% xuống 2,4%). Thu nhập từ sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp của nhóm không nghèo duy trì mức cao (tăng từ 20,7% lên 22,7%), trong khi ở nhóm nghèo chỉ chiếm khoảng 7,1% - 7,4%.

4. Tỷ lệ phân bổ lao động có tham gia hoạt động nông nghiệp ở Việt Nam được luận án phản ánh qua những con số nào? Trả lời: Luận án dẫn số liệu thống kê cho thấy trong tổng số người ở độ tuổi lao động có tham gia hoạt động nông nghiệp: lao động chuyên nông nghiệp (thuần nông) chỉ chiếm trên 46%, lao động nông nghiệp kiêm các ngành nghề khác chiếm 32,1%, và lao động phi nông nghiệp có hoạt động phụ nông nghiệp chiếm 21,9%.

5. Những bất cập chủ yếu nào của kinh tế nông thôn các huyện phía Tây Hà Nội được tác giả chỉ ra khi đối chiếu với yêu cầu phát triển bền vững? Trả lời: Các bất cập chủ yếu gồm: sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp còn nhỏ lẻ, manh mún, sức cạnh tranh thấp; trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật và chất lượng nhân lực thấp; diện tích đất canh tác và mặt nước bị thu hẹp nhanh chóng; môi trường làng nghề và nguồn nước mặt bị ô nhiễm nghiêm trọng; kết cấu hạ tầng chưa đồng bộ; năng lực phòng chống thiên tai và dịch bệnh hạn chế; các hình thức liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị chưa bền vững.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Mạnh Phú đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững kinh tế nông thôn tại 7 huyện, thị xã phía Tây thành phố Hà Nội dưới góc độ Kinh tế chính trị Mác - Lênin. Thông qua việc phân tích chuỗi dữ liệu thực tế giai đoạn 2005 - 2015, công trình đã làm rõ các mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế với việc bảo tồn môi trường sinh thái và quy hoạch hành lang xanh của Thủ đô. Hệ thống phương hướng và giải pháp được đề xuất bám sát định hướng của Đảng và Nhà nước, đóng góp tài liệu tham khảo cho công tác quản lý và phát triển kinh tế nông thôn thành phố Hà Nội đến năm 2025 và những năm tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN KINH TẾ NÔNG THÔN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI 1. Nghiên cứu về vai trò và sự cần thiết phát triển kinh tế nông thôn - "The Saemaul Undong: South Korea's Rural Development Miracle in Historical Perspective" (Phong trào Saemaul Undong: Bước phát triển thần kỳ của nông thôn Hàn Quốc trong lịch sử) của Mike Douglass [137] đã chỉ rõ mô hình Saemaul Undong Hàn Quốc là một mô hình phát triển nông thôn mới "nhằm biến đổi cộng đồng Nông thôn cũ thành cộng đồng Nông thôn mới trong đó mọi người làm việc và hợp tác với nhau để xây dựng cộng đồng mình ngày một đẹp hơn và giàu hơn. Cuối cùng là để xây dựng một quốc gia ngày một giàu hơn mạnh hơn".

Tinh thần của phong trào Saemaul Undong dựa trên 3 đặc điểm chính là Chăm chỉ - Tự vượt khó khăn - Hợp tác, song song với đó là tăng đầu tư vào nông thôn, chính phủ đặt mục tiêu làm thay đổi suy nghĩ thụ động và ỷ lại tồn tại ở phần lớn nhân dân nông thôn. Tác giả phân tích đưa ra các bài học từ Saemaul Undong cho việc phát triển kinh tế nông thôn bền vững. Đó là phát huy nội lực của nhân dân để xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng cho từng hộ nông dân, sau đó là cơ sở hạ tầng phục vụ cho sản xuất và đời sống; phát triển sản xuất để tăng thu nhập cho nông dân bằng việc tăng năng suất cây trồng, xây dựng vùng chuyên canh, xây dựng hợp tác sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, phát triển chăn nuôi, trồng rừng đa canh…; đào tạo cán bộ phát triển nông thôn theo tinh thần tự nguyện và do dân bầu; phát huy dân chủ để phát triển nông thôn; phát triển kinh tế hợp tác từ phát triển cộng đồng; phát triển và bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường bằng sức mạnh toàn dân. - "China's Inland Growth Gives Rural Laborers More Opportunities Near Home" (Tăng trưởng kinh tế nội địa ở Trung Quốc và cơ hội việc làm tại chỗ cho lao động nông thôn) của Jennifer Cheung [136] đã phân tích các khu vực kinh tế nông thôn Trung Quốc đang trên đà phát triển trong khi các vùng duyên hải có xu 7 hướng bão hòa khiến cho lao động di cư của Trung Quốc có xu hướng tính đến những cơ hội việc làm gần hơn.

Ví dụ tỉnh Tứ Xuyên vốn được mệnh danh là nơi xuất khẩu lao động nông thôn đã có tình trạng người lao động nông thôn làm việc ở nhà ngày càng nhiều hơn. Năm 2012, đã có 10,9 triệu lao động nông thôn làm việc ở trong tỉnh, tăng 23,7% so với năm trước và 10,1 triệu lao động nông thôn di cư khỏi tỉnh, giảm 4,1% so với cùng kỳ. Điều này đã trở thành một xu hướng mới của người lao động, "ly nông bất ly hương". Với sự phát triển kinh tế của những khu vực nông thôn Trung Quốc đã làm giảm đáng kể khoảng cách thu nhập của lao động di cư với lao động làm việc gần nhà.

Từ đó, các lao động nông thôn có nhiều thời gian để chăm sóc gia đình của mình. Sự trở về của các lao động di cư cũng khiến cho những người lao động ở lại các khu vực thành thị và các khu công nghiệp có nhiều lợi thế hơn khi thương lượng về mức lương với những ông chủ sử dụng lao động. Trong nửa đầu năm 2012, tiền lương công nhân nhập cư đã tăng 15%, nhanh hơn so với lao động thành thị. Bài nghiên cứu chỉ rõ những người lao động đã từng di cư cũng có thể thành lập các doanh nghiệp mới trên địa bàn nông thôn với các kỹ năng và kinh nghiệm thu được từ nhiều năm làm việc tại các tỉnh ven biển.

Đây là triển vọng cho các chính sách giải quyết việc làm cho lao động nông thôn nhưng không làm gia tăng sức ép lên các đô thị lớn ở Trung Quốc. - "Biến đổi thu nhập hộ gia đình trong phát triển kinh tế nông thôn ở Trung Quốc" của Li Luping [46] đã chỉ ra những thay đổi trong sản xuất nông nghiệp và hệ thống an sinh của bốn khu vực nông thôn Trung Quốc. Kết quả cho thấy, trong các yếu tố quan trọng giải thích cho sự thay đổi thu nhập của hộ gia đình thì giáo dục là yếu tố chính ảnh hưởng đến tăng trưởng thu nhập của các hộ gia đình. Thời gian đi học của người dân càng tăng lên thì thu nhập bình quân đầu người của họ càng tăng lên nhiều hơn.

Bên cạnh đó, quá trình công nghiệp hóa nông nghiệp, nông thô đã tạo ra nhiều việc làm phi nông nghiệp hơn cho các hộ gia đình ở nông thôn. Đồng thời quá trình đô thị hóa lại hấp thụ một lượng lớn lao động nông thôn trong lĩnh vực dịch vụ. Kết quả của phân tích những biến động thu nhập của hộ gia đình nông thôn Trung Quốc cho thấy nông dân nghèo là những người có thu nhập bình quân đầu người tăng nhiều nhất trong một thập kỷ qua. Như vậy có thể thấy quá 8 trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nông thôn đã và đang cung cấp nhiều hơn những cơ hội cho người nghèo thoát nghèo và tăng thu nhập bình quân đầu người cho họ.

Vấn đề đặt ra là ở chính những người nông dânvà các cấp chính quyền cơ sở, có quyết tâm và năng động để tranh thủ những cơ hội phát triển kinh tế nông thôn hay không. Nghiên cứu về nội dung và tính bền vững trong phát triển kinh tế nông thôn - "Sustainable development of the rural economy" (Phát triển bền vững kinh tế nông thôn) của Sándor Magda, Róbert Magda and Sándor Marselek, Károly Róbert College, Gyöngyös, Hungary [143] đã đưa ra bức tranh khái quát về nền nông nghiệp Hungary - một nền nông nghiệp phát triển vào loại bậc nhất trong các nước xã hội chủ nghĩa trước đây. Những sản phẩm nông nghiệp của Hungary như ngô, thịt gà, gan ngỗng, cá chép, táo v. không những nổi tiếng ở các nước xã hội chủ nghĩa, mà còn cả trên thế giới.

Đầu năm 1990, Hungary bắt đầu chuyển đổi mô hình kinh tế của đất nước từ nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, vận hành theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường thực thụ. Trong nông nghiệp, hệ thống nông trường quốc doanh và hợp tác xã sản xuất nông nghiệp bị xoá bỏ. Chính phủ Hungary thực hiện chính sách tư hữu hoá đối với ruộng đất và tư nhân hoá hoạt động sản xuất nông nghiệp gắn. Bên cạnh đó, chính phủ cũng tìm kiếm các giải pháp gắn phát triển nông nghiệp với các vấn đề về xã hội và môi trường.

Nhờ đó, nền nông nghiệp của Hungary ngày nay trở thành nền nông nghiệp phát triển bền vững, sản xuất tập trung, qui mô lớn, với trình độ kỹ thuật và công nghệ cao, các sản phẩm do nền nông nghiệp Hungary tạo ra có đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm nông nghiệp của các nước trong cộng đồng châu Âu và thế giới. Bộ mặt của nông thôn Hungary hiện đại hơn trước, thu nhập và đời sống của người nông dân cũng cao hơn trước. Để có được những thành quả đó, Chính phủ Hungary đã có những chính sách rất tốt, tạo ra động lực mạnh mẽ đối với nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Đặc biệt là chính sách đất đai, chính sách khoa học công nghệ, chính sách hỗ trợ đối với nông nghiệp, nông thôn, nông dân và vai trò của Nhà nước đối với việc phát triển khu vực rộng lớn này.

- "Sustainable Agriculture in Thailand - An Evaluation on the Sustainability in Ethanol Production" (Nông nghiệp bền vững ở Thái Lan - Đánh giá về tính bền 9 vững trong sản xuất xăng sinh học) của Piyawan Suksri [142] đã đưa ra cái nhìn bao quát về nông nghiệp Thái Lan. Nông nghiệp Thái Lan trong hàng thập kỷ qua đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế. Không những nó góp phần tăng trưởng kinh tế, đảm bảo chất lượng cuộc sống cho người dân mà còn bảo vệ môi trường sinh thái hiệu quả. Thái Lan đã và đang triển khai, thực hiện tốt về chiến lược quy hoạch phát triển nông nghiệp nông thôn đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững nông nghiệp.

Đồng thời, Thái Lan cũng áp dụng những tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất và thu được kết quả khả quan như: năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt, giải quyết được việc làm và tăng thu nhập cho nông dân, góp phần xóa đói giảm nghèo và bảo vệ môi trường hiệu quả. Tác giả đề cập đến sự thành công của nông nghiệp Thái Lan - đó là phát triển bền vững về khía cạnh môi trường. Nông dân đã đề ra phương án sản xuất nông nghiệp theo hướng hữu cơ. Nghĩa là cây trồng được chăm sóc bằng phân bón hữu cơ là chủ yếu, giảm phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Nông dân ở các vùng đã thành lập nhóm sản xuất phân hữu cơ nhằm tạo ra sản phẩm phân bón chất lượng cao, có hiệu quả kinh tế, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển, tăng thu nhập và bảo vệ môi trường. - "Country report Indonesia agricultural machinery testing development" (Báo cáo quốc gia của Indonesia về mô hình phát triển nông nghiệp bền vững) của Ministry of Agriculture, Indonesia [138] đã chỉ rõ Indonesia có truyền thống phát triển nông nghiệp theo mô hình trang trại với tên gọi "aqua-terra". Trong mô hình này, cây trồng vật nuôi được phát triển theo công nghệ sản xuất kết hợp giữa phương pháp tăng vụ truyền thống và phương pháp thâm canh theo chiều sâu, đó là phát triển sản xuất gắn với tăng cường hệ thống chế biến và mở rộng thị trường tiêu thụ nông lâm thủy sản; đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi và cơ cấu kinh tế nông thôn; chú trọng nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường. Để thực hiện được mô hình này, Indonesia đã tăng cường hệ thống kết cấu hạ tầng nông thôn như hệ thống giao thông nông thôn, hệ thống thông tin và các dịch vụ xã hội khác để tăng cường đào tạo nguồn nhân lực ở nông thôn.

Bên cạnh việc thực hiện tốt về mặt kinh tế và xã hội, Indonesia cũng đã quan tâm đến biện pháp chống suy thoái đất có hiệu quả và 10 bền vững tài nguyên sinh vật trên cơ sở áp dụng các mô hình canh tác hợp lý trên từng loại địa hình. Thực tế cho thấy, sự phát triển nông nghiệp bền vững của Indonesia đã giúp nước này đạt được sản lượng lúa 10 triệu tấn/năm.