phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Khoá luận gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1 Cơ sở lý luận liên quan đến đề tài Chƣơng 2 Khảo sát khả năng đọc, kể diễn cảm tác phẩm văn học ở trẻ 4-5 tuổi ở trƣờng Mầm non Điện Tiến - Điện Bàn - Quảng Nam Chƣơng 3 Biện pháp và thực nghiệm phát triển khả năng đọc, kể diễn cảm tác phẩm văn học cho trẻ 4 B. NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN DẾN ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về đọc, kể diễn cảm 1. Khái niệm liên quan đến đề tài 1.
Đọc, kể Theo nhà nghiên cứu Lê Phƣơng Nga thì đọc là một trong bốn dạng hoạt động ngôn ngữ (nghe, nói, đọc, viết) nhằm chuyển dạng thức chữ viết sang lời nói có âm thanh và thông hiểu nó (ứng với các hình thức đọc thành tiếng), hoặc là quá trình chuyển trực tiếp từ hình thức chữ viết thành các đơn vị nghĩa không có âm thanh (ứng với đọc thầm). Nhƣ vậy, đọc nhằm giải một bộ mã gồm hai bậc: từ chữ sang âm, từ âm sang nghĩa. Thông qua đọc, con ngƣời sẽ có khả năng chế ngự một phƣơng tiện văn hóa cơ bản giúp họ giao tiếp đƣợc thế giới bên trong của ngƣời khác, thông hiểu đƣợc tƣ tƣởng, tình cảm của ngƣời khác. Đọc giúp con ngƣời hƣởng thụ một cách tích cực các giá trị giáo dục của xã hội, hình thành một nhân cách toàn diện.
Đặc biệt, trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, hoạt động đọc có ý nghĩa quan trọng trong việc đƣa con ngƣời tiếp cận với nhiều nguồn thông tin, kênh truyền thông khác nhau nhằm làm giàu tri thức và kinh nghiệm sống cho bản thân mình. Kể chuyện là nói rõ đầu đuôi, là “kể một chuỗi sự việc có đầu có cuối, có liên quan đến một hay một số nhân vật, mỗi câu chuyện cần nói lên được một điều gì đó có nghĩa” (Lê Phƣơng Nga). Đọc, kể diễn cảm Đọc diễn cảm, về cơ bản, là một hình thức đặc biệt của đọc thành tiếng, đƣợc đặt ra khi đọc các văn bản văn chƣơng hoặc văn bản có chứa các yếu tố của ngôn từ nghệ thuật. Nhƣ vậy, có thể nói, đọc diễn cảm chính là đọc thành tiếng ở chất lƣợng cao, thể hiện ở chỗ ngƣời đọc làm chủ các yếu tố âm thanh nhƣ trọng âm, ngữ điệu, giọng điệu để tái hiện lại thế giới nghệ thuật của tác phẩm, làm sống dậy tƣ tƣởng, tình cảm mà tác giả gửi gắm trong bài đọc, đồng thời, việc đọc đó còn thể hiện đƣợc sự đồng cảm của chính ngƣời đọc đối với những gì đƣợc trình bày trong tác phẩm.
Điều này cũng có nghĩa, để đọc diễn cảm, ngƣời 5 đọc cần phải hiểu thấu đáo bài đọc. Chỉ khi thực sự thâm nhập vào tác phẩm, khi mà thế giới trong sáng tác của nhà văn, nhà thơ chạm đƣợc vào tâm hồn ngƣời đọc, ngân lên những rung động thẩm mĩ, chúng ta mới có thể thể hiện thành công việc đọc diễn cảm, mới thực hiện đƣợc nhiệm vụ chuyên chở các tín hiệu thẩm mĩ từ tác phẩm đến ngƣời nghe. Cũng giống nhƣ đọc diễn cảm, kể diễn cảm tác phẩm văn học là một hoạt động mang tính nghệ thuật. Ngƣời kể, bằng ngôn ngữ, giọng điệu, cử chỉ, nét mặt… đã tạo dựng lại thế giới sinh động của các nhân vật, các biến cố đã đƣợc tác giả xây dựng nên, dẫn dắt ngƣời nghe sử dụng trí tƣởng tƣợng phong phú của mình để hóa thân vào các nhân vật trong câu chuyện, tham gia vào các sự kiện trong tác phẩm.
Khả năng đọc, kể diễn cảm Khả năng đọc, kể diễn cảm là loại năng lực cảm thụ nghệ thuật thể hiện ở việc con ngƣời sử dụng có kết quả giọng đọc và các yếu tố phi ngôn ngữ vào việc tái tạo âm thanh, điệu tính, nội dung thích hợp và đúng đắn với tác phẩm; truyền đạt tƣ tƣởng tình cảm của tác giả gửi gắm trong tác phẩm giúp ngƣời nghe nhìn thấy những gì nghe đƣợc và khơi gợi lên ở họ những rung động, cảm xúc dựa trên những tri thức và kinh nghiệm của cá nhân đã đƣợc tích lũy. Khả năng đọc, kể diễn cảm là yêu cầu cơ bản của hoạt động dạy học thơ văn. Nó đòi hỏi con ngƣời phải đƣợc rèn luyện và thƣờng xuyên đƣợc củng cố trong các hoạt động hằng ngày. Vì thế, ngƣời giáo viên không chỉ nhằm giúp trẻ học thuộc lòng thơ, truyện kể mà còn giúp trẻ hình thành những kĩ năng đọc, kể diễn cảm, làm nền tảng cho việc tập đọc của trẻ trong những giai đoạn tiếp theo.
Khả năng đọc, kể diễn cảm bao gồm các kĩ năng bộ phận:kỹ năng làm chủ hơi thở; kỹ năng phát âm; kỹ năng làm chủ giọng điệu văn bản; kỹ năng làm chủ ngữ điệu 1. Bản chất của hoạt động đọc, kể diễn cảm Đọc diễn cảm là thể hiện một cách biểu cảm văn bản bằng giọng đọc, qua đó, chuyển tải đƣợc tƣ tƣởng, cảm xúc của tác giả cũng nhƣ sự đồng cảm và xúc cảm riêng có của ngƣời đọc đến với ngƣời nghe. Đây rõ ràng là một công việc 6 không hề đơn giản. Bởi vì, khi đọc ngƣời đọc phải lệ thuộc vào văn bản, không đƣợc thêm bớt câu chữ, dấu chấm, dấu phẩy.
Do vậy, tài năng của ngƣời đọc là phải làm thế nào để không để sự lệ thuộc ấy hạn chế khả năng sáng tạo của mình, phải hiểu đƣợc, một câu thơ, câu văn dù giữ nguyên số câu chữ, dấu chấm câu cũng có năm bảy cách đọc. Về vấn đề này nhà văn A.Tsêkhốp trong truyện ngắn Những cảm xúc mãnh liệt đã từng nói: “Tôi dám chắc rằng một từ nào cũng có đến một nghìn nghĩa và sắc thái khi xem sắc từ góc độ nó đƣợc đọc lên nhƣ thế nào” (Phương pháp đọc diễn cảm), [2,tr. Đọc diễn cảm là một nghệ thuật có đặc điểm riêng, nó không lặp lại ngƣời khác, không chỉ truyền đạt trung thành máy móc bài văn mà còn thể hiện dấu ấn sáng tạo của cá nhân ngƣời đọc. Đọc nhƣ thế nào sẽ gây đƣợc chấn động tâm hồn trên cơ sở những mĩ cảm ngôn ngữ văn học và khả năng biểu diễn của ngƣời đọc.
Cách đọc này sẽ có sức hấp dẫn, lôi cuốn ngƣời nghe và làm sáng tỏ thêm nội dung, ý nghĩa của tác phẩm văn học. Nó bộc lộ thiên hƣớng năng lực và những phẩm chất cá nhân ngƣời đọc. Rõ ràng đọc diễn cảm mang đầy đủ tính nghệ thuật của nó. Đọc diễn cảm là hình thức của đọc văn chƣơng.
Nó vƣợt qua việc đọc những tín hiệu ngôn ngữ, từ kí hiệu chữ viết sang kí hiệu âm thanh tạo ra năng lực đọc văn (tức là từ chỗ đọc chính tả tiến tới đọc ngôn ngữ và sau cùng là đọc văn). Đọc diễn cảm là hình thức riêng của việc đọc văn có sự tham gia bổ sung hổ trợ của năng lực diễn đạt bằng cử chỉ, điệu bộ, tâm thế, dáng vẻ, giọng điệu, ngữ điệu, âm sắc, màu sắc cảm xúc của ngôn ngữ. Các bài thơ, các câu truyện kể đƣợc đọc lên trong hoạt động cho trẻ làm quen với văn học là những văn bản nghệ thuật mà hệ thống ngôn ngữ của nó đƣợc tổ chức chặt chẽ theo các quy luật của tƣ duy nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật. Tác phẩm thơ văn vừa là phƣơng tiện phản ánh đồng thời là đối tƣợng thẩm mĩ và là phƣơng tiện tự biểu hiện.
Vì vậy, đọc diễn cảm là bƣớc vào lĩnh vực nghệ thuật, nghệ thuật trình tấu hệ thống hình tƣợng, âm thanh các tác phẩm văn học. Bản chất của đọc diễn cảm là lao 7 động sáng tạo, là biểu diễn nghệ thuật đọc và truyền đạt mọi cái hay cho ngƣời nghe. Cũng giống nhƣ đọc diễn cảm, kể diễn cảm cũng là một hoạt động nghệ thuật nhằm truyền đạt những sự kiện, hành động, xung đột của câu chuyện đến ngƣời nghe bằng lời và có kèm theo các yếu tố phi ngôn ngữ. Kể diễn cảm cũng là quá trình lao động sáng tạo.
Trong quá trình kể ngƣời kể sáng tạo nhiều hơn đọc, ngƣời kể không lệ thuộc hoàn toàn vào văn bản mà có thể phối hợp sử dụng ngôn ngữ tác phẩm và ngôn ngữ của mình. Tuy nhiên, sáng tạo không có nghĩa là tạo câu chuyện khác mà tạo nên hình thức truyền đạt thể hiện ở lời kể và sự phối hợp nét mặt, cử chỉ… không làm biến dạng nội dung câu chuyện. Bằng sự cảm thụ riêng, ngƣời kể có thể nhấn mạnh ý chính, những tình tiết hay, hình ảnh đẹp với nhiều cách trình bày khác nhau. Kể chuyện tùy thuộc rất nhiều vào mục đích, khả năng cảm thụ, khả năng hoạt động nghệ thuật và trí nhớ của ngƣời kể.
Khi kể chuyện, tùy theo từng thể loại mà ngƣời kể vận dụng giọng kể khác nhau. Phần lớn, trong quá trình kể, ngƣời kể thƣờng kể bằng giọng chậm hơn đọc, tính giao tiếp cao hơn cùng với việc trình bày khéo léo làm cho lƣợng thông tin đƣợc giản ra, làm cho ngƣời nghe đỡ căng thẳng khi theo dõi. Đối với kể chuyện văn học trong trƣờng mầm non, việc phối hợp giọng kể với những cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, ánh mắt… sẽ giúp trẻ cảm nhận sâu hơn, hiểu rõ hơn ý nghĩa của truyện. Bằng sự cảm thụ riêng của cô, ý nghĩa tác phẩm đã vƣợt ra ngoài văn bản.
Lời kể của cô nhƣ là sự bổ sung tạo nên mối quan hệ thân tình giữa cô và trẻ. Kể diễn cảm tác phẩm văn học là một loại hình nghệ thuật phức tạp có sự chuẩn bị kĩ lƣỡng. Việc chuẩn bị của ngƣời kể (cô giáo) đối với tác phẩm là một công việc sáng tạo. Để có thể kể tốt tác phẩm, ngƣời kể phải nghiên cứu kĩ tác phẩm, cân nhắc nội dung nghệ thuật của tác phẩm, hiểu thấu đáo ý của ngƣời viết và phải có đƣợc các kĩ năng, kĩ xảo kể tác phẩm diễn cảm.
Sự nhạy cảm, sự quan tâm đến chủ định của tác giả sẽ giúp cho ngƣời kể tìm đƣợc ngữ điệu đúng từ đó xác định giọng điệu cụ thể của từng đoạn, từng phần, từng nhân vật và các lời 8 bình…Việc chuẩn bị này đòi hỏi ngƣời kể không chỉ có trình độ, có kĩ năng mà còn phải có trí tƣởng tƣợng nghệ thuật, thực sự đi sâu vào tác phẩm. Vì vậy, để thực hiện tốt hoạt động này thì ngƣời kể phải nắm đƣợc bản chất của việc kể và tập luyện nhiều để có đƣợc kĩ năng, kỉ xảo, phải nắm đƣợc thủ thuật cơ bản của việc kể diễn cảm để khi kể sẽ biểu lộ cảm xúc một cách tốt nhất vào tác phẩm. Cơ sở khoa học của hoạt động đọc, kể diễn cảm 1.