Chương 1 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 02/2016/QH14 đã định nghĩa về tôn giáo như sau: “Tôn giáo là niềm tin của con 8 người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.” “Hoạt động tôn giáo là hoạt động truyền bá tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo và quản lý tổ chức của tôn giáo.”[15] Cùng Điều 2, tại Khoản 1,2 của Luật đã giải thích về khái niệm tín ngưỡng, là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Tôn giáo và tín ngưỡng là một bộ phận quan trọng trong bức tranh đầy màu sắc của văn hoá Việt Nam. Giữa tôn giáo và tín ngưỡng có nhiều điểm tương đồng nhau, cũng có những đặc điểm khác nhau. Về điểm tương đồng, cả tôn giáo và tín ngưỡng đều lấy niềm tin làm giá trị cốt lõi.
Đó là niềm tin mang tính chủ quan, trực giác, tin vào một đối tượng, một thế giới siêu nhiên, niềm tin siêu lý, không dựa vào lý trí và thực nghiệm và không cần chứng minh một cách khoa học. Những người có tôn giáo và những người có sinh hoạt tín ngưỡng dân gian đều có niềm tin vào những điều mà tôn giáo, tín ngưỡng đó truyền dạy, mặc dù bản thân tín đồ không thể nghe thấy, nhìn thấy về đấng linh thiêng, hay vị thần,. Niềm tin đó đã giúp đánh thức ý chí từ bên trong con người để sống tốt hơn, làm việc tốt hơn, ứng xử tốt hơn. Bên cạnh đó, tôn giáo và tín ngưỡng còn mang ý nghĩa trong việc điều chỉnh hành vi ứng xử giữa con người với nhau, giữa cá nhân với xã hội, giúp con người giải quyết tốt các mối quan hệ gia đình trên cơ sở giáo lí của tôn giáo, hoặc noi theo tấm giơng sáng của những đấng, bậc được tôn thờ trong các tôn giáo, loại hình tín ngưỡng.
Bên cạnh những điểm tương đồng, tôn giáo và tín ngưỡng mang nhiều đặc điểm khác biệt như sau: Về đối tượng, tôn giáo thường đặt niềm tin vào một đối tượng thiêng cụ thể. Ví dụ trong Phật Giáo, các tín đồ có đức tin đối với Phật Thích ca Mâu ni - Ông cũng chính là người đã sáng lập ra Đạo Phật tồn tại cho đến ngày hôm nay. Bên cạnh đó, Đạo Công Giáo lại là tôn giáo mà họ tôn thờ Thiên Chúa Ba Ngôi, 9 gồm có Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần,.Ngược lại, trong tín ngưỡng, đối tượng không dừng lại ở một hay hai vị thần chủ tối cao, mà bao gồm nhiều thần linh khác nhau, vừa có nữ thần, nam thần, vừa có vật linh, cây cối linh thiêng như cây đa, cây gạo, thần rừng, biển,. Như vậy, đối tượng trong tín ngưỡng vô cùng phong phú và đa dạng.
Về hệ thống, tôn giáo có một tổ chức thống nhất từ trung ương đến cơ sở và tồn tại đủ các yếu tố về giáo chủ - giáo lý - giáo luật - tín đồ. Trong đó, giáo chủ là người sáng lập nên tôn giáo, giáo lý là những lời dạy mà giáo chủ truyền đạt cho tín đồ, giáo luật do giáo chủ soạn thảo và ban hành nhằm duy trì và quản lý trong hệ thống tôn giáo, còn tín đồ là những người tự nguyện theo đạo. Tôn giáo có các giáo sĩ hành đạo chuyên nghiệp, theo nghề suốt đời, như các tăng sĩ của Phật Giáo, Linh mục của đạo Công giáo. Tín ngưỡng là tập hợp những người có chung một niềm tin, cùng nhau thực hiện các hoạt động nghi lễ.
Tập hợp này có nhiều quy mô to nhỏ khác nhau. Tín ngưỡng không hệ thống và bài bản như tôn giáo mà chỉ có một số văn tự phục vụ thực hành nghi lễ như văn khấn, chúc văn, văn chầu,. Tín đồ tôn giáo thường trung thành với duy nhất một tôn giáo, hiếm có người nào vừa là tín đồ của hai tôn giáo. Vì các nghi lễ tôn giáo rất khắt khe, có thể xảy ra các mâu thuẫn trong niềm tin, cách sinh hoạt nên rất khó cùng lúc theo nhiều tôn giáo.
Họ có thể tôn trọng niềm tin của các tín đồ tôn giáo khác họ nhưng rất khó để cùng lúc trở thành tín đồ của các tôn giáo khác nhau. Còn đối với tín ngưỡng, một người có thể có nhiều niềm tin và cùng lúc sinh hoạt theo nhiều tín ngưỡng khác nhau. Càng sinh hoạt theo nhiều tín ngưỡng, đời sống tinh thần của họ càng thêm nhiều màu sắc, đa dạng, họ sẽ cảm thấy được chở che, bảo vệ. Một người vừa có thể thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng làng, vẫn có thể đến chùa lạy Phật.
Bên cạnh những điểm giống và khác nhau, giữa tôn giáo và tín ngưỡng mang một quan hệ gắn bó với nhau. Khi truyền đạo đến những địa phương mới, các nhà truyền giáo phải có hiểu biết về tín ngưỡng bản địa để truyền bá đức tin 10 của mình. Nếu họ bỏ qua các yếu tố tín ngưỡng địa phương, truyền bá các đức tin xung đột với các niềm tin tín ngưỡng vốn đã tồn tại bấy lâu, thì đức tin của họ khả năng cao sẽ bị bài trừ, không được đón nhận. Tệ hơn là gây ra các xung đột, tranh chấp.
Ngược lại, cộng đồng dân cư địa phương dựa trên hoạt động của tôn giáo, có thể học hỏi và làm phong phú hơn về đời sống tín ngưỡng thông qua các nghi thức, nghi lễ, thờ tự, giáo lý,… Từ hệ thống giáo lý, nghi lễ nghiêm ngặt của tôn giáo, các tín ngưỡng cũng bổ sung cho mình các nghi thức, nghi lễ trở nên phong phú hơn. Ta vẫn hoàn toàn có thể thấy Phật được thờ trong các đền thờ Mẫu tam phủ, tứ phủ. Trong các ngôi chùa vẫn có gian thờ cho các vị anh hùng có công với cách mạng được phong thánh. Mê tín dị đoan Mê tín dị đoan là việc đặt niềm tin mù quáng vào những điều mơ hồ, nhảm nhí, không có thật, đi ngược với quy luật tự nhiên, không có căn cứ khoa học và không thể chứng minh được.
Mê tín dị đoan gây ra những hậu quả xấu về sức khỏe, tiền bạc, thời gian, tính mạng cho cả cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội. Niềm tin tôn giáo và tín ngưỡng văn hóa đều là những giá trị niềm tin tốt đẹp, còn mê tín dị đoan là biểu hiện của niềm tin sai lệch, mù quáng và cố chấp. Mê tín dị đoan không chỉ gây ảnh hưởng đến cá nhân, gia đình mà còn tác động lên mọi mặt đời sống, kinh tế, chính trị của toàn xã hội. Hiện nay, pháp luật Việt Nam đã có những chế tài xử lý đối với hành vi mê tín dị đoan, được quy định tại điều 320 Bộ luật Hình sự 2015 Có thể thấy, cả bốn khái niệm có điểm chung là đều liên quan đến đời sống tinh thần, niềm tin vào các thế lực siêu nhiên.
Tâm linh là khái niệm khá nộng, mơ hồ và còn nhiều quan điểm khác nhau trên nhiều góc độ. Còn tôn giáo - tín ngưỡng và mê tín dị đoan đều đã được pháp luật quy định rõ. Như vậy, tôn giáo và tín ngưỡng đều là một phần của niềm tin tâm linh con người. Tuy vậy, hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo nếu không thực hiện với mục đích tích cực sẽ dẫn trở thành hiện tượng mê tín dị đoan.
Gây ra những biến tướng xấu trong đời sống tinh thần và xã hội của con người. Du lịch tâm linh Khái niệm về du lịch tâm linh là một khái niệm khá mới và được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Nói về du lịch tâm linh, đây đang là một loại hình du lịch mới trong xu thế phát triển của ngành du lịch. Quan niệm về du lịch tâm linh đa dạng và phong phú, và đến thời điểm hiện tại chưa hề có một khái niệm chung nhất về du lịch tâm linh.
Trước đây, các chuyến đi mang mục đích tôn giáo đã có từ rất lâu và được mọi người gọi là hành hương. Tuy nhiên, cụm từ hành hương mới chỉ đề cập đến khía cạnh tâm linh, mà chưa nói đến du lịch. Bởi các chuyến đi này có mục đích chủ yếu là thực hiện các hoạt động tôn giáo, không mang nặng mục đích thưởng ngoạn, trải nghiệm. Qua quá trình phát triển, trong các chuyến hành hương đó, con người không khỏi phát sinh những nhu cầu về thể chất lẫn tinh thần, mục đích của chuyến đi cũng dần có nhiều thay đổi.
Vì vậy cần có một khái niệm mới đề cập đến những chuyến đi vừa mang mục đích tôn giáo, tín ngưỡng, vừa mong muốn thưởng ngoạn, tham quan và hưởng thụ các dịch vụ. Tác giả Nguyễn Văn Tuấn trong Tham luận tham dự Hội nghị quốc tế về du lịch tâm linh vì sự phát triển bền vững” đã cho rằng du lịch tâm linh chính là một bộ phận của du lịch văn hoá. Theo Luật Du lịch 2017, du lịch văn hóa là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tôn vinh giá trị văn hóa mới của nhân loại. [13] Quan điểm của Nguyễn Văn Tuấn đề ra như sau: “Xét về nội dung và tính chất hoạt động, du lịch tâm linh thực chất là loại hình du lịch văn hoá, lấy yếu tố văn hoá tâm linh vừa làm cơ sở vừa làm mục tiêu nhằm thoả mãn nhu cầu tâm linh của con người trong đời sống tinh thần.
Theo góc nhìn này, tài nguyên của du lịch tâm linh đó là các yếu tố văn hóa tâm linh. Các yếu tố này đưa được vào khai thác trong tổ chức hoạt động du lịch, đó là hệ thống các giá trị văn hóa vật thể lẫn phi vật thể, quan điểm của con người về thế giới xung quanh, những giá trị về đức tin. Hệ thống quan điểm, niềm tin đó tập hợp lớn mạnh trở thành các 12 tôn giáo, tín ngưỡng mang những giá trị đặc sắc. Khác với những loại hình du lịch khác, du lịch tâm linh đem đến những trải nghiệm thiêng liêng, giàu xúc cảm khi đi du lịch.
Khái niệm phát triển Phát triển có nghĩa là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp. Phát triển còn có thể được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên.[12] Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao, diễn ra dần dần, nhảy vọt đưa tới sự ra đời của cái mới, thay thế cái cũ.