mở đầu cho dòng Thiền tông giáo ngoại biệt truyền vào Việt Nam, dòng Thiền này truyền đƣợc 19 thế hệ. Dòng Thiền tu thứ hai do Thiền sƣ Vô Ngôn Thông, ngƣời Trung Quốc truyền sang vào thế kỷ IX. Năm 820 Vô Ngôn Thông đã qua Việt Nam và đã ở chùa Kiến Sơ (làng Phù Đổng – Tiên Đức – Bắc Ninh) bắt đầu truyền bá giáo lí. Ngƣời kế nghiệp ông là Cảm Thành, dòng Thiền này truyền đƣợc 17 đời.
Dòng Thiền thứ ba do Thảo Đƣờng, ngƣời Trung Quốc, vốn là tu binh bị bắt tại Chiêm Thành và đƣợc vua Lý Thánh Tông giải phóng khỏi kiếp nô lệ và cho truyền đạo tại chùa Khai Quốc (nay là chùa Trấn Quốc – Hà Nội) vào năm 1069. Đệ tử theo học rất đông trong đó có cả chính vua Lý Thánh Tông, lập nên dòng Thiền thứ ba truyền đƣợc 6 đời. Thiền tông thời Lý mang một đặc trƣng dễ nhận thấy đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn đạo Thiền với Nho giáo, Tịnh Độ tông. Sang thời Trần có vua Trần Nhân Tông từng nghiên cứu về Phật học dƣới sự hƣớng dẫn của Thiền sƣ Tuệ Trung thƣợng Sỹ.
Sauk hi Ngài xuất gia năm 1299 đã lên tu trên núi Yên tử, đã thống nhất các Thiền phái tồn tại trƣớc đó ở Việt Nam với ông tổ là ngƣời Việt Nam. Các sƣ Pháp Loa, Huyền Qunag, là tổ thứ hai, thứ ba của Thiền phái này. Sau này, ở Việt Nam còn xuất hiện một số Thiền phái khác nhau từ Trung Hoa sang nhƣ Tào Động (thời Trịnh – Nguyễn), phái Liên Tôn (thế kỷ XVI-XIX), phái Liễn Quán (thế kỷ XVIII) và phái Lâm Tế (thời Nguyễn). Quá trình du nhập Thiền tông Việt Nam Nói đến Phật giáo Việt Nam chúng ta không thể nào bỏ qua đƣờng lối tu thiền của chƣ Tổ Thiền tông từ xƣa.
Nếu xét kỹ đƣờng lối đó thì thấy rõ ràng Phật giáo Việt Nam là một Phật giáo Thiền tông. Thế kỷ thứ VI tổ Tỳ-ni-đa-lƣu-chi từ Ấn Độ sang Trung Hoa học đạo với tổ Tăng Xán. Sau khi ngộ đạo, đƣợc tổ Tăng Xán dạy đi về phƣơng Nam truyền bá thiền tông, do đó Ngài sang Việt Nam ở tại chùa Dâu. Đến thế kỷ thứ IX có ngài Vô Ngôn Thông là đệ tử tổ Bá Trƣợng ở Trung Hoa, sang Việt Nam truyền Thiền nên có phái thiền Vô Ngôn Thông.
Sau này có ngài Thảo Đƣờng, khi nhà Lý chinh phục Chiêm Thành bắt đƣợc một số quan nhân đem về Việt Nam, trong đó có ngài. Đến Thăng Long mới phát hiện Ngài là Thiền sƣ, từ đó các vua quan nhà Lý rất kính phục, tôn sùng và Ngài trở thành Tổ của phái thiền Thảo Đƣờng ở Việt Nam. Nhƣ vậy, từ thế kỷ thứ VI đến thế kỷ thứ X, Thiền tông hƣng thịnh ở Việt Nam do ba hệ phái Tỳ-ni-đa-lƣu-chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đƣờng. Vua Trần Nhân Tông sau khi đăng vị, ông vừa lo việc trị nƣớc vừa nghiên cứu nội điển để tu tập.
Về sau, Ngài lên núi Yên Tử và rừng Trúc ở Ngọa Vân Am chuyên tu. Năm năm tu khổ hạnh tại rừng Trúc, ngài hoàn toàn ngộ đạo, vì vậy có hiệu là Trúc Lâm Đại Đầu Đà. Từ đó Ngài mới đi truyền bá, lập thành hệ phái thiền Trúc Lâm Yên Tử. Hệ phái Trúc Lâm Yên Tử ra đời thâu gồm tinh ba của ba hệ phái Tỳ-ni-đa-lƣu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đƣờng kết tụ thành hệ phái thiền thuần túy Việt Nam.
Thiền phái Tỳ-ni-đa-lƣu-chi sang Trung Hoa năm 562, đệ tử của Tam Tổ Trung Hoa là Tăng Xán. Đại sƣ sang Việt Nam năm 580 đến chùa Pháp Vân, gặp sƣ Pháp Hiền. Thiền pháp Tỳ-ni-đa-lƣu-chi kể từ Pháp Hiền thì đƣợc 18 thế hệ. Thiền phái Vô Ngôn Thông, đại sƣ là ngƣời Quảng Châu, Trung Quốc từng ngộ pháp từ câu nói của Đại sƣ Bách Trƣợng.
Năm 820, Đại sƣ từ Quảng Châu sang Việt Nam, đến chùa Kiến Sơ, làng Phù Đổng ở Bắc Ninh, truyền pháp cho ngài Cảm Thành. Thiền phái Vô Ngôn bắt nguồn từ đó, truyền đƣợc 16 thế hệ sau khi Vô Ngôn Thông tịch, tức gồm tất cả 17 thế hệ. Thiền Phái Thảo Đƣờng, Đại sƣ là ngƣời Trung Hoa. Thiền phái Thảo Đƣờng của Việt Nam, gồm 6 thế hệ.
Thiền phái này không có ảnh hƣởng lâu dài. Điều đáng lƣu ý là Thiền phái này có sự dung hợp với Thiền phái Vô Ngôn Thông và một phần có sự ảnh hƣởng của Mật tông. Tổ khai sơn của Thiền phái Yên Tử là Đại sƣ Hiện Quang (mất năm 1220), tu ở chùa Lục Tổ do Đại sƣ Thiền Chiếu trụ trì. Trúc Lâm Đại Sa-môn đƣợc phong làm quốc sƣ.
Từ đó, truyền thống Trúc Lâm Yên Tử đƣợc hình thành. Đất nƣớc và Phật giáo Đại thừa phát triển mạnh mẽ, rực rỡ nhất vào thời Trần, tức vào thời Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử đƣợc thành lập. Thiền phái Lâm Tế, theo một số sách về lịch sử Thiền Việt Nam ghi rằng từ thời chúa Nguyễn Hoàng (1559-1513), khoảng mƣời vị sƣ từ Trung Quốc sang Việt Nam, đên các tỉnh Quảng Trị, Thuận Hóa (Huế), Quảng Nam, Quãng Ngãi, Phú Yên…lập chùa, phần lớn là thuộc dòng Thiền Lâm Tế. Đến nay, Thiền phái này vẫn tồn tại nhiều nhất tại Thừa Thiên Huế.
Thiền phái Tào Động khởi nguồn từ phép tu của Đông Sơn Lƣơng Giới và Tào Sơn Bổn Tịch (thế kỉ IX) ở Trung Hoa, quan điểm của phái này đƣợc tƣợng trƣng bằng nghiêng và thẳng. Tổ Thiền phái Tào Động Việt Nam là Đại sƣ Thủy Nguyệt (1636-1704), quê ở Thái Bình, sang Trung Quốc tu học.Về sau, tuy Thiền phái này không còn mạnh nhƣ trƣớc, có dấu hiệu lụi tàn dần nhƣng không bị mai một. Đến ngày nay khá nhiều chùa và chƣ Tăng Ni thuộc Thiền phái Tào Động ở nhiều tỉnh thành miền Bắc. Có thể nói, các Thiền phái Việt Nam đều xuất phát từ các Thiền phái Trung Hoa, dĩ nhiên mang đậm tính chất Thiền Trung Hoa và cũng có đặc điểm riêng của Thiền Việt Nam.
Các phƣơng pháp tu Thiền tại Việt Nam 1. Thiền định của Phật giáo Căn cứ theo sự phát triển của các học phái, Phật giáo Đại thừa hay Tiểu thừa trên thực tế đều khởi nguồn từ sự tu chứng Thiền định. Đức Phật khai sáng Phật giáo căn bản là cũng nƣơng theo Thiền mà ngộ đạo và dạy lại cho các đệ tử. Phật Thích Ca sau khi xuất gia cũng theo tu học Thiền định với hai vị thầy của phái số luận và mỗi thầy đều lấy một cảnh giới trong tứ Thiền để làm cứu cánh.
Nhƣng Đức Phật không cho rằng hai cảnh giới định này không đi đến sự giải thoát nên cuối cùng Ngài ngồi Thiền định dƣới gốc cây Bồ đề và khai ngộ thành bậc Vô thƣờng chính giác, đây chính là khởi nguyên của Thiền định Phật giáo. Đức Phật Thích Ca nƣơng theo Thiền quán mà thành Phật. Ngài cũng yêu cầu đệ tử của Ngài tu học Thiền quán. Trong thời Phật giáo nguyên thủy, Thiền định là pháp môn cực kỳ quan trọng.
Đối với Đức Phật Thích Ca mà nói, chỉ có Thiền định mới là phƣơng pháp trực tiếp nhanh chóng giúp con ngƣời ngộ đạo giải thoát. Tứ Diệu Đế, thâp nhị nhân duyên là giáo lý cơ bản của Phật giáo nguyên thủy, cách thuyết pháp của họ có thể nói cũng căn cứ trên thực tế của sự tu tập Thiền định mà ra. Đức Phật Thích ca cũng là ngƣời đầu tiên hệ thống hóa hoàn toàn phƣơng pháp và hình thức tu học Thiền định. Thiền định trƣớc khi Phật giáo đƣợc sáng lập, các phƣơng pháp nhƣ phép tọa, phép quán, cho đến phép điều thân, điều tức, điều tâm đều không xác định và không nhất quán, xuất hiện những hiện tƣợng chi ly, vụn vặt.
Thiền định của Phật giáo thì từ giai đoạn bắt đầu chuẩn bị tu hành đến giai đoạn đại ngộ viên mãn tối hậu đều có một hệ thống tu học hoàn chỉnh. Phép Thiền định của Đức Phật Thích Ca và của các giáo phái khác về căn bản có những điểm khác nhau, Ngài không lấy “khổ hạnh” làm phƣơng pháp, cũng không lấy “thần thông” làm mục đích. Mà là dùng Thiền định để thống nhất tinh thần, sinh ra tuệ quán, để đạt đƣợc chính trị bát nhã. Cho nên Thiền định có thể nói là tiến trình quan trọng của sự chứng đắc trí tuệ bát nhã mà không chờ kết quả.
Việc Thiền định của Phật giáo hiện nay tại Việt Nam đƣợc chia thành Thiền định và Thiền Minh Sát (Vipassana). Thiền định là phƣơng pháp gom tâm trụ nó vào một đề mục cố định để giữ cho tâm đƣợc vắng lặng, còn Thiền Minh Sát quan là quan sát các đề mục của Thiền Minh Sát để thấy đƣợc sanh diệt của danh sắc và ngũ uẩn, qua đó kinh nghiệm đƣợc vô thƣờng, khổ và vô ngã để cuối cùng chứng đắc các tầng tuệ Minh Sát, đạt đƣợc sự giải thoát, Niết bàn và hai phƣơng pháp Thiền khác nhau ở những điểm sau. Thứ nhất, Thiền Định - Định của Thiền Định là tâm sở nhất tâm, trụ tâm nằm trên một đề mục cố định duy nhất; Thiền định sử dụng đại định, kiên cố định và chỉ định; Thiền định chỉ giúp tạm thời đè nén, khống chế phiền não. Tiếp đến là Thiền Minh Sát, Định của Thiền quán là tâm sở nhất hành, thực hành Thiền Minh Sát, hành giả có khả năng định trên nhiều đối tượng khác nhau; đề mục của Thiền Minh Sát là chân đế, có sinh diệt; Thiền Minh Sát sử dụng cận định và sát na định; Thiền Minh Sát khổ tận gốc rễ phiền não và tham ái.
Vai trò của Phật giáo trong đời sống tâm linh của ngƣời Việt Ở Việt Nam, Phật giáo vẫn là một tôn giáo lớn, có sức hấp dẫn đối với đa số quần chúng nhân dân. Theo các nhà nghiên cứu tôn giáo, tiềm năng tinh thần của đức tin giúp con ngƣời cân bằng, hài hòa hơn trong mối quan hệ với thế giới và bản thân mình, giúp cho hiện thực trở nên hoàn hảo và mang tính ngƣời hơn. Đầu thế kỷ 21, con ngƣời phải chứng kiến những đổi thay đến chóng mặt của cuộc sống hiện tại với những nghịch lý ngày càng sâu sắc: con ngƣời vƣơn tới toàn cầu, vƣơn tới tầm cao và chiều sâu của vũ trụ nhƣng lại xa lạ với đồng loại, hiểu sâu sắc hơn những bí ẩn của thế giới vật chất vi mô và vĩ mô nhƣng lại bất lực trƣớc những bí ẩn ngay trong đời sống tâm linh của mình.