Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN 1.1 Tổng quan lý thuyết về du lịch tâm linh 1.1 Khái niệm du lịch tâm linh * Tâm linh Theo Từ điển Việt Nam thì tâm linh được cắt nghĩa theo 2 cách: “1 là khả năng biết trước biến cố xảy ra đối với mình, theo quan niệm duy tân, 2 chính là tâm hồn, tinh thần, thế giới tâm linh” (Trung tâm ngôn ngữ học, 1994) Một quan niệm khác của tác giả Nguyễn Đăng Duy trong cuốn “Văn hóa tâm linh” về tâm linh như sau:“Tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc sống đời thường, là niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo”. Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin thiêng liêng ấy được đọng lại ở những biểu tượng, hình ảnh, ý niệm (Nguyễn Đăng Duy, 2001) Từ những nghiên cứu trên có thể hiểu tâm linh như sau: - Tâm linh là một biểu hiện ý thức của con người. Tâm linh là những gì trừu tượng, cao cả, vượt quá cảm nhận của tư duy thông thường và gắn liền với niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng hay tôn giáo của mỗi người. Con người nhận thức về thế giới xung quanh (vũ trụ, xã hội.) có thể phân thành hai loại: Đầu tiên là loại có thể kiểm chứng bằng suy nghĩ, lý trí, đó là lĩnh vực khoa học.
Loại kia có thể biết được bằng trực giác của mỗi người, đó là lĩnh vực tâm linh. Tâm linh là một giới 16 hạn cao nhất của con người từ sự kì vọng về những khát vọng trong cuộc sống * Khái niệm du lịch tâm linh Khái niệm du lịch tâm linh được diễn giải theo nhiều cách khác nhau nhưng nhìn chung vẫn là loại hình văn hóa, tín ngưỡng, thông qua các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Từ đó có thể thấy rằng du lịch tâm linh làm cho khách du lịch tìm thấy những giá trị tinh thần mà họ cần, làm cân bằng cuộc sống và làm cuộc sống có ý nghĩa hơn. Farooq Haq và John Jackson (2009) chia sẻ: “Khách du lịch chính là những người đi đến nơi cụ thể ngoài môi trường sinh sống của mình với ý định gia tăng ý nghĩa cho đời sống tinh thần; họ có thể có tôn giáo hoặc không, thông qua chuyến đi họ có trải nghiệm vơi môi trường tự nhiên tại điểm đến nhưng được đặt trong bối cảnh có sự liên hệ với một đấng nhân vật quyền năng nào đó” Tác giả Nguyễn Văn Tuấn (2013) đưa ra những đặc trưng của du lịch tâm linh tại Việt Nam như sau: - Du lịch tâm linh gắn liền với tôn giáo, đức tin ở Việt Nam.
Phật giáo có số lượng lớn nhất (chiếm tới 90%) cùng tồn tại với các tôn giáo khác như Thiên Chúa Giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, .Công trình tôn giáo ở Việt Nam là chùa, thánh đài, các giá trị tôn giáo hướng tới vẻ đẹp tâm linh. - Du lịch tâm linh gắn với tín ngưỡng thờ cúng, tri ân những vị anh hùng dân tộc, những vị tiền bối có công với đất nước, dân tộc. Du lịch tâm linh còn gắn với những hoạt động thể thao nhưng hướng đặc biệt vào các giá trị tinh thần như: thiền, yoga, … Ngoài ra, nó còn gắn với các yếu tố linh thiêng và những điều huyền bí. 17 Hồ Kỳ Minh (2015) chia sẻ du lịch tâm linh có 3 cấp độ cơ bản: “Đầu tiên là những hoạt động tham quan, vãng cảnh tại các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng.
Đấy là dạng hẹp nhất, chưa thể hiện được ý nghĩa của hoạt động du lịch này nhưng lại là 1 hoạt động phổ biến nhất hiện nay; Dạng thứ hai được mở rộng hơn với cách hiểu là tìm đến các địa điểm, cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo bên cạnh tham quan vãn cảnh thì còn để cúng bái, cầu nguyện. Dạng này có mở rộng hơn nhưng mới chỉ phù hơp với những đối tượng có theo tôn giáo, tín ngưỡng; Dạng thứ ba có mục đích chính là tìm hiểu các triết lý, giáo pháp khiến cho con người trầm tĩnh, để tâm hồn thư thái, cải thiện sức khỏe và cảm nhận chính bản thân mình” (Hồ Kỳ Minh, 2013) Tác giả Nguyễn Minh Thông (2018) cho rằng: “Du lịch tâm linh lấy yếu tố văn hóa tâm linh làm mục tiêu nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh của con người trong đời sống tinh thần” (Nguyễn Minh Thông, 2018). Trong quá trình phát triển khu du lịch tâm linh người dân địa phương sử dụng có trách nhiệm và bền vững các giá trị văn hóa và tự nhiên sẽ mạng lại cơ hội việc làm, tạo thu nhập. Góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa các vùng miền, tăng cường tình đoàn kết giữa và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của mỗi quốc gia cũng như toàn nhân loại.
Góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc. Chung quy, khách du lịch khi tìm đến du lịch tâm linh với mục đích cuối cùng là tìm một niềm tin vào cuộc sống, vào sự tôn kính tín ngưỡng của mỗi cá nhân. Ngoài ra, du lịch tâm linh còn giúp con người nâng cao nhận thức và có thêm niềm tin vào bản thân mình.2 Sự khác biệt giữa du lịch hành hương, du lịch tâm linh và du lịch tôn giáo Du lịch tâm linh là một trong những khái niệm thảo luận rất sôi nổi trong nghiên cứu về du lịch và tôn giáo. Theo đó, nhìn chung có nhiều sự tương đồng và khác biệt về các thuật ngữ này (hình minh hoạ 1).1: Sự khác biệt giữa du lịch hành hương, du lịch tâm linh và du lịch tôn giáo (Preedaree Sirirat, 2019).
19 Norman (2012) cho rằng: “Du lịch tâm linh là một loại hình du lịch trong đó động cơ du lịch xuất phát từ đức tin hoặc niềm tin tôn giáo và liên quan đến việc tìm kiếm bản thân cá nhân và một sự thật lớn hơn. Các sự kiện trong đời như các hoạt động gói gọn trong nghiên cứu này có thể có ảnh hưởng mạnh mẽ về cách các cá nhân và các bên liên quan đến du lịch (stakeholder) đưa ra ý nghĩa đối với cuộc sống của họ (Willson, 2016). Trong thực tế, sự phân chia giữa hành hương, tôn giáo du lịch tâm linh và du lịch khó phân biệt như nhiều loại khách du lịch khác nhau được thúc đẩy bởi mong muốn ghé thăm các điểm tham quan và trải nghiệm những khoảnh khắc trong cuộc hành trình của họ điều đó sẽ thêm ý nghĩa cho cuộc sống của họ”. (Norman, 2012) Du lịch tôn giáo và hành hương tập trung vào các hoạt động tại các địa điểm linh thiêng, tôn giáo và tín ngưỡng.
Du khách tôn giáo và người hành hương thể hiện lòng trung thành với văn hóa các điểm đến mà họ đến (UNWTO, 2017). Động cơ du lịch của khách du lịch tôn giáo được thúc đẩy vì lý do tôn giáo nhưng thường thì một cuộc hành trình có thể có một số động lực, chẳng hạn như như một khía cạnh của kỳ nghỉ hoặc theo đuổi văn hóa (Rinschede, 1992). Trong khi một số khách du lịch tâm linh hoặc du khách có thể thực hiện cuộc hành trình của họ với niềm tin tôn giáo tương tự, du lịch tâm linh cũng có thể bao gồm cả phi tôn giáo khách du lịch, tùy thuộc vào ý định kinh nghiệm của họ (Griffin và Raj, 2017). Du lịch tâm linh bao gồm một khái niệm rộng hơn về mong muốn thay đổi và cứu trợ của khách du lịch từ cuộc sống hàng ngày của họ.
Do đó, các cá nhân khác nhau trải nghiệm các hoạt động tương tự theo những cách khác nhau. 20 Theo Anandarajah và Hight có phát biểu: “Trong Phật giáo, từ 'tinh thần' dùng để chỉ một trong những ba cấp độ thành phần chính của trải nghiệm con người: thể chất, tinh thần và tâm linh. Giáo lý Phật giáo gợi ý rằng mọi người đều sống với tâm trạng bất ổn (Dukkha: đau khổ hoặc đau đớn). Sự cố này có thể được điều trị bằng trí lực thông qua Pháp, bởi vì Phật pháp nâng cao trí tuệ con người và hiểu biết đúng đắn, cũng như sức mạnh tinh thần.
Mặt khác, từ 'tinh thần' là được các học giả định nghĩa là phức tạp và đa chiều kinh nghiệm của con người bao gồm kinh nghiệm, trí tuệ, triết học và hành vi (Norman, 2012; Cohen, 2006). Mỗi người thể hiện khái niệm khác nhau, tùy thuộc vào niềm tin cụ thể của họ”. Ở Việt Nam, nghiên cứu về khái niệm du lịch tâm linh có rất nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến. Nguyễn Văn Tuấn có nói: “Xét về nội dung và tính chất hoạt động, du lịch tâm linh thực chất là loại hình du lịch văn hóa, lấy yếu tố văn hóa tâm linh vừa làm cơ sở vừa làm mục tiêu nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh của con người trong đời sống tinh thần.
Theo cách nhìn nhận đó, du lịch tâm linh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động du lịch, dựa vào những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác. Theo đó, du lịch tâm linh mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng liêng về tinh thần của con người trong khi đi du lịch” (Nguyễn Văn Tuấn, 2013). Quan điểm này cho thấy, du lịch tâm linh là một trong những hình thức của du lịch văn hoá. Trong đó, các giá trị văn hoá tâm linh có vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, còn là cơ sở để tạo ra các hoạt động du lịch và sản phẩm du lịch phục vụ cho du khách.
21 Nghiên cứu của tác giả sẽ tập trung vào các hoạt động phát triển du lịch tâm linh như là mục tiêu phát triển du lịch của tỉnh Bình Dương nhằm đa dạng hoá sản phẩm du lịch để nâng cao năng lực cạnh tranh và mục đích sâu xa hơn là thu hút nhiều khách du lịch đến thăm tỉnh Bình Dương. Chung quy, đây là hình thức du lịch tập trung vào những cá nhân, tập thể có nhu cầu tìm hiểu, phát triển các loại hình tâm linh, tín ngưỡng. Có thể nói, muốn phát triển du lịch tâm linh bền vững cần phải dưa trên nguyên tắc: tôn trọng, giữ gìn và tôn tạo các giá trị du lịch tâm linh. Đây chính là giá trị tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh hấp dẫn khi du khách đến thăm.3 Vai trò của du lịch tâm linh Với bản chất của du lịch tâm linh là một hình thức du lịch tìm hiểu về truyền thống và văn hóa dân tộc ta.