CHƯƠNG 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VE PHÁT TRIÊN DU LICH SINH THÁI DỰA VÀO CONG DONG HUYỆN VAN HO, TINH SƠN LA 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 111 Tổng quan tinh hình nghiên cứu trên thé giới Hoạt động DLST đã thu hút sự quan tâm không chỉ từ các nhà kinh tế, xã hội và chính trị, mà còn từ mọi tổ chức và thành phần kinh tế. Sự quan tâm và chú ý đối với các hoạt động liên quan trực tiếp và gián tiếp đến DLST đang ngày càng tăng lên. Trong nửa cuối thập kỷ 1970 và đầu thập kỷ 1980 của thế kỷ 20, khái niệm du lịch sinh thái bắt đầu nồi lên và được định hình. Trên các diễn đàn và trong các cuộc thảo luận toàn cầu về du lịch, sự chú ý đến hình thức du lịch liên quan đến các hệ sinh thái tự nhiên đã được đề cập và nhắn mạnh.
Trong “Du lich sinh thái. Những van đề về Lý luận và thực tiễn phát triển ở Việt Nam” của Phạm Trung Lương (2003) đã đề cập đến vai trò của nhiều nhà khoa học và nhà nghiên cứu hàng đầu trong việc định hình và phát triển lĩnh vực du lịch sinh thái. Các nhà khoa học như Ceballos-Lascurain, Buckley và nhiều nhà nghiên cứu khác đã đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra quan điểm và khái niệm về du lịch sinh thái, cũng như nghiên cứu và công bố các công trình về DLST. Các tổ chức quan tâm đến lĩnh vực du lịch sinh thái như Hiệp hội Du lịch sinh thái, Quỹ bảo vệ động vật hoang dã (WWF), Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) cũng đã đóng góp quan trọng thông qua nghiên cứu và công bố các quan điểm, khái niệm, bài học và hướng dẫn cho các nhà quản lý và tham gia hoạt động DLST.
Các tác phẩm nghiên cứu và hướng dẫn quan trọng được đề cập bao gồm cuốn "DLST: Hướng dẫn cho các nhà lập kế hoạch - Chan đoán DLST và hướng dẫn quy hoạch" của Hiệp hội Du lịch sinh thái, "Các van đề trong quản lý DLST" của Kreg Lindberg (1999), "Thiết kế các phương tiện phục vụ DLST" của David Ardersen (2000), và "Những bước cơ bản ban đầu định hướng mục tiêu khuyến khích sự tham gia của dân địa phương vào dự án DLST" của Karrtrina Brandon (1998). Những công trình này đã cung cấp kiến thức, hướng dẫn và kinh nghiệm quý giá cho những người quản lý và tham gia hoạt động DLST. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đưa ra những ấn phẩm hướng dẫn quy hoạch, quản lý du lịch và môi trường trong DLST của nhiều tác giả: Foster,Buckley, Dowling, Gunn. Các tổ chức quốc tế như IUCN, WWE.
là những tài liệu bổ ích trong nghiên cứu về DLST và vận dụng vào thực tiễn đối với từng lãnh thé, từng quốc gia, từng khu vực. Xuất phát từ loại hình du lịch làng bản từ những năm 70 của thế kỷ XX, từ các quốc gia có hoạt động du lịch phát triển tại Châu Mỹ, châu Âu, châu Úc. Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng được tổ chức dựa trên chuyến đi của khách du lịch tham quan các làng bản. Đồng thời, tham gia tìm hiểu các nét văn hóa, môi trường hoạt động sống, phong tục tập quán của cư dân địa phương.
Các hoạt động tham quan các vùng, địa điểm mang tính chất khám phá với những điều kiện hỗ trợ còn thiếu,vì vậy khách du lịch cần sự giúp đỡ của cư dân bản địa trong việc hỗ trợ các điều kiện ăn, ở. đây có thể nói là những hình thức sơ khai của việc hình thành nên hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng. Một số tên gọi thường dùng khi nói đến du lịch dựa vào cộng đồng: (i) Du lịch dựa vào cộng đồng (Community based tourism); (ii) Du lich sinh thái dựa vào cộng đồng (Community based ecotourism); (iii) Phát trién du lịch có sự tham gia của cộng đồng (Community participation in tourism); (iv) Du lịch miền núi dựa vào cộng đồng (Community based mountain tourism) Mỗi tên và tô chức có sự khác biệt, nhưng chúng dựa trên những nguyên tắc và yếu tố chung liên quan đến tổ chức, địa điểm, mục tiêu và cộng đồng trong việc phát triển du lịch. Điều này cho thấy sự quan trọng của việc tập trung vào mục tiêu và đối tượng ưu tiên hàng đầu trong quá trình hoạt động và định hướng phát triển tại mỗi địa điểm.
Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng thu hút sự quan tâm dang kể từ các tổ chức phi chính phủ, nhà hoạt động kinh tế và xã hội ở nhiều quốc gia. Đây là một lĩnh vực mới trong ngành công nghiệp du lịch, có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hoạt động bảo tồn, duy trì các nét đặc trưng văn hóa, phong tục và tập quán của các cộng đồng dân cư bản địa. Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng cung cấp một cơ hội để thúc day sự phát triển bền vững, tạo ra thu nhập cho cộng đồng địa phương và tăng cường nhận thức vệ giá trị văn hóa và môi trường. Du lịch cộng đồng dựa trên sự tò mò và mong muốn của du khách để khám phá và hiểu thêm về cuộc sống hàng ngày của người dân trong các nền văn hóa khác nhau.
Đặc điểm của du lịch cộng đồng là tạo liên kết giữa du khách thành thị và các khu vực nông thôn, cho phép du khách thay đồi không gian sống của họ trong một khoảng thời gian nhất định. Dịch vụ và sản phẩm trong du lịch cộng đồng được cung cấp bởi cư dân địa phương tham gia vào hoạt động du lịch. Do đó, chất lượng dịch vụ trong du lịch cộng đồng hoàn toàn phụ thuộc vào người cung cấp. Du khách luôn kỳ vọng nhận được dịch vụ tốt, đặc biệt là những sản phẩm độc đáo - điểm tạo ra sự khác biệt và thu hút khách so với các địa điểm du lịch khác.
Trong hoạt động DLST được hiểu trên cơ sở sự quan tâm tới thiên nhiên và trách nhiệm xã hội. “Du lịch sinh thái là du lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên, là nơi bảo tồn môi trường và cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phương” (Hiệp hội DLST thế giới - Ecotourism society). Chính vì vậy để đảm bảo sự phát triển lâu dài và bền vững, hoạt động DLST đã được tiếp cận trên một khía cạnh mới đó là phát triên DLST dựa vào cộng đồng. Cách tiếp cận này cũng có nhiều cách hiểu và đưa ra nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau.
Tác giả Võ Quế (2006) trong cuốn “Du lịch cộng đồng - lý thuyết và vận dụng” đã giới thiệu những góc nhìn diễn giải một số nhà nghiên cứu, tác giả: Keith W.Sproule và Ary S.Suhand,Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas, Viện nghiên cứu miễn núi, quỹ bảo vệ thiên nhiên quốc tế về du lịch sinh thái. DLST dựa vào cộng đồng đã được đặt trong tầm quan trọng và chú trọng trong các hình thức phát triển bền vững của ngành du lịch. Nghiên cứu về thị trường du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng, được tiễn hành bởi Hiệp hội Du lịch Sinh thái Thế giới trong giai đoạn từ 2002 đến 2004, đã chỉ ra rằng du khách ngày càng quan tâm và có nhu cầu tìm hiểu và học hỏi khi du lịch về các vấn dé văn hóa xã hội, bao gồm văn hóa bản địa, sự kiện, nghệ thuật, giao lưu với người dân địa phương, thưởng thức ẩm thực địa phương và lưu trú tại các cơ sở nhỏ do người dân địa phương. Ngoài ra, DLST cũng chú trọng đến tác động môi trường và trách nhiệm môi trường của những người cung cấp dich vụ du lich.
Điều này tạo cơ hội cho du khách tham quan những địa điểm không bị ô nhiễm môi trường, thưởng ngoạn không khí trong lành và khám phá các giá trị thiên nhiên và xã hội độc đáo và tự nhiên. Sự phát triển của DLST dựa vào cộng. đồng mang lại lợi ích đa mặt cho đời sống kinh tế và xã hội. Nó thúc đây các hoạt động bảo tồn và khai thác tài nguyên tự nhiên và xã hội trên cơ sở phát triển bền vững.12 Tổng quan tình hình nghiên cứu tại Việt Nam Hoạt động DLST tại Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện từ những năm 1990 của thế kỷ XX và ngày càng nhận được sự quan tâm và chú ý từ các nhà hoạt động du lịch và môi trường.
DLST đã được xác định là một trong những tiềm năng và thế mạnh đặc thù của ngành du lịch Việt Nam và được đặt vào. chiến lược phát triên ưu tiên của nền kinh tế. Điều này được thé hiện thông qua các hội nghị, hội thảo tổ chức chuyên dé nghiên cứu về hoạt động DLST: “Hội nghị Quốc tế về du lịch bền vững ở Việt Nam” do Tổng cục du lịch Việt Nam kết hợp với Quỹ Hanns Seidel (Cộng hoà Liên bang Đức) được. tổ chức tại Huế, tháng 5/1997; Hội thảo “DLST với phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam” diễn ra tại Hà Nội, tháng 4/1998; Hội thảo “Xây dựng chiến lược Quốc gia về phát triển DLST tại Việt Nam” được tổ chức vào tháng 9/1999, tại Hà Nội do Tổng cục du lịch phối hợp với Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) và Uy ban Kinh tế - Xã hội châu Á và Thái Bình Dương (ESCAP).
Tại đó các vấn đề về hoạt động DLST được phân tích và đánh giá chỉ tiết đưa ra những phương hướng hoạt động, phát triển trong tương lai. Một số khái niệm cũng đã được đưa ra như: “DLST là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phương với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững”; Hội thảo về “Xây dựng chiến lược phát triển du lịch Việt Nam” đã đưa ra định nghĩa về DLST: “DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng.” Ngoài ra là các công trình nghiên cứu thu hút sự quan tâm chú ý của các học giả như: nghiên cứu “Du lịch sinh thái cộng đồng và phát triển bền vững ở khu vườn quốc gia Xuân Thuỷ, tỉnh Nam Định” của Nguyễn Thị Hải (2010); Sách “Du lịch sinh thái.