Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH NÔNG THÔN GẮN VỚI VÙNG CHÈ 1. Cơ sở lý luận về phát triển DLNT gắn với phát triển vùng chè 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch nông thôn 1. Khái niệm về du lịch nông thôn (DLNT), phát triển du lịch nông thôn và phát triển du lịch nông thôn gắn với vùng chè Những năm gần đây, việc đa dạng hóa sinh kế cho người dân ở khu vực nông thôn đang trở thành mối quan tâm hàng đầu tại các quốc gia đang phát triển.
Trước sức ép từ sự gia tăng dân số và quá trình công nghiệp, đô thị hóa, ngày càng có nhiều lao động rời bỏ khu vực nông nghiệp để chuyển sang những lĩnh vực khác có giá trị cao hơn, trong đó có du lịch nông thôn, không chỉ được xem như giải pháp kinh tế tức thời, mà về lâu dài đây chính là nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển nông thôn (Đào Thị Hoàng Mai, 2012). Ở Việt Nam, du lịch nông thôn vẫn là một loại hình du lịch mới. Du lịch nông thôn có thể được hiểu là loại hình du lịch mà du khách từ những nơi khác đến với một vùng nông thôn để nghỉ dưỡng hoặc trải nghiệm lối sống, văn hóa của cộng đồng nông thôn đó, từ đó tạo ra những lợi ích về kinh tế và xã hội cho địa phương. Trong “Cẩm nang thực tiễn phát triển du lịch nông thôn Việt Nam” (2019), Viện nghiên cứu phát triển du lịch (ITDR), Tổng cục du lịch tổng hợp các khái niệm khác nhau về du lịch nông thôn trên thế giới và định nghĩa du lịch nông thôn như sau (Phạm Xuân Hâu, 2017): Du lịch nông thôn là loại hình khai thác các vùng nông thôn như một nguồn tài nguyên và đáp ứng nhu cầu của cư dân đô thị trong việc tìm kiếm không gian yên tĩnh và giải trí ngoài trời hơn là chỉ liên quan đến thiên nhiên.
Du lịch nông thôn bao gồm các chuyến thăm vườn quốc gia và các công viên công cộng, du lịch di sản trong khu vực nông thôn, các chuyến đi tham quan danh lam thắng cảnh và thưởng thức cảnh quan nông thôn, và du lịch nông 6 nghiệp. Tác giả Diệu Nhi (2019) đưa ra khái niệm cho rằng Du lịch nông thôn là loại hình du lịch mà trong đó khách du lịch chủ yếu là những người sống ở thành phố tìm tới chốn yên tĩnh để nghỉ ngơi hoặc tìm về kí ức của tuổi thơ, thưởng thức hương vị của đồng quê với những món ẩm thực ngon lạ. Trong tổng quan tài liệu nghiên cứu luận văn tiến sĩ “Nghiên cứu sự tham gia của người dân trong quản lý phát triển du lịch nông thôn vùng Đông Bắc Việt Nam”, Ngô Huyền Trang (2020) đã chỉ ra rằng du lịch nông thôn mang những đặc điểm cụ thể như sau: du lịch nông thôn diễn ra ở khu vực nông thôn với nền tảng là nông nghiệp; mô hình này lấy người dân làm chủ thể; đồng thời, dựa vào những yếu tố truyền thống; được phát triển, quản lý và phục vụ lợi ích lâu dài của người dân địa phương. Có thể nói rằng, du lịch nông thôn là loại hình du lịch lấy nông nghiệp, các hoạt động sinh hoạt của người dân, làng nghề truyền thống hay cảnh quan thiên nhiên để hấp dẫn du khách.
Du lịch nông thôn giúp cho du khách có những trải nghiệm thực tế với đời sống của người dân. Tóm tại, Du lịch ở nông thôn là loại hình du lịch được tổ chức tại vùng, khu vực nông thôn với quy mô hộ gia đình, hộ kinh doanh nhỏ. Du lịch ở nông thôn không gian mở, ưu ái sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên gắn với đặc điểm nổi bật, văn hóa vùng miền và địa phương. Theo wikipedia, Phát triển là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật.
Quá trình vận động đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ. Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoắn ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn. Phát triển du lịch nông nghiệp nông thôn là một trong giải pháp hiệu quả, bền vững nhằm nâng cao thu nhập người dân và đổi mới bộ mặt nông thôn. Du lịch nông thôn là một trong những giải pháp, động lực thúc đẩy mục tiêu xây dựng NTM.
Đồng thời, NTM là nền tảng hỗ trợ cho sự phát triển đa 7 dạng, chất lượng, ổn định của điểm đến du lịch. Phát triển du lịch nông thôn hiệu quả sẽ góp phần thực hiện đồng thời hai mục tiêu chính trị quan trọng là phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn và đạt mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM bền vững. Quản trị và phát triển du lịch nông thôn cần sự tham gia của nhiều tác nhân trong chuỗi giá trị du lịch. Du lịch nông thôn đem lại rất nhiều tác động tích cực về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường.
Tuy nhiên rủi ro quan trọng nhất đối với khu vực nông thôn là tác động tiêu cực của các kỳ vọng lợi ích kinh tế đối với tài nguyên thiên nhiên. Do đó, việc thương mại hóa quá mức và hàng hóa các nguồn và sản phẩm nông thôn có thể làm giảm lượng khách du lịch đến khu vực nông thôn. Các nguy cơ khác bao gồm tăng chi phí sinh hoạt và giá đất, ô nhiễm và rác thải, gia tăng tiếng ồn, tắc nghẽn giao thông, đánh mất bản sắc cộng đồng… Phát triển du lịch nông thôn được hiểu là phát triển các loại hình du lịch nông thôn về quy mô và chất lượng các loại hinh dịch vụ du lịch (như du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch canh nông) tại các nông thôn với quy mô hộ gia đình hay kinh doanh nhỏ lẻ, gắn với cảnh quan thiên nhiên và văn hóa địa phương. Trong những năm gần đây, nhằm góp phần phát triển du lịch gắn với vùng nông thôn, giúp cho người nông dân có thêm thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống cũng như đa dạng hóa các loại hình du lịch ở vùng nông thôn, du lịch ở vùng chè ngày càng được các địa phương khuyến khích phát triển.
Nhiều lễ hội chè được tổ chức nhằm quảng bá hình ảnh chè của địa phương thu hút du khách thập phương đến với du khách thập phương đến với vùng chè. Nhiều địa phương tổ chức tour – tuyến đến thăm quan và trải nghiệm tại các vùng chè. Một số các hoạt động tại vùng chè như: Chụp ảnh đồi chè, hái chè, sao chè, thưởng trà, thưởng thức các tiết mục văn hóa địa phương,… đã được thực hiện và thu hút khá đông đảo lượng du khách tới vùng chè. 8 Vì vậy, phát triển du lịch nông thôn gắn với vùng chè được hiểu là phát triển các loại hình du lịch nông thôn (như du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm) tại các vùng chè với quy mô hộ gia đình hay các tổ chức sản xuất, kinh doanh thực hiện gắn với cảnh quan thiên nhiên vùng chè và văn hóa địa phương.
Đặc điểm của du lịch nông thôn Du lịch nông thôn ở Việt Nam được xác định có 3 loại hình chủ đạo là du lịch cộng đồng, du lịch canh nông và du lịch sinh thái; với các hoạt động diễn ra ở vùng nông thôn thu hút du khách đến thưởng thức, trải nghiệm và nhận được các giá trị mới mẻ khác biệt so với môi trường sống thường nhật của họ ở khu vực thành thị hay các vùng nông thôn khác. Du lịch nông thôn có đặc điểm chung là hoạt động du lịch được tổ chức trên địa bàn nông thôn; khai thác các giá trị tài nguyên du lịch đặc thù về văn hóa, lối sống, truyền thống làng quê - gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp của cộng đồng ở vùng nông thôn; tạo ra nhiều cơ hội việc làm, tác động tích cực đến cuộc sống của cộng đồng nông thôn; trực tiếp tạo ra cầu nối hoạt động sản xuất và cung cấp nông sản, sản phẩm thủ công của làng nghề truyền thống. Du lịch nông thôn sử dụng cơ sở vật chất kỹ thuật của cộng đồng vùng nông thôn (bản làng, nhà truyền thống), các thiết chế văn hóa làng (đình, đền, giếng nước.), các cơ sở sản xuất nghề truyền thống, cơ sở hạ tầng (đường, điện, nước, dịch vụ viễn thông.) gắn với môi trường tự nhiên, bản sắc văn hóa và các hoạt động sinh hoạt sản xuất nông nghiệp của cộng đồng dân cư Tóm lại, Du lịch nông thôn gắn với không gian mở và có các đặc điểm: - Điểm đến là vùng nông thôn. - Nền tảng của du lịch nông thôn là nông nghiệp; - Xây dựng dưa trên các đặc trưng của vùng nông thôn về tự nhiên, di sản, xã hội truyền thống, tập quán truyền thống; 9 - Mô hình du lịch nông thôn có thể thay đổi theo thời gian và không gian; - Có thể có nhiều loại hình du lịch khác nhau (du lịch sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch trải nghiệm…) gắn với tính đa dạng về môi trường, kinh tế và lịch sử của mỗi vùng nông thôn; - Có tính liên ngành và liên vùng cao.
Nguyên tắc phát triển du lịch nông thôn Phát triển du lịch nông thôn phải bảo đảm các nguyên tắc sau: (i) Bảo đảm tính công bằng cho các chủ thể tham gia; (ii) Đem lại lợi ích cho người dân địa phương và phát huy nội lực ở từng địa phương; (iii) Bảo tồn, phát huy vốn di sản và bảo vệ môi trường; Sản phẩm du lịch nông thôn cần được xây dựng đảm bảo 3 yếu tố đa dạng, đặc sắc và gia tăng giá trị; đẩy mạnh phát triển, hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù mỗi địa phương, luôn luôn đổi mới, sáng tạo cho điểm đến và kết hợp nông nghiệp trong du lịch nhằm quảng bá, gia tăng giá trị sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm làng nghề truyền thống; thực hiện tốt công tác bảo vệ, tôn tạo phát huy các giá trị văn hóa. Phát triển du lịch nông thôn gắn với Chương trình OCOP, quảng bá sản phẩm OCOP. (iv) Luôn đổi mới và tạo sự khác biệt; tăng cường mối liên kết theo chiều dọc và chiều ngang để làm phong phú thêm sản phẩm; (v) phát triển bền vững và duy trì được các tính nông thôn đặc trưng.