Luận văn: Phát triển du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp ở Hải Phòng - Nguyễn Văn Thanh

Nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp ở Hải Phòng, hướng tới bảo tồn và khai thác bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Thị Phương Anh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Du lịch
• Đề tài: Phát triển du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp ở Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp Hải Phòng

Khu phố Pháp tại Hải Phòng hình thành từ cuối thế kỷ mười chín. Khu vực này lưu giữ quỹ di sản kiến trúc đô thị độc đáo. Cấu trúc không gian phản ánh rõ nét quy hoạch đô thị cảng thời kỳ thuộc địa. Các trục phố chính tập trung nhiều công trình công cộng, dinh thự và nhà phố thương mại. Kiến trúc Pháp tại đây có sự kết hợp hài hòa giữa phong cách Tân cổ điển phương Tây và điều kiện khí hậu nhiệt đới bản địa. Di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp tạo nên diện mạo đặc trưng cho trung tâm Hải Phòng. Các công trình tiêu biểu như Nhà hát Thành phố, Bưu điện, Ga Hải Phòng và Ngân hàng Nhà nước vẫn giữ nguyên vẹn giá trị thẩm mỹ. Không gian cảnh quan cây xanh cùng mạng lưới đường bàn cờ tạo điểm nhấn thị giác ấn tượng. Đây là nguồn tài nguyên du lịch văn hóa có giá trị kinh tế và lịch sử to lớn. Phát triển du lịch di sản tại khu vực này đáp ứng xu hướng du lịch văn hóa hiện đại. Du khách tìm kiếm trải nghiệm chiều sâu về lịch sử và nghệ thuật xây dựng. Việc khai thác hợp lý sẽ nâng cao vị thế đô thị, thu hút nguồn lực xã hội và tạo sinh kế bền vững cho cư dân.

1.1. Giá trị lịch sử và kiến trúc của khu phố Pháp

Khu phố Pháp tại Hải Phòng ghi nhận giai đoạn phát triển đô thị quan trọng vào cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi. Không gian kiến trúc nơi đây thể hiện sự tiếp biến văn hóa Đông Tây độc đáo. Các công trình hành chính và thương mại áp dụng kỹ thuật xây dựng châu Âu tiên tiến thời bấy giờ. Đồng thời, vật liệu và chi tiết trang trí được biến đổi linh hoạt nhằm thích nghi với khí hậu ven biển nhiệt đới. Những ban công rộng, mái dốc ngói đỏ và hệ cửa chớp gỗ tạo nên phong cách kiến trúc Đông Dương đặc thù. Quỹ di sản này phản ánh tiến trình công nghiệp hóa và hình thành cảng biển sầm uất bậc nhất miền Bắc. Mỗi tòa nhà đều mang giá trị tư liệu lịch sử quý báu.

1.2. Tiềm năng và vai trò đối với du lịch Hải Phòng

Di sản kiến trúc Pháp đóng vai trò trụ cột trong việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch Hải Phòng. Trước đây, du khách chủ yếu biết đến Đồ Sơn hay Cát Bà. Khu phố cổ mở ra không gian khám phá di sản nội đô giàu sức hút. Các tuyến phố Hoàng Văn Thụ, Điện Biên Phủ, Đinh Tiên Hoàng sở hữu mật độ công trình cổ dày đặc. Cảnh quan này tạo điều kiện thuận lợi cho các tour đi bộ ngắm cảnh và chụp ảnh nghệ thuật. Du lịch di sản kích thích kinh tế đêm và dịch vụ ẩm thực phát triển mạnh mẽ. Du khách có thể kết hợp tìm hiểu kiến trúc với trải nghiệm văn hóa địa phương. Hoạt động này giúp kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách.

II. Thực trạng du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp Hải Phòng

Thực tế khai thác du lịch di sản tại khu phố Pháp Hải Phòng còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Áp lực đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đe dọa trực tiếp đến tính nguyên vẹn của di sản. Nhiều công trình cổ đã xuống cấp nặng nề do thời gian và thiếu kinh phí bảo dưỡng định kỳ. Hiện tượng cơi nới, sửa chữa tự phát làm biến dạng mặt đứng kiến trúc gốc. Một số công trình có giá trị lịch sử cao đã bị dỡ bỏ hoặc thay thế bằng kiến trúc hiện đại thiếu đồng điệu. Sự xung đột quyền sở hữu gây khó khăn lớn cho công tác quản lý và trùng tu. Nhiều biệt thự Pháp cổ thuộc sở hữu đan xen giữa nhà nước và nhiều hộ dân sinh sống chung. Điều này dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc bảo tồn không gian kiến trúc. Cảnh quan chung bị ảnh hưởng bởi hệ thống dây điện chằng chịt, biển quảng cáo lộn xộn và mật độ giao thông đông đúc. Sản phẩm du lịch hiện nay vẫn mang tính tự phát và đơn điệu. Hoạt động tham quan chủ yếu dừng lại ở việc ngắm nhìn bên ngoài hoặc chụp ảnh lưu niệm. Thành phố chưa xây dựng được các tuyến tham quan chuyên đề có chiều sâu thông tin. Nguồn nhân lực thuyết minh am hiểu lịch sử kiến trúc còn rất hạn chế.

2.1. Áp lực đô thị hóa và nguy cơ xuống cấp di sản

Sự tăng trưởng kinh tế nhanh tạo ra sức ép nặng nề lên quỹ đất trung tâm thành phố. Nhu cầu xây dựng các trung tâm thương mại và tòa nhà văn phòng cao tầng làm thay đổi cảnh quan lịch sử. Nhiều biệt thự Pháp cổ bị bao vây bởi các khối nhà bê tông hiện đại. Không gian đệm sinh thái và cây xanh cổ thụ dần bị thu hẹp đáng kể. Bên cạnh đó, tác động khắc nghiệt của khí hậu biển gây ra hiện tượng rêu mốc, nứt vỡ tường và mục ruỗng cấu kiện gỗ. Thiếu vắng quy chuẩn kỹ thuật chuyên biệt khiến công tác sửa chữa thường sử dụng vật liệu không phù hợp. Điều này làm mất đi giá trị thẩm mỹ nguyên bản của công trình kiến trúc cổ.

2.2. Hạn chế trong công tác quản lý và khai thác du lịch

Công tác quản lý di sản kiến trúc đô thị tại Hải Phòng hiện còn phân tán giữa nhiều ban ngành. Cơ chế phối hợp liên ngành chưa đạt hiệu quả tối ưu trong việc xử lý vi phạm trật tự xây dựng. Hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa về hiện trạng công trình vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Doanh nghiệp du lịch gặp nhiều trở ngại khi tiếp cận không gian bên trong các di sản do rào cản hành chính. Hoạt động quảng bá hình ảnh di sản khu phố Pháp trên các kênh truyền thông số còn yếu. Nguồn kinh phí hỗ trợ người dân địa phương tham gia bảo tồn nhà cổ gần như chưa có. Thực tế này làm suy giảm sự gắn kết của cộng đồng với công tác phát triển du lịch.

III. Giải pháp du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp Hải Phòng

Phát triển du lịch di sản tại khu phố Pháp đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ nhiều giải pháp. Cách tiếp cận Cảnh quan Đô thị Lịch sử đóng vai trò nền tảng. Phương pháp này xem xét di sản trong mối tương quan hữu cơ giữa kiến trúc, môi trường và đời sống cộng đồng. Thành phố cần ban hành quy chế quản lý kiến trúc chặt chẽ cho toàn bộ khu vực lõi lịch sử. Các công trình xuống cấp phải được lập hồ sơ đánh giá và phân loại để trùng tu theo nguyên tắc bảo tồn thích ứng. Chuyển đổi số mở ra cơ hội đột phá trong công tác quản lý và xúc tiến du lịch. Chính quyền địa phương nên số hóa dữ liệu công trình kiến trúc bằng mô hình không gian ba chiều. Việc ứng dụng công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường giúp tái hiện sinh động không gian đô thị xưa. Du khách có thể dễ dàng quét mã tương tác để nghe thuyết minh tự động và tìm hiểu tư liệu lưu trữ. Bên cạnh công nghệ, việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch là yếu tố quyết định. Ngành du lịch cần xây dựng các tour đi bộ chuyên đề khám phá lịch sử kiến trúc, kết hợp thưởng thức ẩm thực bản địa. Đồng thời, chính quyền cần tạo cơ chế khuyến khích người dân cùng doanh nghiệp tham gia.

3.1. Bảo tồn thích ứng theo tiếp cận cảnh quan đô thị lịch sử

Bảo tồn thích ứng là giải pháp then chốt nhằm dung hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển đô thị hiện đại. Mô hình này cho phép chuyển đổi công năng của các tòa nhà cổ sang mục đích phục vụ cộng đồng và du lịch. Các biệt thự cũ có thể trở thành bảo tàng nghệ thuật, không gian triển lãm, quán cà phê sách hoặc không gian sáng tạo. Việc cải tạo phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc giữ nguyên vẹn cấu trúc và diện mạo mặt ngoài công trình. Cách tiếp cận Cảnh quan Đô thị Lịch sử bảo đảm tính liên kết hữu cơ giữa công trình di sản và hạ tầng cảnh quan xung quanh. Giải pháp này giúp các công trình lịch sử tiếp tục đóng góp vào dòng chảy kinh tế đô thị.

3.2. Ứng dụng công nghệ số và phát triển sản phẩm du lịch

Công nghệ số là đòn bẩy quan trọng để nâng cao trải nghiệm của du khách tại khu phố Pháp Hải Phòng. Việc phát triển bản đồ du lịch số hóa giúp du khách tự chủ lên lộ trình tham quan chi tiết. Mỗi công trình di sản được gắn mã QR liên kết với kho tư liệu hình ảnh và thuyết minh đa ngôn ngữ. Công nghệ thực tế tăng cường hỗ trợ tái dựng diện mạo nguyên bản của các tòa nhà ngay trên điện thoại thông minh. Ngoài ra, việc thiết kế các tuyến tour đi bộ chuyên sâu kết hợp ẩm thực và nghệ thuật tạo ấn tượng sâu đậm. Sự phối hợp giữa đơn vị lữ hành và cư dân địa phương bảo đảm chất lượng dịch vụ đồng đều và đem lại lợi ích thiết thực.

IV. Định hướng du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp Hải Phòng

Phát triển du lịch di sản kiến trúc đô thị khu phố Pháp ở Hải Phòng là hướng đi chiến lược và tất yếu. Thành công của mô hình này đòi hỏi sự cân bằng hài hòa giữa ba trụ cột: kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường. Về mặt kinh tế, di sản kiến trúc đóng vai trò tạo ra các sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao. Nguồn thu từ du lịch sẽ quay trở lại tài trợ cho các dự án trùng tu và tôn tạo đô thị. Về mặt xã hội, sự tham gia của người dân bản địa củng cố niềm tự hào văn hóa và xây dựng cộng đồng gắn kết. Về mặt môi trường, việc bảo vệ cảnh quan cây xanh và không gian đi bộ góp phần kiến tạo đô thị xanh và giảm thiểu ô nhiễm. Thực tiễn quy hoạch đô thị Hải Phòng cần tích hợp không gian di sản vào chiến lược phát triển tổng thể. Khu phố Pháp không nên bị xem là khu vực tĩnh mà là một thực thể sống động. Sự kết nối giữa các di sản kiến trúc với hệ thống bảo tàng, cảng biển và không gian đi bộ ven sông sẽ hình thành một quần thể văn hóa du lịch đặc sắc. Điều này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh điểm đến của Hải Phòng trên bản đồ du lịch quốc gia.

4.1. Định hướng phát triển du lịch bền vững ba trụ cột

Phát triển bền vững đòi hỏi sự lồng ghép chặt chẽ giữa các mục tiêu kinh tế, văn hóa và môi trường. Lợi ích tài chính từ du lịch cần được tái đầu tư trực tiếp vào hạ tầng di sản và nâng cao chất lượng dịch vụ đô thị. Về mặt xã hội, mô hình du lịch phải tôn trọng nếp sống và bản sắc của cư dân sở tại, tránh tình trạng thương mại hóa quá mức. Người dân cần được trao quyền tham gia vào các quyết định quy hoạch và vận hành dịch vụ di sản. Về mặt sinh thái, thành phố cần kiểm soát lưu lượng khách du lịch và phương tiện giao thông cơ giới. Việc mở rộng mạng lưới cây xanh và phát triển tuyến phố đi bộ giúp bảo vệ môi trường hiệu quả.

4.2. Khả năng ứng dụng thực tiễn trong quy hoạch du lịch

Kết quả nghiên cứu về khu phố Pháp cung cấp cơ sở khoa học giá trị cho các nhà hoạch định chính sách tại Hải Phòng. Quy hoạch tổng thể du lịch cần tích hợp các công trình di sản vào tour trải nghiệm đô thị trọn gói. Thành phố có thể thiết lập các phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt kết hợp phân vùng phát triển dịch vụ sáng tạo. Không gian công cộng quanh Nhà hát Lớn và dải vườn hoa trung tâm nên trở thành tâm điểm kết nối các hoạt động văn hóa ngoài trời. Các dự án đầu tư công cần ưu tiên cải tạo hạ tầng giao thông tiếp cận và hệ thống chiếu sáng nghệ thuật về đêm. Việc hiện thực hóa các định hướng này sẽ tạo sức bật mới cho du lịch Hải Phòng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề này cho thấy nghiên cứu di sản đô thị đã dịch chuyển từ hình thức logic “giữ nguyên di sản” sang logic “quản trị giá trị di sản”, coi di sản là thành tố mang tính chiến lược trong việc phát triển bền vững hiện nay. Thứ hai, nhóm nghiên cứu về mối quan hệ giữa bảo tồn các đô thị lịch sử và du lịch di sản đã chỉ ra đồng thời cả tính cộng sinh lẫn xung đột như: “Heritage Tourism: Reconciling Urban Conservation and Tourism” (Du lịch di sản: Dung hòa giữa bảo tồn đô thị và phát triển du lịch), “Urban architectural heritage and sustainable tourism” (DSKTĐT và du lịch bền vững). Các công trình cho rằng du lịch có thể trở thành một công cụ quản lý di sản khi tạo động lực kinh tế và tăng nhận thức xã hội; tuy nhiên, sự mở rộng du lịch nếu thiếu kiểm soát, quản lý dễ dẫn đến thương mại 13 hóa, biến dạng không gian và suy giảm chất lượng sống của cư dân nơi đây. Trong tiếp cận này, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có làm du lịch hay không, mà nằm ở năng lực tích hợp mục tiêu du lịch vào việc quản trị bảo tồn kiến trúc di sản.

Sudi (2013) nhấn mạnh rằng đô thị hóa và toàn cầu hóa có thể dẫn đến việc con người làm các khu định cư lịch sử mất bản sắc; vì thế, vấn đề bảo tồn và du lịch cần được thiết kế trong một chiến lược quản lý rõ ràng do văn hóa dẫn dắt và có sự tham gia thực chất của chính quyền và cộng đồng địa phương. Cùng hướng lập luận về tính cần thiết của khung chính sách, Hmood và cộng sự (2018) chỉ ra khoảng trống thường gặp là thiếu chiến lược và công cụ quản lý khiến các tiềm năng của di sản bị khai thác manh mún, không phát huy được vai trò của di sản trong phát triển du lịch bền vững. Như vậy, điểm gặp nhau của các nghiên cứu trên là: du lịch chỉ hỗ trợ bảo tồn khi thực sự được đặt trong một cơ chế điều phối lợi ích giữa chính quyền - doanh nghiệp - cư dân - du khách, thay vì vận hành theo logic thị trường ngắn hạn thuần tuý, phiến diện. Thứ ba, các nghiên cứu “Tái sinh các công trình di sản văn hóa nhằm làm phong phú trải nghiệm du lịch đô thị: Nghiên cứu trường hợp định tính tại Jakarta.” của Utami & Young (2025); “Các công trình di sản văn hóa trong phát triển điểm đến du lịch đô thị: Bức tranh về Siantar, Indonesia trong quá khứ” của Damanik, Simanjuntak & Daud (2021); “Du lịch văn hóa và du lịch di sản, khả năng chống chịu đô thị và phát triển bền vững: Phân tích so sánh các chiến lược của Athens và Rome” của Kalla & Metaxas (2024) đã chỉ rõ vấn đề bảo tồn thích ứng và tái sử dụng công trình di sản nổi lên như một xu hướng mới, quan trọng trong nghiên cứu DSKTĐT.

Thay vì cố định di sản như “đối tượng trưng bày”, nhiều nghiên cứu đề xuất cho phép công trình được sử dụng linh hoạt nhằm tăng sức sống và nguồn lực duy trì, miễn là giữ được “lõi giá trị” (giá trị lịch sử - kiến trúc - cảnh quan) và có quy chuẩn khách quan can thiệp. Hướng nghiên cứu này đặc biệt chú ý đến thiết kế trải nghiệm du lịch trong các công trình kiến trúc di sản: di sản không chỉ để ngắm mà cần được “kích hoạt” thông qua các hoạt động văn hóa, sự kiện, dịch vụ phù hợp để tạo trải nghiệm tương tác, đồng thời vẫn đảm bảo nguyên tắc bảo tồn di sản (Utami & Young, 2025).