phần mở đầu và kết luận thì luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2: Các điều kiện phát triển DLCĐ tại làng gốm Phù Lãng Chƣơng 3: Thực trạng hoạt động du lịch tại làng gốm Phù Lãng Chƣơng 4: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại làng gốm Phù Lãng. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm về du lịch cộng đồng “Du lịch cộng đồng: Community tourism”, hay “Du lịch dựa vào cộng đồng: Communitybáed tourism” thực chất là nói đến những phƣơng cách, quan điểm, nguyên tắc phát triển của các loại hình du lịch bền vững có sự tham gia của CĐĐP nơi phân bố hoặc gần nơi phân bố các nguồn tài nguyên du lịch.
Khái niệm DLCĐ cũng đã đƣợc nhiều nhà khoa học, nhiều tổ chức đƣa ra trong các công trình khoa học. Thuật ngữ Du lịch cộng đồng xuất phát từ hình thức du lịch làng bản từ những năm 1970 và khách du lịch tham quan các làng bản, tìm hiểu về phong tục tập quán, cuộc sống hoang dã, lễ hội, cũng có thể là một vài khách muốn khám phá hệ sinh thái đa dạng, địa hình hiểm trở, nhiều núi cao vực sâu nhƣng lại thƣa thớt dân cƣ, các điều kiện sinh hoạt đi lại và hỗ trợ rất khó khăn, nhất là đối với khách tham quan. Những lúc nhƣ vậy, những khách này rất cần có sự trợ giúp nhƣ dẫn đƣờng để tránh lạc, nơi ở qua đêm, ăn uống đã đƣợc ngƣời dân bản xứ tạo điều kiện giúp đỡ, cung cấp các dịch vụ; lúc đó, khách du lịch thƣờng gọi là chuyến du lịch có sự hỗ trợ của ngƣời bản xứ - đây là tiền đề cho phát triển loại hình DLCĐ. Ngày nay, DLCĐ đƣợc chính phủ, tổ chức kinh tế, xã hội của các nƣớc quan tâm nên đã trở thành lĩnh vực mới trong ngành công nghiệp du lịch.
Bên cạnh đó, các tổ chức phi chính phủ tạo điều kiện giúp đỡ và tham gia vào lĩnh vực này nên từ đó các vấn đề xã hội, văn hóa, chính trị, kinh tế và sinh thái trong khuôn viên làng bản trở thành những tác nhân tham gia cung cấp dịch vụ cho du khách và thu hút đƣợc nhiều khách du lịch đến tham quan, ngƣời dân bản xứ cũng có thu nhập từ việc cung cấp dịch vụ và phục vụ khách tham quan nên loại hình DLCĐ ngày càng đƣợc phổ biến và có ý nghĩa không chỉ đối với khách du lịch, chính quyền sở tại mà với cả cộng đồng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên thực tế, DLCĐ đã đƣợc hình thành, lan rộng và tạo ra sự phong phú, đa dạng cho các loại sản phẩm dịch vụ cho các loại khách du lịch vào thập kỷ 89 và 90 của thế kỷ trƣớc tại các nƣớc trong khu vực châu Âu, châu Úc, châu Mỹ La tinh, DLCĐ đƣợc phát triển thông qua các tổ chức phi chính phủ, Hội thiên nhiên Thế giới. Du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển mạnh ở các nƣớc châu Á, trong đó có các nƣớc trong khu vực ASEAN: Indonesia, Philipin, Thái Lan; các nƣớc khu vực khác: Ấn Độ, Nepal, Đài Loan. Do vị trí về du lịch cộng đồng, tùy theo góc nhìn, quan điểm nghiên cứu mà DLCĐ có những khái niệm khác nhau.
Nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas đƣa ra khái niệm: “Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch trong đó chủ yếu người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”. Từ định nghĩa này, Nicole và Wolfgang chú trọng đến vai trò và lợi ích kinh tế DLCĐ đem lại cho ngƣời dân địa phƣơng. Theo Đỗ Thanh Hoa trong Tạp chí du lịch Việt Nam “Phát huy vai trò của CĐĐP phát triển du lịch bền vững”: “DLCĐ là một hình thái du lịch, trong đó chủ yếu là những ngƣời dân địa phƣơng đứng ra phát triển quản lý du lịch.
Kinh tế địa phƣơng sẽ đƣợc phần lớn lợi nhuận từ hoạt động du lịch”. Từ việc nghiên cứu các khái niệm về DLCĐ, tiến sỹ Võ Quế đã rút ra khái niệm Phát triển DLCĐ trong cuốn sách của mình: “Du lịch cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”[11] Theo Bùi Thị Hải Yến trong cuốn “Du lịch cộng đồng”: “DLCĐ có thể đƣợc hiểu là phƣơng thức phát triển du lịch bền vững mà ở đó CĐĐP có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận đƣợc sự hợp tác giúp đỡ của các tổ chức, cá nhân trong nƣớc và quốc tế, của chính quyền địa phƣơng, cũng nhƣ chính phủ và nhận đƣợc phần lớn lợi nhuận thu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn, khai thác tài nguyên môi trƣờng du lịch bền vững, đáp ứng nhu cầu du lịch phong phú, có chất lƣợng cao và hợp lý của du khách để mọi tầng lớp dân cƣ đều có thể sử dụng tiêu dùng các sản phẩm du lịch”.[16] Nhƣ vậy có thể hiểu DLCĐ là loại hình du lịch bền vững dựa vào cộng đồng địa phƣơng, trong đó cộng đồng sẽ trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch nhƣ khai thác, quản lý và bảo tồn nguồn tài nguyên và cộng đồng phải đƣợc hƣởng lợi từ hoạt động du lịch để từ đó giảm tỉ lệ nghèo đói, cải thiện thu nhập và nâng cao chất lƣợng cuộc sống. Tóm lại, DLCĐ tại làng nghề truyền thống là hình thức du lịch mà ở đó mục tiêu của du khách là muốn tìm hiểu về các làng nghề có lịch sử lâu đời.
Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ nhƣ mây tre đan, đồ gốm, đồ dệt, chạm khắc gỗ, đồ da, đồ trang sức, nhạc cụ, giấy, quần áo. tạo ra sức hút rất lớn đối với du khách. Do đó, du khách đến các làng nghề với mong muốn đƣợc tìm hiểu về các sản phẩm này, quy trình làm ra chúng và đƣợc tự tay làm ra một sản phẩm của riêng mình. Thực tế này tạo ra cơ hội cho DLCĐ phát triển.
Du khách sẽ đƣợc hƣớng dẫn làm sản phẩm và trải nghiệm cuộc sống cùng ngƣời dân làng nghề nơi đây. Hình thức này giúp du khách có thể tiếp cận với những sản phẩm truyền thống, đặc trƣng của địa phƣơng. Qua đó tìm hiểu cách thức sản xuất và đời sống sinh hoạt của những ngƣời tạo ra những sản phẩm đó. Không những vậy, hình thức du lịch này còn giúp quảng bá cho hình ảnh của các sản phẩm truyền thống tại địa phƣơng đến với du khách.
Hơn nữa, nó cũng giúp đem lại thêm thu nhập cho làng nghề từ hoạt động khai thác du lịch. Đây là một hƣớng đi mới trong việc phát triển du lịch, nó cũng rất phù hợp với phần lớn các làng quê tại Việt Nam. Các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng Để tổ chức hoạt động DLCĐ, một điểm du lịch cần đảm bảo các điều kiện cơ bản sau: - Điều kiện tiềm năng về tài nguyên môi trƣờng tự nhiên và nhân văn có ý 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa quyết định đến phát triển DLCĐ. Tài nguyên thiên nhiên và nhân văn đƣợc xem xét phong phú về số lƣợng, chủng loại, giá trị về chất lƣợng của từng loại, đƣợc đánh giá về độ quý hiếm.
- Điều kiện yếu tố cộng đồng dân cƣ đƣợc xem xét đánh giá trên các yếu tố số lƣợng thành viên, bản sắc dân tộc, phong tục tập quán, trình độ học vấn và văn hóa, nhận thức trách nhiệm về tài nguyên và phát triển du lịch. - Điều kiện về cơ chế chính sách hợp lý tạo môi trƣờng thuận lợi cho việc phát triển du lịch và sự tham gia của cộng đồng. - Sự hỗ trợ, giúp đỡ của chính phủ, tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nƣớc về nhân lực, tài chính và kinh nghiệm phát triển DLCĐ và các công ty lữ hành trong vấn đề tuyên truyền quảng cáo thu hút khách du lịch đến tham quan. Mục tiêu và nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng a) Mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng Phát triển DLCĐ nhằm đạt đến 4 mục tiêu cơ bản về mặt kinh tế, xã hội và môi trƣờng: - Góp phần bảo vệ tài nguyên (tự nhiên và nhân văn) và môi trƣờng.
Phát triển DLCĐ nhằm phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, vì vậy có đóng góp cho phát triển du lịch bền vững từ góc độ tài nguyên, môi trƣờng du lịch. - Đóng góp vào phát triển kinh tế địa phƣơng thông qua việc tăng doanh thu du lịch và những lợi ích kinh tế khác cho CĐĐP (tạo cơ hội việc làm tăng thu nhập cho CĐĐP, nâng cao trình độ lao động khu vực này; địa phƣơng hƣởng lợi từ việc phát triển hạ tầng du lịch…). - Khuyến khích và hỗ trợ sự tham gia của cộng đồng. - Mang đến cho du khách một sản phẩm du lịch có trách nhiệm đối với môi trƣờng và xã hội.
b) Nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng Một số nguyên tắc chủ yếu đối với phát triển DLCĐ bao gồm: - Có sự đồng thuận của CĐĐP và các bên tham gia (bao gồm chính quyền địa phƣơng, cơ quan quản lý khác, các doanh nghiệp du lịch, các nhà nghiên cứu, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các tổ chức phi lợi nhuận và chính cộng đồng). - Có sự đa dạng về vai trò tham gia của cộng đồng. Các thành viên của cộng đồng sẽ tham gia vào việc lên kế hoạch, triển khai, kiểm soát các hoạt động du lịch tại cộng đồng. Ở đây, cần nhấn mạnh sự tham gia của CĐĐP vào quá trình tổ chức và thực hiện các hoạt động du lịch.
Một số trƣờng hợp có thể trao quyền làm chủ cho cộng đồng. - Tôn trọng các giá trị văn hóa của cộng đồng: Thực tế cho thấy bất cứ chƣơng trình du lịch nào cũng ảnh hƣởng ít nhiều đến CĐĐP.