Chương 1: Cơ sở lí luận Trong chương này, nghiên cứu trình bày khái quát về các khái niệm không gian và thời gian nghệ thuật trong văn học, các khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu và khái quát về không gian và thời gian nghệ thuật trong văn học thiếu nhi. Đồng thời, trình bày đôi nét về cuộc đời, sự nghiệp tác giả Nguyễn Nhật Ánh và tác phẩm Mắt biếc. Chương 2: Không gian nghệ thuật trong văn phẩm “Mắt biếc” của Nguyễn Nhật Ánh. 6 Trong chương này, nghiên cứu tìm hiểu về các không gian có ảnh hưởng trực tiếp đến nhân vật để làm nổi bật lên đặc điểm về không gian nghệ thuật và các giá trị mà không gian mang đến cho tác phẩm Chương 3: Thời gian nghệ thuật trong văn phẩm “Mắt biếc” của Nguyễn Nhật Ánh Trong chương này, nghiên cứu trình bày các đặc điểm về thời gian nghệ thuật trong tác phẩm để thể hiện được các giá trị mà thời gian nghệ thuật mang đến cho tác phẩm, cũng như các giá trị nhân văn mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm.
7 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Không gian nghệ thuật 1. Khái niệm không gian nghệ thuật Không gian là một cái gì đó rất quen thuộc và gần gũi với mỗi người. Chúng ta thường nghe đến những khái niệm như: không gian sinh hoạt, không gian vui chơi, không gian ở,…Không gian chính là nơi chốn để chứa đựng vật chất.
Dẫn theo Từ điển Tiếng Việt, không gian là: Hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, trong đó các vật có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cạnh cái kia…là khoảng không gian bao trùm mọi vật xung quanh con người. (Hoàng Phê, 2010, tr. Những khái niệm vừa nêu chính là không gian địa lý, không gian tồn tại khách thể. Không gian nghệ thuật lại là một phạm trù khác hẳn, nó thuộc về nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật tồn tại bên trong hình thức nghệ thuật và là một chỉnh thể thống nhất với tác phẩm nghệ thuật. Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả đã định nghĩa như sau: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó.”(Lê Bá Hán – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi, 2004, tr.162) Trong Thi pháp học văn học của GS. Trần Đình Sử có trích dẫn ý kiến của Lotman như sau: Theo Ju.Lotman, không gian nghệ thuật là một phương tiện biểu nghĩa, một ngôn ngữ. Nó là một mô hình thế giới gồm sự tổ hợp của các tiểu không gian đối lập nhau về tính chất, ý nghĩa.
(Trần Đình Sử, 2017, tr. Hay chính Trần Đình Sử cũng có nhận định: “ Không gian nghệ thuật là mô hình nghệ thuật về cái thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí, số phận của mình ở trong đó. (Trần Đình Sử, 2001, tr. Giáo sư còn nhận xét thêm: Gọi là không gian nghệ thuật là bởi vì không gian này không giản đơn là tái hiện không gian của thực tại mà thể hiện quan niệm không gian của con người, và rộng ra là của cả một nền văn hóa trong một thời kì lịch sử.
Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, thể hiện sự cảm nhận không gian của con người, có chức năng biểu nghĩa và có giá trị thẩm mĩ. (Trần Đình Sử, 2017, tr. Từ những nhận định, khái niệm về không gian nghệ thuật, chúng tôi cho rằng cách lý giải của Trần Đình Sử là đầy đủ và thích hợp với nghiên cứu của chúng tôi nhất, bởi vì nó vừa định nghĩa được tính chất của không gian nghệ thuật là gắn liền với thế giới nghệ thuật mà nhân vật đang sống, đang cảm nhận về số phận, vừa khẳng định không gian nghệ thuật chính là cái sáng tạo 8 của nhà văn, thể hiện được giá trị biểu nghĩa, giá trị thẩm mỹ. Những nhận định của Trần Đình Sử đã hầu như thể hiện hết được những đặc tính của không gian nghệ thuật.
Để hiểu rõ những nhận định của giáo sư Trần Đình Sử, chúng ta có thể nhận thấy qua không gian trong Truyện Kiều của Nguyễn Du. Không gian của truyện rất đặc biệt, nó liên tục thay đổi, xuất hiện nhiều không gian lạ do đặc điểm của thể loại tiểu thuyết lưu lạc. Chúng ta nhận thấy sau mỗi biến cố trong truyện, nhân vật bị ném vào một không gian đầy mới mẻ, chứa đựng nhiều hiểm họa khó lường. Cuộc lưu lạc của Kiều bắt đầu khi nàng rời quê hương Bắc Kinh đi theo Mã Giám Sinh về lầu xanh ở Lâm Truy.
Sau đó được Thúc Sinh cứu, bị lũ Ưng, Khuyển bắt về giao cho Hoạn Thư ở Giang Tô, trốn khỏi nhà Hoạn Thư lại tiếp tục bị bán về Chiết Giang. Được Từ Hải cứu sống. Sau khi Từ Hải bị Hồ Tôn Hiến hại chết, nàng tự tử ở sông Tiền Đường và trôi dạt về Phúc Kiến, ở đây nàng gặp lại Kim Trọng. Chính cái không gian lưu lạc ngàn dặm mà Kiều phải trải qua, người đọc dễ dàng cảm nhận được những khó khăn, vất vả, nỗi đau mà nàng phải gánh chịu bởi xa cách quê hương, cha mẹ, người yêu.
Cuộc đời long đong, lận đận cùng nỗi đau thân thể bị vùi dập làm nên nỗi bi kịch trong cuộc đời Thúy Kiều. Không đơn thuần mà Nguyễn Du tạo nên một không gian lưu lạc ngàn dặm trong thời gian dài mười năm như thế. Nếu Nguyễn Du không tạo nên khoảng không gian rộng lớn mênh mông, bất định thì làm sao có thể diễn tả hết được phận đời nổi trôi “hồng nhan bạc phận” của Kiều cho được. Giả sử không gian lưu lạc chỉ vỏn vẹn ở quê nhà Bắc Kinh thì làm sau Kiều phải lưu lạc đến mười năm, phải chịu nhiều đau khổ như thế trong khi Kim Trọng luôn hướng về và đi tìm kiếm nàng.
Không gian nghệ thuật trong truyện Kiều chính là sáng tạo mới mẻ của Nguyễn Du, nó góp phần làm tăng giá trị thẩm mỹ của tác phẩm và biểu lộ quan điểm của tác giả đối với từng nhân vật. Không gian nghệ thuật thuộc về thế giới nghệ thuật nên nhờ cái nhìn của tác giả cũng như của người kể chuyện mà không gian được hiện diện rõ nét. Dù là điểm nhìn của bất cứ ai thì nó vẫn mang tính chủ thể, nhờ đó mà một mô hình không gian với chiều cao – thấp, rộng – hẹp, xa – gần…. Không gian nghệ thuật mang tính chủ thể nên nó đậm tính chất xã hội, thẩm mỹ, tình cảm, cảm xúc và đặc biệt nó còn có chức năng tạo nghĩa và mang một quan niệm nhất định.
Thông qua việc miêu tả không gian, chúng ta có thể ngầm hiểu suy nghĩ của tác giả đối với nhân vật, sự việc. Điển hình như trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư có đoạn: Những cánh đồng trở thành đô thị, những cánh đồng ngoa ngoắt thay đổi vị của nước, từ ngọt sang mặn chát, những cánh đồng vắng bóng người và lúa rày mọc hoang nhớ đau nhớ đớn bàn chân xưa nghẽn trong bùn quánh giờ đang vất vơ kiếm sống ở thị thành. Những cánh đồng đó đã hắt hủi cây lúa (và gián tiếp từ chối đàn vịt). Đất dưới chân chúng tôi bị thu hẹp dần.
(Nguyễn Ngọc Tư, 2019, tr. Không gian trong đoạn văn chính là những cánh đồng quê đang bị thay đổi dần. Cánh đồng ngày càng thay đổi theo hướng xấu đi, nước ngày càng mặn, người càng thưa thớt. Cánh đồng chính là không gian lao động của người 9 nông dân và của hai chị em Nương và Điền.
Sự đi xuống của cánh đồng diễn tả nỗi buồn tủi, cay đắng của nhân vật về phận người. Chính vì cảm nhận sự thay đổi của cánh đồng mà con người ta dần bỏ đi để tìm kế sinh nhai khác, cánh đồng càng hẹp dần. Nó hẹp dần vì con người quay lưng thay vì sự thay đổi của thiên nhiên. Giáo sư Huỳnh Như Phương trong Lý luận văn học vấn đề và suy nghĩ chia không gian nghệ thuật thành không gian thiên nhiên và không gian sinh hoạt.
Trong những khoảng không gian ấy gắn với ước mơ, khát vọng và lý tưởng của con người. Không gian cũng có thể là không gian mở hoặc không gian khép. Không gian nghệ thuật cũng có thể là không gian linh hoạt, vận động đa dạng hay đa hướng hoặc cũng có thể là không gian tĩnh bất động. Không gian trong văn học không bị một giới hạn nào.
Trong loại văn học kì ảo, con người có thể đi từ thế giới này sang thế giới khác một cách dễ dàng. Đặc sắc này làm cho văn học phản ánh đời sống trong sự toàn vẹn, đầy đặn của nó. Bởi lẽ, không gian và thời gian không chỉ là môi trường, là quá trình tồn tại của nhân vật mà còn là sự cảm nhận của chính chủ thể hoạt động ấy về thế giới. Để diễn tả cảnh mùa thu mới – mùa thu đất nước đã dành được độc lập, dân tộc ta đã được sống cuộc sống tự do, nhà thơ Nguyễn Đình Thi dựng lên một không gian rộng lớn, khoáng đạt, đa chiều: “Mùa thu nay khác rồi Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi Gió thổi rừng tre phấp phới Mùa thu thay áo mới Trong biếc nói cười thiết tha Trời xanh đây là của chúng ta Núi rừng đây là của chúng ta Những cánh đồng thơm mát Những ngả đường bát ngát Những dòng sông đỏ nặng phù sa…” ( Đất nước – Nguyễn Đình Thi) Như vậy, không gian nghệ thuật chính là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật không những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học mà còn cho thấy những quan niệm về con người, thế giới, chiều sâu suy nghĩ, tư tưởng của tác giả. Không gian có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với tác giả trong việc miêu tả cuộc sống, bộc lộ tư tưởng, tình cảm, tâm hồn của con người. Không gian nghệ thuật không chỉ xác định nơi chốn, địa điểm mà nó là mối dây liên kết cốt truyện và là một công cụ đặc biệt để thể hiện tâm trạng của nhân vật hoặc đánh giá nhân vật đó về đạo đức, thẩm mỹ… 10 1. Các loại không gian nghệ thuật 1.
Không gian bối cảnh Không gian bối cảnh tức là không gian trong tác phẩm được xây dựng ở đâu, như thế nào, bao gồm những cảnh nào. Không gian bối cảnh có thể là không gian thiên nhiên, không gian sinh hoạt, không gian xã hội, là mở hay khép, là động hay tĩnh.