Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Ngữ văn của tác giả Bùi Thị Ngoãn, do ThS. Phạm Thị Thu Hương hướng dẫn tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng (bảo vệ tháng 05/2012), tiếp cận tiểu thuyết dưới góc độ thi pháp học và tự sự học.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ đặc trưng của văn học nghệ thuật: mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều vận động trong thời gian và chiếm lĩnh một không gian nhất định; khi đi vào tác phẩm văn học, không gian và thời gian gắn bó hữu cơ, đóng vai trò then chốt trong việc xác định sự hiện diện của nhân vật và chuyển tải tư tưởng của nhà văn. Trong nền văn học Việt Nam sau năm 1975, Tạ Duy Anh là một cây bút tiêu biểu, luôn tìm tòi đổi mới lối viết và nhìn nhận thẳng thắn vào những góc khuất, sự tha hóa của con người xã hội hiện đại. Xuất bản năm 2008 bởi Nhà xuất bản Hội nhà văn, Giã biệt bóng tối là cuốn tiểu thuyết thứ năm của ông. Tác phẩm được xem là “bản ca tụng về lòng khoan dung và tha thứ”, phản ánh tình trạng khủng hoảng nhân cách thông qua sự hòa trộn giữa tính hiện đại và yếu tố dân gian, giữa hiện thực trần trụi và màu sắc hư ảo. Tác giả lựa chọn đề tài nhằm giải mã hệ thống thi pháp không - thời gian đã định hình nên phong cách nghệ thuật của tác phẩm.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

  1. Hệ thống hóa hành trình sáng tác, quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh và vị trí của tiểu thuyết Giã biệt bóng tối.
  2. Khảo sát, phân loại và phân tích cách tổ chức thời gian trần thuật (các lớp thời gian, sự sai trật niên biểu, tốc độ trần thuật) và phối cảnh không gian nghệ thuật (không gian sinh hoạt đời thường, không gian bóng tối mờ ảo, sự đan xen và đối lập không gian).
  3. Đánh giá hiệu quả nghệ thuật của việc tổ chức không - thời gian trong việc kiến tạo kết cấu cốt truyện đảo tuyến và xây dựng thế giới nhân vật nghịch dị mang giá trị nhân bản.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hai phương diện thi pháp: không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật. Phạm vi tư liệu nghiên cứu tập trung trọn vẹn vào văn bản tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh, do Nhà xuất bản Hội nhà văn xuất bản năm 2008.

Điểm qua lịch sử vấn đề, tác giả ghi nhận tác phẩm đã thu hút sự chú ý của giới phê bình ngay từ khi ra đời, tiêu biểu là buổi tọa đàm ngày 15/5/2008 do phòng Văn học Việt Nam đương đại (Viện Văn học) tổ chức, sau đó các bài viết được tuyển chọn trong cuốn Giã biệt bóng tối - Tác phẩm và lời bình. Nhiều nhà nghiên cứu như PGS. Bích Thu, Tôn Phương Lan, Hữu Đạt, Đỗ Ngọc Thống, cùng các ý kiến tranh luận của Nguyễn Hòa, Phùng Gia Thế đã nhận định về cấu trúc điểm nhìn, ngôn ngữ trần thuật và âm hưởng nhân bản của tác phẩm. Một số luận văn thạc sĩ cũng nghiên cứu phong cách Tạ Duy Anh như công trình của Nguyễn Thị Thu Hiền (2006) hay Phạm Thị Thu Hương (2010). Tuy nhiên, chưa có công trình nào khảo sát chuyên biệt, toàn diện và có hệ thống về phương diện không - thời gian nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận của thi pháp học và tự sự học hiện đại. Khung lý thuyết trọng tâm dựa trên các luận điểm của nhà lý luận tự sự học Gérard Genette:

  • Quan niệm thời gian nghệ thuật là một cấu trúc thời gian kép, phân tách giữa thời gian trần thuật (thời gian của truyện kể - diễn ngôn) và thời gian được trần thuật (thời gian của biến cố - cốt truyện).
  • Ba phạm trù tự sự học về thời gian: trật tự (quan hệ giữa trật tự biên niên và trật tự trần thuật, thể hiện qua thủ pháp đảo thuật và dự thuật), tốc độ (sự gia tốc hay giảm tốc của nhịp kể thông qua các thao tác rút gọn, tĩnh lược, ngưng nghỉ, đồng hiện), và tần suất (tương quan giữa số lần xảy ra sự kiện và số lần kể).
  • Mối tương quan giữa trần thuật và mô tả: trần thuật biểu hiện sự trôi chảy của thời gian và hành động, trong khi mô tả biểu hiện phương diện không gian và trạng thái.

Các phương pháp nghiên cứu được triển khai trong khóa luận bao gồm:

  • Phương pháp thống kê - phân loại: Khảo sát, lập bảng thống kê toàn bộ các chi tiết, sự kiện, mốc thời gian và điểm không gian xuất hiện trong văn bản; phân chia thành các lớp thời gian sự kiện, thời gian tâm tưởng, không gian đời thường và không gian mờ ảo.
  • Phương pháp phân tích: Giải mã các dữ kiện văn bản dưới ánh sáng của thi pháp học để làm rõ kỹ thuật xử lý không - thời gian và thông điệp tư tưởng của nhà văn.
  • Phương pháp so sánh, chứng minh: Đối chiếu trật tự trần thuật với trật tự thời gian tự nhiên, đối chiếu các mảng không gian đối lập (bóng tối - ánh sáng) để làm sáng tỏ các luận điểm nghiên cứu.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm văn bản chính văn tiểu thuyết Giã biệt bóng tối (Nxb Hội nhà văn, 2008); các bài phỏng vấn, đối thoại văn chương của Tạ Duy Anh trên báo Thể thao & Văn hóa (số 47/2004), báo Pháp luật (số 140/2004), báo Giáo dục & Thời đại, bài trò chuyện cùng Lê Thiếu Nhơn; và tập tiểu luận - phê bình Giã biệt bóng tối - Tác phẩm và lời bình (Viện Văn học, 2008).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tạ Duy Anh và tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

Chương đầu tiên phác họa tiểu sử, con đường văn nghiệp, quan niệm sáng tác của tác giả và diện mạo tác phẩm khảo sát. Sinh năm 1959 tại làng Đồng Trưa (Chương Mỹ, Hà Tây cũ), từng làm cán bộ giám sát bê tông tại thủy điện Hòa Bình, Tạ Duy Anh bước vào văn đàn từ những truyện ngắn viết về đề tài nông thôn với những bi kịch lịch sử và thù hận dòng họ. Truyện ngắn Bước qua lời nguyền đã xác lập vị thế của ông, mở ra một vệt sáng tác mang đậm tính phản tư. Sau hàng loạt tập truyện ngắn như Truyền thuyết viết lại (1991), Luân hồi (1994), Ánh sáng nàng (1996), Bố cục hoàn hảo (2004), ông thử nghiệm thể loại tiểu thuyết qua năm tác phẩm: Khúc dạo đầu (1991), Lão Khổ, Đi tìm nhân vật (1999), Thiên thần sám hối (2004) và Giã biệt bóng tối (2008).

Quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh thể hiện thái độ nhập cuộc nghiêm túc: văn chương không phải chốn tháp ngà an nhàn mà phải trực diện khám phá những căn bệnh xã hội, từ thói đớn hèn, giả dối đến sự tàn bạo của cái ác. Chịu ảnh hưởng từ các nhà văn như Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Dostoievski, ông xem mỗi tác phẩm phải có một "chiếc áo riêng", tiểu thuyết hiện đại phải mời gọi bạn đọc tham gia đối thoại thay vì tiếp nhận thụ động, và nhà văn đóng vai trò là người phát tín hiệu cảnh báo sớm trước những thảm họa nhân sinh.

Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối xoay quanh số phận của Thượng - một cậu bé mồ côi làm nghề đánh giày lưu lạc giữa thành phố đầy cạm bẫy rồi dạt về ngôi miếu hoang làng Thổ Ô. Tại đây, Thượng gặp hồn ma lão ăn mày mang nặng thù hận (lão Vua chuột / "kẻ ẩn mình trong bóng tối") và được trao cho điều ước chết chóc: kẻ nào ức hiếp Thượng sẽ bị chết bất đắc kỳ tử. Khi nhận ra mình là nguyên nhân gây ra cái chết của nhiều dân làng, Thượng đã cự tuyệt điều ước ma quỷ bằng sự cam chịu và nhẫn nhục. Tác phẩm đan cài thêm tuyến nhân vật chị điếm (thức tỉnh bản năng mẫu tử, tình nguyện đi cải tạo để tìm lại nhân phẩm) và gã Bính (dân ngụ cư làm trai bao, mưu toan làm thành hoàng bằng ngôi nhà đại đồng nhưng kịp hồi tỉnh). Tác phẩm tôn vinh vẻ đẹp của tình người, đức hy sinh và lòng khoan dung nhằm xóa tan bóng tối tội ác.

Chương 2. Cách tổ chức không - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

Chương hai đi sâu giải mã cấu trúc thi pháp không - thời gian trong tác phẩm ở hai phương diện chính:

Về tổ chức thời gian trần thuật:

  1. Các lớp thời gian: Tác giả phân chia thành thời gian sự kiện riêng tư và thời gian tâm tưởng. Thời gian sự kiện gắn liền với ba nhân vật: chuỗi biến cố trôi dạt, bị lừa bán ma túy, bị bóc lột tại quán bia, bị đám nghiện hút hành hạ và bị đày đọa ở làng Thổ Ô của Thượng; quãng đời làm gái bán hoa, chịu nhục nhã và bước chuyển sám hối của chị điếm; sự tha hóa và quá trình thức tỉnh của Bính. Thời gian tâm tưởng là không gian nội tâm sâu kín: dòng hồi ức của Thượng về người bà ngoại tần tảo, về bát cháo hành thơm mùi che chở; khao khát về mái ấm gia đình của chị điếm trong trại giáo dưỡng; sự cắn rứt lương tâm của Bính khi nhận ra mình chỉ là quân cờ bị giật dây.
  2. Mê lộ thời gian: Tác phẩm phá vỡ trật tự biên niên tuyến tính để kiến tạo cấu trúc đảo tuyến đa tầng. Thông qua kỹ thuật đảo thuật (analepsis), tác giả bắt đầu câu chuyện từ hiện tại bằng lời kể của người dẫn chuyện tìm thấy tài liệu cũ của cha, sau đó quay ngược về các biến cố trong quá khứ. Thủ pháp dự thuật (prolepsis) xuất hiện khi tác giả báo trước những tai ương ở làng Thổ Ô và việc lão Định mắm sẽ cướp tiền của Thượng. Bên cạnh đó, tốc độ trần thuật co giãn linh hoạt bằng các điểm tĩnh lược xác định và không xác định, kết hợp nhịp kể chậm để đặc tả diễn biến tâm lý.

Khóa luận lập bảng đối chiếu cụ thể sự sai trật giữa trật tự thời gian trần thuật và trật tự thời gian tuyến tính gồm 26 sự kiện:

Ký hiệu trần thuật Nội dung sự kiện theo văn bản trần thuật Trật tự tuyến tính Nội dung sự kiện theo trật tự tự nhiên
A Người kể chuyện tìm thấy câu chuyện trong tài liệu của cha D1 Tuổi thơ bên bà ngoại của thằng Thượng
B Bản tin thời sự về những cái chết bí ẩn ở làng Thổ Ô Đ2 Thằng bé lang thang bị lừa đi bán ma túy
C Dư luận của dân làng xung quanh các cái chết kỳ lạ Ê3 Thằng Thượng sa vào cạm bẫy của đám dắt gái
D Tuổi thơ với bà của thằng bé lang thang G4 Thằng Thượng làm phục vụ trong quán nhậu
Đ Thằng bé lang thang bị lừa bán ma túy H5 Thằng Thượng gặp chị điếm trên vỉa hè
E Thằng bé lên cơn sốt trong ngôi miếu làng Thổ Ô M6 Thằng bé bị bọn nghiện giam cầm, tra tấn
Ê Thằng bé sa vào cạm bẫy dắt gái N7 Thằng Thượng chạy thoát đến ngôi miếu hoang
G Thằng Thượng làm phục vụ quán nhậu E8 Thằng Thượng lên cơn sốt trong miếu
H Thằng Thượng gặp chị gái điếm trên vỉa hè L9 Thượng gặp Vua chuột và nhận điều ước
I Tiếp diễn cơn sốt của thằng bé trong miếu I10 Tiếp tục cơn sốt của thằng bé trong miếu
K Cuộc điều tra của các nhà khoa học về các cái chết O11 Cuộc sống lao động nhọc nhằn của Thượng tại làng
L Thượng gặp kẻ ẩn mình trong bóng tối (Vua chuột) Ô12 Thượng mâu thuẫn với dân làng và các cái chết xảy ra
M Thằng bé bị bọn nghiện hút giam cầm B13 Bản tin thời sự về những cái chết bí ẩn
N Thằng Thượng trốn thoát đến ngôi miếu C14 Dư luận dân làng xung quanh các cái chết kỳ lạ
O Cuộc sống của thằng bé ở làng Thổ Ô K15 Cuộc điều tra của các nhà khoa học
Ô Mâu thuẫn giữa Thượng với những kẻ bị chết R16 Bản báo cáo kết luận của các nhà khoa học
P Lão già khoe khoang về việc thực hiện lời hứa P17 Lão già khoe khoang về việc thực thi lời hứa
Q Thượng phát hiện ra nguyên nhân các cái chết Q18 Thượng phát hiện ra nguyên nhân các cái chết
R Bản báo cáo của các nhà khoa học S19 Cuộc tranh luận giữa Thượng và lão già
S Cuộc tranh luận của thằng bé với lão già T20 Lời cự tuyệt điều ước ma quỷ của Thượng
T Lời cự tuyệt của thằng Thượng với điều ước U21 Cuộc gặp gỡ giữa Thượng và gã Bính
U Cuộc gặp gỡ giữa thằng bé và gã Bính Ư22 Chuyện kỳ lạ về việc gã Bính xây nhà
Ư Chuyện gã thanh niên Bính xây nhà V23 Sự hung bạo kỳ lạ của gã Bính đối với Thượng
V Sự hung bạo kỳ lạ của gã Bính X24 Đoạn kết cho âm mưu của lão già Vua chuột
X Đoạn kết cho âm mưu của lão già A25 Người kể chuyện tìm thấy câu chuyện trong tài liệu cũ
Z Lời kết của người kể chuyện Z26 Lời kết của người kể chuyện

Về phối cảnh không gian nghệ thuật:

  1. Các lớp không gian: Tác phẩm thiết lập hai mảng không gian chính:
    • Không gian sinh hoạt đời thường: Không gian đô thị ngột ngạt với quán bia xô bồ mọc trên nền hố rác cũ – nơi tụ tập của dân giang hồ, gái làng chơi và trí thức giả tạo; căn nhà kín cổng cao tường của đám nghiện hút; căn nhà trọ ba tầng ngoại ô tróc lở của Bính; phòng thẩm vấn công an vô cảm. Đối lập với đô thị là làng Thổ Ô nông thôn tăm tối, bần hàn, người dân đói rách bụng ỏng da vàng, cây đa bị sét đánh, giếng nước màu đỏ như máu, nơi chứa đựng các quan hệ tàn nhẫn giữa người với người (lão Tung bạo hành vợ, San chó say xỉn, mụ Hường đay nghiến, lão Định mắm trộm cắp).
    • Không gian bóng tối mờ ảo: Ngôi miếu hoang rêu mốc dày đặc muỗi và đàn chuột thành tinh rồng rắn bước đi; không gian bóng đêm huyền bí nơi cư ngụ của hồn ma lão Vua chuột.
  2. Sự đan xen và đối lập không gian: Ranh giới giữa thực và ảo bị xóa nhòa, cái thực trở nên kỳ quái trong khi cái ảo lại mang hơi thở hiện thực. Sự đối lập gay gắt giữa bóng tối tội ác bao trùm và ánh sáng le lói từ tình mẫu tử của chị điếm, ký ức tuổi thơ của Thượng và khoảnh khắc các nhân vật đón bình minh, cất tiếng hét giã biệt bóng tối.

Chương 3. Hiệu quả của việc tổ chức không - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

Chương ba tổng kết tác động của thủ pháp không - thời gian lên cấu trúc nghệ thuật tổng thể:

  • Xây dựng kết cấu cốt truyện đảo tuyến: Hệ thống không - thời gian phi tuyến tính chia tách câu chuyện thành hai tuyến song song: tuyến về những cái chết bí ẩn tại làng Thổ Ô và tuyến về hành trình lưu lạc của Thượng. Hai tuyến này được bao bọc trong cấu trúc khung truyện (người con giải mã tài liệu của cha) và khép lại bằng một kết thúc mở (Thượng và Bính cất bước đi tìm chị điếm dưới ánh ban mai), tạo nên sức gợi mở và niềm tin vào bản chất lương thiện của con người.
  • Thiết lập bối cảnh cho thế giới nhân vật nghịch dị: Nghịch dị được vận dụng như một thủ pháp tổ chức hình tượng nhằm phản ánh sự phi lý của đời sống:
    • Kiểu nhân vật nạn nhân bị cái ác săn đuổi: Thượng mồ côi bị tước đoạt tuổi thơ, chị điếm bị gia đình ruồng rẫy đẩy vào con đường bán thân xác, gã Bính nghèo khổ sa chân vào kiếp trai bao.
    • Kiểu nhân vật tha hóa toàn diện, đánh mất nhân tính: Lão Tung đánh đập vợ phòi cứt non đến chết, ông Thìn chuyên đặt điều gièm pha, lão Định mắm say mê tiếng rên xiết của đồng loại, đám nghiện tra tấn người mua vui.
    • Nhân vật biểu trưng cho cái Ác tối thượng: Lão Vua chuột – hiện thân của sự thù hận, chia rẽ, kích động con người loại trừ nhau và điều khiển đời sống xã hội từ trong bóng tối.
  • Niềm khát khao ánh sáng: Bằng việc tổ chức không gian ánh sáng đối trọng với bóng tối, nhà văn khẳng định chỉ có đức hy sinh, lòng khoan dung và sự hướng thiện chân thành mới có thể giải thoát con người khỏi mê lộ tội ác.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể dựa trên việc xử lý hệ thống tư liệu văn bản:

  • Làm sáng tỏ tính chất phi biên niên của tiểu thuyết thông qua bảng thống kê, chứng minh 26 sự kiện trần thuật đã bị xáo trộn hoàn toàn so với diễn tiến thời gian tự nhiên, tạo nên kỹ thuật trần thuật đa thanh và kết cấu đảo tuyến phức hợp.
  • Phân tích rành mạch hai lớp thời gian (sự kiện và tâm tưởng) cùng hai chiều không gian (sinh hoạt đời thường và bóng tối mờ ảo), làm nổi bật thủ pháp kết hợp giữa bút pháp hiện thực phê phán với yếu tố huyền ảo, kỳ ảo mang tính biểu trưng.
  • Chỉ ra quy luật vận động tư tưởng của tác phẩm: không gian và thời gian không đơn thuần là phông nền ngoại cảnh mà đã trở thành công cụ nghệ thuật đắc lực nhằm khắc họa thế giới nhân vật nghịch dị và chuyển tải thông điệp nhân văn về sự hóa giải cái ác bằng tình thương.

Về mặt đóng góp khoa học, đây là một trong những công trình chuyên khảo đầu tiên tiếp cận toàn diện và chuyên sâu tiểu thuyết Giã biệt bóng tối ở cả hai trục tọa độ không gian và thời gian nghệ thuật dưới góc nhìn tự sự học hiện đại. Khóa luận góp phần khẳng định những nỗ lực cách tân kỹ thuật tiểu thuyết của Tạ Duy Anh trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại sau thời kỳ đổi mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận xác định rõ phạm vi và những điểm giới hạn:

  • Về phạm vi tư liệu: Đề tài chỉ tập trung khảo sát thi pháp không - thời gian trong một tác phẩm cụ thể là tiểu thuyết Giã biệt bóng tối (2008), chưa có điều kiện mở rộng nghiên cứu liên văn bản trên toàn bộ hệ thống sáng tác tiểu thuyết của Tạ Duy Anh (từ Khúc dạo đầu, Lão Khổ, Đi tìm nhân vật đến Thiên thần sám hối).
  • Hướng nghiên cứu mở rộng: Trên nền tảng thi pháp học và tự sự học, các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát nghệ thuật trần thuật của tác phẩm ở các bình diện khác như nghệ thuật tổ chức điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật; hoặc thực hiện các đề tài so sánh đối sánh thi pháp không - thời gian giữa Tạ Duy Anh với các đại diện tiểu thuyết tiêu biểu cùng thời kỳ như Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương hay Võ Thị Hảo.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

  • Giảng viên, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Ngữ văn, Sư phạm Ngữ văn, Lý luận văn học và Văn học Việt Nam trong việc tiếp cận phương pháp ứng dụng lý thuyết tự sự học của Gérard Genette vào phân tích một tác phẩm tự sự cụ thể.
  • Những người nghiên cứu về tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại và phong cách nghệ thuật của nhà văn Tạ Duy Anh.
  • Phần có giá trị ứng dụng cao nhất là Bảng khảo sát sự sai trật giữa thời gian trần thuật và thời gian tuyến tính (Chương 2), cung cấp một mô hình thao tác kỹ thuật rõ ràng để phân tích trật tự cốt truyện phi tuyến tính trong văn xuôi hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Thế lực bóng tối trong tác phẩm trao cho nhân vật Thượng quyền năng gì và điều kiện vận hành của quyền năng đó ra sao?
Trong cơn sốt mê man tại ngôi miếu hoang làng Thổ Ô, nhân vật Thượng đã gặp hồn ma lão ăn mày (kẻ ẩn mình trong bóng tối / Vua chuột). Lão ban cho Thượng điều ước: hễ bất kỳ ai ức hiếp, hành hạ Thượng thì kẻ đó lập tức phải chết bất đắc kỳ tử, ngay cả khi Thượng chỉ thoáng có ý nghĩ nguyền rủa trong đầu. Quyền năng này vận hành như một công cụ trả thù gián tiếp của thế lực bóng tối nhằm gieo rắc sự ngờ vực và cái chết cho dân làng.

2. Nhân vật Thượng đã lựa chọn cách thức nào để hóa giải điều ước chết chóc của lão Vua chuột?
Khi phát hiện ra các cái chết kỳ lạ trong làng Thổ Ô đều bắt nguồn từ lời nguyền liên quan đến mình, Thượng rơi vào tâm trạng ân hận và sợ hãi. Cậu quyết tâm cự tuyệt điều ước ma quỷ bằng cách cắn răng chịu đựng mọi sự hành hạ, đòn roi từ dân làng và gã Bính mà không than thở, oán trách hay nảy sinh ý nghĩ thù ghét, dùng đức nhẫn nhục và lòng tha thứ để làm triệt tiêu sức mạnh của bóng tối.

3. Sự sai trật niên biểu trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối được tác giả khóa luận mô tả cụ thể như thế nào?
Theo bảng khảo sát 26 sự kiện của khóa luận, câu chuyện trên văn bản mở đầu bằng lời kể của người con tìm thấy tài liệu cũ của cha và bản tin thời sự về các cái chết ở làng Thổ Ô (những sự việc diễn ra sau). Ngược lại, những sự việc xảy ra đầu tiên theo thời gian tự nhiên (tuổi thơ của Thượng bên bà ngoại, thời gian lưu lạc tại thành phố) lại bị đẩy lùi về các phần sau của cuốn sách thông qua thủ pháp đảo thuật.

4. Dòng thời gian tâm tưởng đóng vai trò gì đối với nhân vật chị điếm và gã Bính?
Thời gian tâm tưởng là khoảng không gian tâm lý giúp nhân vật tự ý thức và sám hối. Đối với chị điếm, đó là chuỗi hồi ức về tuổi thơ bị ruồng bỏ và khao khát làm mẹ khi nhớ về Thượng, thúc đẩy chị chấp nhận hình phạt trong trại phục hồi nhân phẩm để làm lại cuộc đời. Đối với gã Bính, dòng hồi tưởng về ánh mắt u buồn, bao dung của người phụ nữ đã kéo gã ra khỏi sự giật dây của bóng tối, ngăn chặn gã tiếp tục tra tấn Thượng.

5. Kết thúc của tiểu thuyết Giã biệt bóng tối mang đặc điểm cấu trúc gì?
Tiểu thuyết sử dụng kết cấu kết thúc mở. Tác phẩm khép lại bằng hình ảnh Thượng và Bính rời khỏi ngôi miếu, chuẩn bị hành lý cho một chuyến đi xa dài ngày để tìm kiếm người phụ nữ (chị điếm) dưới những tia sáng đầu ngày, cùng tiếng hét hướng về phía mặt trời thay cho lời giã biệt bóng tối, mở ra niềm tin vào tương lai hướng thiện.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Bùi Thị Ngoãn đã khảo sát một cách có hệ thống và khoa học hai phương diện không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh. Thông qua việc vận dụng lý thuyết tự sự học, tác giả đã làm nổi bật kỹ thuật trần thuật đảo tuyến phức hợp, sự hòa trộn giữa các mảng không gian đời thường và mờ ảo, cùng chiều sâu của thế giới nhân vật nghịch dị. Công trình là tài liệu học thuật hữu ích, góp phần soi tỏ những nỗ lực đổi mới tư duy nghệ thuật và thông điệp nhân văn về sức mạnh cảm hóa của lòng khoan dung trong văn xuôi Việt Nam đương đại.