mở đầu thế kỉ XXI, Tạ Duy Anh góp thêm cho nền văn học Việt Nam cuốn tiểu thuyết Thiên thần sám hối (2004). Tác phẩm là “câu chuyện của một đứa trẻ còn trong bụng mẹ” [5, tr.6] kể về bảy mươi hai giờ trước khi chào đời. Trong thời gian ngắn ngủi đó nó đã nghe được rất nhiều câu chuyện có vui, có buồn, có cả đắng cay ghê tởm. Đó là chuyện một người đàn bà nông dân đồng ý cho ngâm cồn bốn đứa con chưa thành người để lấy bốn triệu đồng, là câu chuyện một cô gái bị một gã sở khanh lừa nên có bầu và đã vào bệnh viện trút con ra như một nghiệp chướng, chuyện những y tá trong bệnh viện ăn hối lộ của bệnh nhân ra sao… Những chuyện đau lòng ấy khiến đứa trẻ đâm ra hoài nghi, hoang mang và nảy sinh mong muốn quay trở lại thế giới của những thiên thần.
Nhưng cuối cùng, nhờ tình yêu thương vô bờ cùng niềm trông đợi kiên định của người mẹ mà nó cảm nhận được: “con có thể nguyền rủa cái thế giới còn đầy tội ác bất công này nhưng cuộc sống là ân sủng lớn nhất thì không thể dừng lại” [5, tr.118], đứa bé đã quyết định ra đời. Tiếp tục chịu ảnh hưởng của văn học phi lý phương Tây, tiểu thuyết đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa khoái lạc và trách nhiệm với kết quả của những giây phút khoái lạc, Tạ Duy Anh đã bày ra trước mắt người đọc một thế giới hiện thực nghiệt ngã và phi lý. Tuy nhiên, điểm khác biệt của tiểu thuyết này chính là ở việc lựa chọn đối tượng phản ánh và thái độ của tác giả đối với hiện thực. Với giọng điệu khách quan và lạnh lùng, tác phẩm đã gieo vào lòng 15 người đọc một nỗi buồn mênh mang về kiếp người mà cái kết thúc có hậu cũng không xoa dịu nổi.
Sau một thời gian dài tiếp nhận văn học phương Tây, Tạ Duy Anh ý thức được sự cần thiết phải có một lối viết thực sự của mình. Từ đó ông đã cố gắng đổi mới tư duy tiểu thuyết, đổi mới cách nhìn thế giới và con người. Điều này được thể hiện rõ trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối (2008). Tiểu thuyết kể về cuộc đời của một thằng bé lang thang, không người thân thích phải tự mình bươn chải để kiếm sống, nhưng đi đến đâu cũng gặp phải sự tráo trở của lòng người.
Qua tác phẩm, hiện thực xã hội Việt Nam hiện lên với đủ mọi hạng người tốt xấu trắng đen lẫn lộn, mang lại cảm giác mãnh liệt về sự tha hóa đang len lỏi vào từng con người. Điều này chúng tôi sẽ trình bày kĩ hơn ở những phần sau. Từ Khúc dạo đầu cho đến Đi tìm nhân vật, tài năng của Tạ Duy Anh rõ ràng đã được khẳng định ở thể loại tiểu thuyết. Đó là kết quả của cả một hành trình tiếp nhận văn học phương Tây để tìm lối viết thích hợp.
Từ dấu ấn lãng mạn trong Khúc dạo đầu qua hiện thực phi lý trong Thiên thần sám hối, từ lối viết mang màu sắc cổ điển trong Đi tìm nhân vật đến lối viết hiện đại ở Giã biệt bóng tối; Tạ Duy Anh đã thể hiện rõ nét sự cách tân táo bạo cùng những thể nghiệm của mình ở lĩnh vực tiểu thuyết. Quan niệm nghệ thuật Tạ Duy Anh Không chỉ mang đến cho độc giả những tác phẩm văn chương có giá trị, Tạ Duy Anh còn thẳng thắn bày tỏ quan niệm sáng tác của mình thông qua những lần đối thoại văn chương nhân dư luận xung quanh tiểu thuyết Thiên thần sám hối, qua các lần trả lời phỏng vấn trên báo Thể thao & Văn hóa, báo Pháp luật, báo Giáo dục & Thời đại, qua lần nói chuyện với Lê Thiếu Nhơn trong bài Lê Thiếu Nhơn hỏi chuyện Tạ Duy Anh xung quanh việc tiểu thuyết Giã biệt bóng tối được xuất bản. 16 Với Tạ Duy Anh, một tác phẩm tiểu thuyết đích thực không phải là tác phẩm hướng đến những điều cao xa, huyền ảo và thơ mộng mà phải đi vào khám phá các căn bệnh của xã hội; từ những gian trá, đớn hèn, vật dục, tàn ác đến những bí ẩn về sự tồn tại của con người và nhân thế. Nhờ vậy, văn chương mới có khả năng làm nổi lên gương mặt thế sự đau đáu, riết róng chuyện thánh thiện, tàn ác, liêm sỉ và vô lương, để rồi qua đó con người nhận ra được thực trạng xã hội, tìm cách thoát khỏi nó nhằm vươn tới những điều công bằng, lương thiện.
Chính vì vậy, các sáng tác của Tạ Duy Anh mặc dù nhìn hiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng cũng tràn đầy niềm cảm thông thương xót con người. Nhưng muốn tác phẩm làm được những điều đó, theo Tạ Duy Anh, nhà văn phải là người có niềm đam mê nghề nghiệp, phải vật lộn khá vất vả, trước hết để vượt qua thói tự mãn bởi “văn đàn của ta giống như cái ổ rơm mời gọi và dường như luôn sẵn sàng mở cửa để nhà văn đến yên nghỉ, nhấm nháp chút vinh quang còm cõi” [3, tr. Nhà văn phải có đủ bản lĩnh “quay lưng lại miếng mồi danh vọng, tiền tài” để theo đuổi những điều mình thích. Là người “dám đi theo những thứ có sẵn bên ngoài” để chấp nhận sự hắt hủi hoặc “dám xông vào những vùng cấm kị” [3, tr.188-189], ông cho rằng “viết văn, ở một khía cạnh nào đấy, cũng như người leo dây.
Vừa phải dò dẫm từng bước theo lối tập đi cổ điển, vừa phải tạo ra những cú tung mình mạo hiểm…Chẳng thể định rõ cho mình theo lối “lên kế hoạch” lúc nào cần tạo ra sự đột biến” [3, tr. Trong quá trình sáng tác ông không bao giờ cho phép mình ngồi vào bàn viết mà thiếu nghiêm túc, thiếu tỉnh táo. Dù là bài báo hay tác phẩm nghệ thuật ông cũng đều chú ý từng chữ một, bởi bất cứ sự buông thả nào đều phải trả giá. Để tác phẩm đến được với công chúng một cách hoàn chỉnh nhất, ông thường giành thời gian để chỉnh sửa gấp 5-7 lần thời gian viết ra nó.
17 Trong nghề văn của mình, những bậc đại thụ mà ông chịu ảnh hưởng là Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Dostoievski… Bởi theo ông, “họ dám và có đủ tài để sáng tác trong cô độc, không cần được đương thời chiếu cố và đều chọn khổ đau thay vì hạnh phúc. Họ dám đi con đường mà người khác từ chối, trả giá cho những phát hiện bằng cả cuộc đời mình…” [3, tr. Đồng ý với tuyên ngôn nghệ thuật của Nam Cao rằng “văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp được những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” [6, tr.341], Tạ Duy Anh luôn viết với sự tìm tòi nỗ lực không ngừng để tự làm mới mình.
Theo ông, “mỗi tác phẩm đã được sinh ra vĩnh viễn đem theo chiếc áo chỉ mình nó mặc vừa. Muốn tạo ra tác phẩm, khác, phải có chiếc áo dành riêng cho nó” [3, tr. Một cuốn tiểu thuyết hiện đại là tác phẩm “mời người đọc đối thoại với nó. Thay vì cảm giác đang nghe kể lại một câu chuyện (độc giả thường là đối tượng theo dõi một cách thụ động) là cảm giác câu chuyện đó của chính mình cần một sự sáng tạo thứ hai trước khi có được những phát ngôn chân lý.
Tiểu thuyết hiện đại ít tìm kiếm sự khẳng định về mặt thể loại hơn là cách trình bày vấn đề, ít tuân thủ những nguyên tắc kết cấu, nhân vật, bố cục…và vì thế nó tự do hơn” [3, tr. Chỉ có thể tạo ra tác phẩm có giá trị khi nhà văn sống hết mình với tác phẩm, biết trăn trở với hiện thực, với những nỗi đau của thân phận con người. Ông đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của nhà văn trong việc kiến giải những vấn đề xã hội. Ông từng nói: “Tôi không phải là nhà chính trị để có thể và cần phải đưa ra những giải pháp cụ thể.
Nhưng có một giải pháp chính trị nào tuyên bố có thể thay đổi số phận con người thì đấy chính là lúc cần vai trò của nhà văn với tư cách một người cảnh báo sớm về những thảm họa không thể thay đổi từ sự thay đổi đó” [3, tr. Không thích dạy dỗ, xoa đầu người 18 khác mà nhà văn chỉ âm thầm, lặng lẽ bằng các tác phẩm của mình nói lên sự phô diễn của các biến cố khủng khiếp, những bóng ma tinh thần cứ ngày một đè bẹp con người, khiến họ bị dị dạng, tha hóa về nhân cách và phẩm giá. Và rồi cũng bằng những tác phẩm ấy, nhà văn hướng con người đến những cái nhìn mới mẻ, tươi sáng hơn, đến một cuộc sống khác đầy nhân văn, nhân bản. Có thể nói, Tạ Duy Anh là một nhà văn có những quan niệm nhân sinh, quan niệm văn chương khác lạ và tiến bộ so với kinh nghiệm văn chương truyền thống.
Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối - “bản ca tụng về lòng khoan dung và tha thứ” Là tác giả của những tác phẩm gây xôn xao dư luận như Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, đến đầu tháng 3-2008, Tạ Duy Anh lại tiếp tục mang đến cho độc giả những cảm xúc mới trong cuốn tiểu thuyết thứ năm Giã biệt bóng tối. Cùng nằm trong số những tác phẩm viết về vấn đề thiện ác, nhưng nếu ở Thiên thần sám hối con người vì lòng vị kỉ, vì những ham muốn dục vọng tầm thường đã tàn ác với chính thế hệ tương lai của mình, thì Giã biệt bóng tối lại kể về cuộc đời của một cậu bé đánh giày lang thang phải đối mặt với sự tráo trở, nhẫn tâm của lòng người. Nhân vật chính trong tiểu thuyết là thằng bé Thượng - một đứa trẻ ngay từ khi sinh ra đã không biết mặt mẹ, lang thang theo bà ngoại đi quét thóc vãi, khi bà mất phải làm đủ nghề để kiếm sống. Cả cái thành phố rộng lớn, sang trọng nhưng chất chứa biết bao cạm bẫy bủa vây thằng bé.
Rồi số phận đưa nó trôi dạt đến ngôi miếu hoang của làng Thổ Ô. Ở đây, trong một lần lên cơn sốt, mê man bất tỉnh nó đã gặp “kẻ ẩn mình trong bóng tối” [4, tr.67], vốn là hồn ma của một lão ăn mày đã chết mà trong lòng còn mang đầy thù hận, đã nằm ở dưới mồ nhưng vẫn ngày đêm tìm cách trả thù cuộc sống. Lão gặp 19 thằng bé lang thang và ban cho thằng bé điều ước “hễ kẻ nào hại mày, lập tức nó bị chết bất đắc kì tử” [4, tr.