phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận đƣợc triển khai thành 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam hiện đại Chƣơng 2: Đời sống nông thôn và con ngƣời trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh Chƣơng 3: Một số phƣơng diện nghệ thuật thể hiện đề tài nông thôn trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh 5 NỘI DUNG CHƢƠNG 1 ĐỀ TÀI NÔNG THÔN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Đề tài nông thôn qua các giai đoạn của văn học Việt Nam hiện đại 1. Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX Trong tâm thức mỗi ngƣời dân Việt Nam - cƣ dân của nền văn hóa gốc nông nghiệp, hình ảnh về nông thôn và ngƣời nông dân luôn là sự ám ảnh khôn nguôi. Đề tài nông thôn luôn là đề tài lớn đối với văn học Việt Nam qua nhiều giai đoạn.
Đầu thế kỉ XX xã hội Việt Nam có nhiều biến động. Đó là một xã hội náo nhiệt xô bồ mà đồng tiền tƣ sản, lối sống tƣ sản, đạo đức tƣ sản đang dần chiếm vị trí quan trọng trong chốn thị thành. Trong khi đó ở nông thôn bọn cƣờng hào, quan lại địa chủ cấu kết với nhau hà hiếp dân lành. Cuộc sống của dân nghèo vốn đã lam lũ, khốn khó nay lại càng điêu đứng gấp bội.
Hiện thực cuộc sống ngày càng phức tạp với bao vấn đề nhức nhối khiến nhà văn không thể làm ngơ. Vấn đề nông thôn, cuộc sống tối tăm của ngƣời nông dân đƣợc đặt ra trong nhiều tác phẩm nổi tiếng nhƣ: Bước đường cùng, Đồng hào có ma, Tinh thần thể dục của Nguyễn Công Hoan; Tắt đèn, Việc làng của Ngô Tất Tố; Chí Phèo, Lão Hạc của Nam Cao; Vỡ đê, Giông tố của Vũ Trọng Phụng… Sáng tác của Nguyễn Công Hoan đả kích sâu cay xã hội cũ với hình ảnh bọn cƣờng hào, địa chủ, quan lại, mà điển hình là nhân vật Nghị Lại trong tiểu thuyết Bước đường cùng. Bên cạnh đó, các truyện ngắn trào phúng: Đồng hào có ma, Tinh thần thể dục, Chiếc quan tài. hƣớng thẳng vào sự phê phán quan lại, địa chủ, tƣ sản và những xấu xa của xã hội thuộc địa, nửa phong kiến, sự phơi bày số phận đen tối của những ngƣời dân nghèo khổ trong xã hội.
6 Ngô Tất Tố vốn là một nhà nho, xuất thân trong một gia đình nghèo ở nông thôn, sống gắn bó máu thịt với những ngƣời nông dân. Các tệ nạn xã hội, cũng nhƣ các tập tục, tập quán lạc hậu chốn thôn quê đƣợc Ngô Tất Tố phanh phui, lên án từ quan điểm dân chủ tiến bộ qua hai thiên phóng sự Việc làng và Tập án cái đình nổi tiếng. Đặc biệt tiểu thuyết Tắt đèn đƣợc ví nhƣ là một bản tố khổ sâu sắc, một bản cáo trạng đanh thép về chính sách sƣu thuế, nạn cƣờng hào xôi thịt, nạn hà hiếp, cƣớp bóc. của chế độ thực dân phong kiến làm điêu đứng bao ngƣời nông dân nghèo khổ.
Đồng thời, tác phẩm đã làm thức tỉnh những ngƣời có lƣơng tri mong muốn nhanh chóng huỷ bỏ chế độ thuế thân - một thứ thuế vô nhân đạo thời trung cổ đánh vào đầu ngƣời đang sống và cả ngƣời đã chết. Một nhà văn đƣợc coi là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa hiện thực phê phán viết về mảng đề tài nông thôn trong giai đoạn này là Nam Cao. Với quan điểm "khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có", Nam Cao đã để lại sự ám ảnh trong lòng ngƣời đọc về bức tranh làng quê nông thôn Việt Nam một cách chân thƣc, để lại ấn tƣợng khó quên về số phận của ngƣời nông dân qua các tác phẩm nhƣ:Dì Hảo, Lão Hạc, Nghèo, Một bữa no, Một đám cưới, Trẻ con không được ăn thịt chó. Lão Hạc trong truyện ngắn Lão Hạc bị dồn tới cùng đƣờng đã chọn cái chết, dù thê thảm nhƣng đó là cách duy nhất để bảo toàn nhân cách trong sạch của mình.
Cái chết của lão thật dữ dội, phản ánh sự ngột ngạt, tăm tối của xã hội Việt Nam đƣơng thời. Qua cái chết của lão Hạc, ngƣời đọc nhận thấy, ngƣời nông dân nếu không chấp nhận sự tha hoá thì chỉ còn con đƣờng chết. Lão Hạc đã chọn cho mình cái chết để quyết giữ bản chất lƣơng thiện của mình. Không chỉ dừng lại ở việc miêu tả sự bần cùng hoá của ngƣời nông dân, Nam Cao còn khái quát quá trình tha hoá, lƣu manh của một bộ phận nông dân qua truyện ngắn xuất sắc Chí Phèo.
Từ một anh nông dân hiền lành, lƣơng thiện, có ý thức về nhân 7 cách, Chí Phèo bị Bá Kiến đẩy đi ở tù, rồi bị nhà tù thực dân biến thành kẻ lƣu manh, cƣớp giật, đâm thuê chém mƣớn. Cuộc đời hắn ngày càng chìm dần trong vòng tội lỗi đến khi nhận ra mình thì không còn ai chấp nhận hắn là ngƣời nữa. Chí Phèo buộc phải lựa chọn cái chết để tự giải thoát. Có thể thấy, bằng khả năng quan sát tinh tƣờng, các cây bút văn xuôi viết về đề tài nông thôn nửa đầu thế kỉ XX nhƣ đã truyền đƣợc cả “không khí” của đời sống nông thôn, phản ánh chân thực nhiều khía cạnh cuộc sống của con ngƣời đƣơng thời trong xã hội vào tác phẩm.2 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa sau thế kỉ XX Cách mạng tháng Tám thành công, lịch sử dân tộc Việt Nam bƣớc sang một trang mới.
Sức sống của cuộc cách mạng nhƣ một cơn gió lớn thổi sáng mát trên gƣơng mặt đất nƣớc, trên gƣơng mặt con ngƣời để làm bừng dậy một sinh khí mới mẻ, vui tƣơi. Đời sống nông thôn đã có những thay đổi lớn lao. Cuộc cách mạng ấy đã “giải phóng dân tộc đồng thời giải phóng cho văn học thoát khỏi những trói buộc của quan niệm nghệ thuật cũ”[5, 10]. Sự phản ánh đời sống, con ngƣời nông thôn trong văn học thời kì này đƣợc thể hiện trên nhiều thể loại với những tác phẩm tiêu biểu nhƣ: Làng (Kim Lân), Con trâu (Nguyễn Văn Bổng), Vợ chồng A Phủ ( Tô Hoài), Vỡ đất (Hoàng Văn Bổn)… Hình ảnh ngƣời nông dân hiện lên trong các tác phẩm thời kì này là những ngƣời cần cù, vƣợt khó, vƣợt khổ, tuy họ kém về văn hóa, ngây thơ, khờ khạo nhƣng rất nhạy cảm với cách mạng, với kháng chiến, hăng hái tham gia cách mạng, tuyệt đối tin tƣởng vào cách mạng.
Năm 1954 thắng lợi của chiến dịch Điên Biên Phủ làm chấn động địa cầu, đánh dấu sự thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp gian khổ, ác liệt. Miền Bắc hoàn toàn giải phóng và đi vào xây dựng chủ nghĩa xã hội. Từ đồng bằng đến miền núi, từ núi rừng đến hải đảo xa xôi, đất nƣớc bừng lên một sức sống mới với sắc màu lung linh của hình sông thế núi, rực rỡ về văn hóa, ấm 8 áp về tình ngƣời. Sau năm 1954 thời kì cải cách ruộng đất, nông thôn đi vào các tác phẩm văn học ở một diện mạo mới với các tác phẩm tiêu biểu nhƣ: tập truyện Nông dân với địa chủ (Nguyễn Công Hoan), tiểu thuyết Bếp đỏ lửa (Nguyễn Văn Bổng) hay tập truyện ngắn Ông lão hàng xóm (Kim Lân)… Cùng với các tác phẩm viết về nông thôn trong cải cách ruộng đất, ở phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, văn học về đề tài nông thôn tập trung vào việc miêu tả sự lựa chọn giữa hai con đƣờng: ra hay vào hợp tác trong thời kì đầu của hợp tác hóa nông nghiệp, rồi tiến đến là chủ đề con ngƣời mới trong thời kì cải tiến quản lí hợp tác xã và xây dựng nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc.
Đó còn là những tác phẩm mang âm hƣởng sử thi, có những phát hiện mới về số phận cá nhân và khát vọng sống và khát vọng hạnh phúc của ngƣời nông dân khi viết về nông thôn trong chiến tranh chống Mỹ nhƣ: Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm (Đào Vũ); Cái hom giỏ, Vợ chồng ông lão chăn vịt (Vũ Thị Thƣờng); Mùa lạc (Nguyễn Khải); Cửa sông (Nguyễn Minh Châu)… Bên cạnh đó, những tác phẩm văn xuôi viết về nông thôn trong văn học giải phóng miền Nam thời kì kháng chiến chống Mỹ chủ yếu phản ánh sự thức tỉnh tinh thần yêu nƣớc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng của quần chúng nhƣ: Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi); Rừng U Minh (Trần Hiếu Minh); Hòn Đất (Anh Đức); Gia đình má Bẩy, Mẫn và tôi (Phan Tứ)… Đại thắng mùa xuân 1975 đã mở ra một kỉ nguyên mới của dân tộc - đất nƣớc độc lập đi lên xây dựng xã hội chủ nghĩa. Nhƣng cuộc sống hòa bình đặt con ngƣời với những thử thách mới. Những mất mát sau chiến tranh, nền kinh tế đất nƣớc lâm vào tình trạng tự cung tự cấp, chế độ quản lí quan liêu bao cấp… Đất nƣớc hết chiến tranh nhƣng tiếng súng vẫn tiếp tục nổ ở biên giới phía Bắc, phía Tây Nam. Thêm vào đó, hệ thống các nƣớc xã hội chủ nghĩa rơi vào khủng hoảng và sụp đổ.
Đất nƣớc đứng trƣớc muôn vàn khó khăn thử thách và một lần nữa ngƣời nông dân lại đứng trƣớc những thử thách mới. 9 Cũng vì thế, những tác phẩm văn học viết về nông thôn thời kì này có những dấu hiệu chuyển mình. Một số nhà văn hƣớng ngòi bút vào phản ánh hiện thực khổ cực của ngƣời nông dân do cách làm ăn cũ, đồng thời phê phán cung cách làm ăn và quản lí nông thôn kiểu cũ nhƣ: Nhìn dưới mặt trời (Nguyễn Kiên), Bí thư cấp huyện (Đào Vũ), Cù lao Tràm (Nguyễn Mạnh Tuấn). Trong khi đó, một số nhà văn khác lại hƣớng ngòi bút của mình vào cuộc sống đƣơng thời với những vấn đề tồn tại của xã hội nhƣ: Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng); Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người (Nguyễn Khải); Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê (Nguyễn Minh Châu).
Văn học Việt Nam giai đoạn khoảng mƣời năm sau chiến tranh viết về nông thôn đã có ít nhiều thay đổi diện mạo, chuẩn mực để thích ứng với đặc điểm thời đại. Tuy nhiên, nhiều tác phẩm vẫn thiên về phản ánh vấn đề nóng bỏng của xã hội mà chƣa quan tâm thực sự đến số phận riêng tƣ của ngƣời nông dân. Văn học viết về đề tài nông thôn chỉ thực sự thay đổi bắt đầu từ sau năm 1986. Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI Sau năm 1986, đời sống xã hội Việt Nam có nhiều thay đổi.