Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Những công trình nghiên cứu về tôn giáo Như chúng ta biết, nghiên cứu tôn giáo đã có từ thời cổ đại với các công trình thần học của Platon và Aristote, nhưng nghiên cứu tôn giáo trong mối quan hệ với đời sống xã hội và nghệ thuật thì nó mới xuất hiện trong phạm vi của ngành văn hóa học ra đời từ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, trong đó, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa tôn giáo với văn học có một vị trí quan trọng. Trong lĩnh vực văn hóa học văn học này, có thể nói việc phê bình đối với văn học từ góc nhìn tôn giáo chính là phê bình đối với tác phẩm văn học có yếu tố tôn giáo và theo tiêu chuẩn đánh giá về đạo đức và tôn giáo.
Nói cách khác, văn học có yếu tố tôn giáo chính là đối tượng của phê bình văn học từ góc nhìn tôn giáo, hay có thể gọi ngắn gọn kiểu phê bình này là “phê bình tôn giáo văn học”. Từ cuối thế kỷ XIX, nhiều nhà thần học và văn hóa học ở phương Tây đã công bố các công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn học. Có thể kể ra các công trình của các nhà khoa học như: W. Tyler (Hoa Kỳ), Theology of the Greek Poets (Thần học của các nhà thơ Hy Lạp), Andover, Warren F.
Brooke (Anh), Theology in the English Poets: Cowper, Coleridge. Wordsworth, and Burns (Thần học trong các nhà thơ Anh: Cowper, Coleridge. Wordsworth, and Burns), London, 1874; S. Brooke, Religion in Literature and Religion in Life (Tôn giáo trong văn học và tôn giáo trong đời sống), London, 1901; G.
Wilson (Hoa Kỳ), Theology of Modern Literature (Thần học của văn học hiện đại), New York, 1899; W. Shaw (Anh), Precinct of Religion in the Culture of Humanity (Phạm vi tôn giáo trong văn hoá của nhân loại), London, New York, 1908; S. Eliot, “Religion and literature” (Tôn giáo và văn học), trong Essays Ancient and Modern, London, 1936;. Trong công trình Thần học của các nhà thơ Hy Lạp, nhà thần học William Seymour Tyler (1810-1897) cho rằng: “Thần học tự nhiên có thể được xem xét từ hai góc độ, và như thế nó có thể được xem xét trong hai khía cạnh.
Chúng ta có thể xem xét nó từ góc nhìn của sự quan sát và lý trí của riêng chúng ta dưới ánh sáng của khoa học hiện đại và của đạo Cơ Đốc; song chúng ta cũng có thể suy xét nó như khi nó phát triển trong văn học và trong lịch sử của các dân tộc ngoại đạo, và như khi nó xuất hiện trước con mắt của những người không có được sự khải huyền Cơ Đốc giáo. Khảo cứu theo cách thứ nhất sẽ là, hoặc có thể là, một khoa học [thần học].) Quan sát theo cách thứ hai sẽ là, hoặc có thể là, một khoa học lịch sử.) Tập sách này có ý định đóng góp cho thần học tự nhiên theo cả hai hình thức trên” [152, tr. Về mục đích của việc phê bình thần học văn học của mình, Tyler khẳng định: “Chúng ta phải nhận ra nhiều điều ở các nhà thơ cổ đại này hơn mức mà chính bản thân họ ý thức được về chúng, bởi vì chúng ta có thể nhìn thấy cuộc đời và thời đại của họ bằng ánh sáng của lịch sử tiếp theo; giống như với sự trợ giúp của kính thiên văn hiện đại, chúng ta có thể nhìn thấy các thiên thể trong những khía cạnh và các mối quan hệ mới, và thậm chí còn phát hiện ra sự gần gũi trong suy đoán của họ trước đây về các thiên thể đó với hệ thống thiên văn của Copernicus” [152, tr. Đối với giả định cho rằng ông bênh vực quá nhiều cho đạo Cơ Đốc, ông cho biết: “Đạo Cơ Đốc ít nhất là một sự kiện có thật; và nó không thể bị bỏ qua hoặc để sang một bên.) Trong cuốn sách này không hề có chỗ nào biện 7 hộ cho đạo Cơ Đốc, hoặc thậm chí là bảo vệ nó, mà chỉ là minh hoạ cho vị trí đúng đắn của nó trong văn học và lịch sử” [152, tr.
Có thể nói đây là xu hướng phê bình ghi nhận vai trò của tôn giáo trong văn học. Mục sư người Anh Stopford Augustus Brooke (1832-1916) cũng dành nhiều công trình cho đề tài tôn giáo với văn học, trong đó có hai công trình quan trọng là Theology in the English Poets (Thần học trong các nhà thơ Anh, 1874) và Religion in Literature and Religion in Life (Tôn giáo trong văn học và tôn giáo trong đời sống, 1901). Trong công trình Tôn giáo trong văn học và tôn giáo trong đời sống, Brooke lại có một quan điểm rất thế tục về tôn giáo trong văn học. Ông cho rằng tôn giáo là những tư tưởng về lòng yêu thương và nhân đạo chứ không phải là các giáo lý thần học.
Ông nói: tôn giáo “không thể là cuộc sống tinh thần nội tâm mà con người sống với Chúa ở trong sâu thẳm tâm hồn. Điều này thể hiện khác nhau trong mỗi nhà văn, nếu như nhà văn hoàn toàn có nó; và qua thuật ngữ tôn giáo, ở đây chúng ta đang nói đến một sự việc gì đó thuộc về các tầng lớp người; một sự việc thuộc giống loài chứ không phải sự việc cá nhân; một tập hợp các ý tưởng chung của nhiều người và được thể hiện và trình bày bởi nhà thơ. Tôi cũng không coi nó là một mớ học thuyết và lễ nghi của bất cứ một Nhà thờ nào hay bất cứ một giáo phái hay một dân tộc nào nói chung, giống như chúng ta quan niệm khi nói đến tôn giáo Tin lành hay đạo Thiên Chúa La Mã” [139, tr. Tôn giáo trong văn học, theo Brooke, chính là cuộc sống lý tưởng, là sự thật, sự cao thượng, lòng tin, lòng yêu thương, sự khoan dung, sự tha thứ, là những tư tưởng “tự do, bình đẳng, bác ái” của cuộc Cách mạng Pháp, là cuộc sống giản dị gần gũi với thiên nhiên.
Brooke đã dẫn các nhà thơ Anh thế kỷ XVIII-XIX để cho thấy rằng những tư tưởng tôn giáo này đã được thể hiện lúc đậm lúc nhạt trong các nhà thơ khác nhau và ở những thời điểm khác nhau. Và thơ ca phải biến những ý tưởng tôn giáo đó thành cái đẹp để khuyến khích con người đến với cuộc sống lý tưởng với tư cách là mục đích cao cả và hạnh phúc vĩnh hằng của nhân loại [139, tr. Đó chính là quan niệm của Brooke về tôn giáo trong văn học. Nhưng theo chúng tôi, đây là quan niệm mang tính nhân văn chủ nghĩa hơn là tôn giáo.
8 Trong khi đó, các nhà phê bình tôn giáo văn học hiện đại ở đầu thế kỷ XX, điển hình là nhà thơ và là nhà phê bình người Anh Thomas Stearns Eliot (1888-1965), lại là những người có ý thức về việc phải nghiên cứu văn học từ góc nhìn đạo đức tôn giáo. Trong bài tiểu luận “Tôn giáo và văn học” in trong tập sách Tiểu luận về cổ đại và hiện đại xuất bản năm 1936, Eliot đã viết: “Phê bình văn học cần phải được hoàn thiện bằng một kiểu phê bình từ góc nhìn đạo đức và thần học nhất định. Trong chừng mực mà ở bất cứ thời đại nào có sự thoả thuận chung về các vấn đề đạo đức và thần học, thì chừng đó phê bình văn học mới có thể tồn tại thực sự.) Sự cao quý của văn học không thể được xác định chỉ bởi các tiêu chuẩn văn học. Cho dù chúng ta cần phải nhớ rằng việc một cái gì có phải là văn học hay không thì có thể được xác định chỉ bằng các tiêu chuẩn văn học” [140, tr.
Ông nói tiếp: “Trong thời gian mấy thế kỷ qua, chúng ta đã ngầm hiểu rằng giữa văn học và thần học không hề có một mối quan hệ nào. Điều này không làm chúng ta phủ nhận một điều là văn học - tôi muốn nói trước hết đến những tác phẩm tưởng tượng - đã, đang và có lẽ sẽ luôn được đánh giá bằng một số tiêu chuẩn đạo đức. Nhưng những đánh giá về đạo đức đối với tác phẩm văn học chỉ được thực hiện theo các chuẩn mực đạo đức của mỗi thế hệ, bất kể họ có sống theo các chuẩn mực này hay không. Trong một thời đại chấp nhận một quan điểm thần học rõ ràng, thì các chuẩn mực chung có thể mang tính chính thống rõ rệt” [140, tr.
Eliot cũng xác định rõ là cần phải phân biệt văn học tôn giáo với văn học có yếu tố tôn giáo. Ông nói: “Ở đây, tôi không quan tâm đến văn học tôn giáo (tiếng Anh: “religious literature”) mà là tôi quan tâm đến việc áp dụng tôn giáo của chúng ta để phê bình bất cứ một tác phẩm văn học nào”. Cũng như ông chỉ quan tâm đến mối quan hệ giữa tôn giáo với văn học thôi. Tức là ông cho rằng phê bình tôn giáo đối với văn học không quan tâm đến loại văn học mang ý thức tôn giáo như Kinh thánh chẳng hạn, mà nó quan tâm đến loại văn học thể hiện thái độ đạo đức tôn giáo trong vô thức của nhà văn.
Ông tuyên bố: “Điều tôi muốn là một tác phẩm văn học phải mang tính Cơ Đốc 9 giáo một cách vô thức chứ không phải là theo cách có chủ ý và mang tính thách thức” [140, tr. Từ đó Eliot phê phán văn học hiện đại Anh là loại văn học thế tục chủ nghĩa, xa rời các chuẩn mực đạo đức Cơ Đốc. Ông phê phán văn học hiện đại là chỉ quan tâm đến giá trị vật chất trần tục mà không quan tâm đến giá trị tinh thần. Và phê bình tôn giáo phải áp dụng các tiêu chuẩn đạo đức và thần học để đánh giá văn học.
Người ta cho rằng phê bình tôn giáo văn học chính là một phản ứng chống lại phong trào phê bình thuần tuý duy mỹ lúc bấy giờ. Các nhà khoa học muốn đưa phê bình văn học trở về với đời sống xã hội của con người. Như thế, phê bình tôn giáo văn học là kiểu phê bình có khuynh hướng tư tưởng rõ ràng chứ không phải là một kiểu phê bình thuần tuý, không phải là chỉ đơn thuần đi tìm yếu tố tôn giáo trong văn học một cách tự thân, không mục đích. Như vậy có thể nói đây là xu hướng phê phán văn học thế tục chủ nghĩa và khẳng định sự cần thiết phải có sự tham gia của tôn giáo trong tác phẩm văn học để phát huy giá trị đạo đức của văn học.
Đó cũng là một quan điểm phê bình rất đáng ghi nhận cho các nhà phê bình tôn giáo văn học sau này.