Đặc điểm truyện ngắn của Ma Văn Kháng trong thời kỳ đổi mới - Luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm truyện ngắn ma văn kháng thời kỳ đổi mới, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Thắm
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Văn Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Sáng tác của Ma Văn Kháng trong dòng chảy truyện ngắn đương đại Việt Nam

Truyện ngắn Ma Văn Kháng là một phần quan trọng trong văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Luận văn này tập trung phân tích đặc điểm truyện ngắn của ông, đặc biệt trong giai đoạn sau năm 1986. Ma Văn Kháng được biết đến với khả năng khám phá sâu sắc hiện thực đời sống, phản ánh những biến động xã hội và tâm lý con người. Thời kỳ đổi mới đã mang lại những thay đổi mạnh mẽ trong tư duy sáng tác của ông, từ cái nhìn sử thi chuyển sang cái nhìn thế sự, đa chiều. Luận văn thạc sĩ này nhằm khẳng định giá trị nhân văn và đóng góp của ông đối với văn học hiện đại Việt Nam.

1.1. Khái quát chung về truyện ngắn đương đại Việt Nam

Truyện ngắn đương đại Việt Nam phản ánh sự chuyển mình của xã hội sau thời kỳ đổi mới. Các tác phẩm không chỉ tập trung vào những vấn đề lớn lao mà còn đi sâu vào đời sống thế sự, cá nhân. Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn tiêu biểu của giai đoạn này, với những tác phẩm giàu tính nhân văn và sắc sảo. Nghiên cứu văn học về giai đoạn này cho thấy sự đa dạng trong đề tài và phong cách sáng tác, từ đó khẳng định vị trí của văn học Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

1.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng

Ma Văn Kháng bắt đầu sự nghiệp văn chương từ những năm 1960, với những tác phẩm phản ánh đời sống miền núi. Sau thời kỳ đổi mới, ông chuyển hướng sang đề tài đô thị và nông thôn, phản ánh những biến động xã hội. Tác phẩm văn học của ông giai đoạn này được đánh giá cao nhờ sự sâu sắc trong việc khắc họa tâm lý nhân vật và hiện thực đời sống. Phong cách sáng tác của ông kết hợp giữa tính triết lý và chất trữ tình, tạo nên những tác phẩm giàu giá trị nghệ thuật.

II. Những đặc điểm nội dung trong truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới

Truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới tập trung vào những vấn đề nhân sinh, phản ánh sự phức tạp của đời sống con người. Luận văn thạc sĩ này phân tích sâu sắc các chủ đề như tình yêu, hôn nhân, nhân cách và sự cô đơn. Ma Văn Kháng đã khắc họa thành công những kiểu nhân vật đa dạng, từ nhân vật tha hóa đến nhân vật vượt lên số phận. Nghiên cứu văn học về các tác phẩm của ông cho thấy sự đồng cảm sâu sắc với nỗi đau và khát vọng của con người.

2.1. Cảm hứng thế sự đời tư

Ma Văn Kháng đã khai thác sâu sắc những vấn đề thế sự và đời tư trong truyện ngắn của mình. Các tác phẩm phản ánh sự đa dạng của đời sống, từ những mối quan hệ gia đình đến những bi kịch cá nhân. Văn học thời kỳ đổi mới đã tạo điều kiện cho ông thể hiện cái nhìn đa chiều về con người và xã hội. Phân tích văn học cho thấy sự tinh tế trong cách ông xây dựng cốt truyện và nhân vật, mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc.

2.2. Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng

Ma Văn Kháng đã xây dựng thành công nhiều kiểu nhân vật đa dạng, từ nhân vật tha hóa đến nhân vật vượt lên số phận. Tác phẩm văn học của ông phản ánh sự phức tạp của tâm lý con người trong bối cảnh xã hội đầy biến động. Nghệ thuật viết truyện ngắn của ông kết hợp giữa tính hiện thực và chất triết lý, tạo nên những nhân vật sống động và đầy sức ám ảnh. Nghiên cứu văn học về các nhân vật của ông cho thấy sự đồng cảm sâu sắc với những số phận đa dạng trong xã hội.

III. Những đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới

Truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới được đánh giá cao nhờ những đặc điểm nghệ thuật độc đáo. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và kết cấu tác phẩm. Ma Văn Kháng đã sử dụng ngôn ngữ đời thường, giàu tính nhạc và kết cấu mở để tạo nên những tác phẩm hấp dẫn. Nghiên cứu văn học về phong cách sáng tác của ông cho thấy sự kết hợp tinh tế giữa tính hiện thực và chất trữ tình.

3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Ma Văn Kháng đã sử dụng nhiều yếu tố như ngoại hình, nghề nghiệp và tâm linh để xây dựng nhân vật. Tác phẩm văn học của ông phản ánh sự đa dạng của tâm lý con người trong bối cảnh xã hội đầy biến động. Nghệ thuật viết truyện ngắn của ông kết hợp giữa tính hiện thực và chất triết lý, tạo nên những nhân vật sống động và đầy sức ám ảnh. Nghiên cứu văn học về các nhân vật của ông cho thấy sự đồng cảm sâu sắc với những số phận đa dạng trong xã hội.

3.2. Ngôn ngữ và kết cấu tác phẩm

Ma Văn Kháng đã sử dụng ngôn ngữ đời thường, giàu tính nhạc và kết cấu mở để tạo nên những tác phẩm hấp dẫn. Truyện ngắn của ông kết hợp giữa tính hiện thực và chất trữ tình, tạo nên những câu chuyện đầy sức ám ảnh. Nghiên cứu văn học về phong cách sáng tác của ông cho thấy sự kết hợp tinh tế giữa tính hiện thực và chất trữ tình, mang lại những giá trị nghệ thuật sâu sắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu nghiệp văn của ông. Từ đó ông hăm hở đến các bản Mường, vạch lau lách mà đi, sắn quần mà lội suối, chống gậy mà leo vách đá… để ghi lại từng chi tiết của cuộc sống, để trải nghiệm mà viết. Cứ thế ông cần cù, bền bỉ, chắt chiu từng giọt tinh túy của cuộc sống rồi bày lên tác phẩm. Ông viết, xuất hiện đều đặn trên các mặt báo và nhanh chóng chiếm được cảm tình của độc giả.

Thời gian ngồi trên ghế trường Đại học Sư phạm đã giúp ông thấm thía, nhận ra rằng, chỉ lao vào đời sống “cày sâu cuốc bẫm” nó thôi thì vẫn chưa đủ, khó mà vươn xa được, mà phải học thầy cô, bạn bè, học từ sách vở nữa. 16 Khi kiến văn được mở rộng, vốn sống trực tiếp được bổ sung bằng vốn tri thức, thì tác phẩm sẽ trở nên cứng cáp, có sinh lực dồi dào và bền bỉ, sống mãi với thời gian. Với ông, dường như có sự tương hợp giữa thành nhân và đắc đạo văn chương. Viết, trải nghiệm, đau đớn rồi lại viết.

Cứ thế các tác phẩm, những đứa con tinh thần của ông ngày càng lớn lên, đồ sộ, lừng lững đứng chung vào hàng ngũ những tác phẩm của các nhà văn gạo cội của nước nhà. Ông nói: Viết văn thì phải đau mới viết được. Đau thì mới thấy thấm thía, mới bật ra được. Và như vậy tác phẩm mới hay, mới đậm chất nhân văn, chứ cứ nhơn nhơn với những thú vui ngoài xã hội thì lấy đâu ra tác phẩm hay.

Và ông đã thực sự đau đớn sau những trải nghiệm trên đường đời, để khi quay lại chốn đô thị phồn hoa, ông đã giúp chúng ta nhận diện chính xác cơn biến động của lịch sử, những gương mặt thị dân, bọn trí thức rởm, bọn hợm hĩnh… Ông đã vẽ lên khá đầy đủ bức tranh của sự biến động xã hội, khi những giá trị truyền thống từng ngày bị phá vỡ bởi sự xô đẩy của tiến trình lịch sử; sự tha hóa của đạo lí nhân sinh; sự giằng xé giữa cái tốt và cái xấu, giữa cái ti tiện và lòng nhân ái… Đối với Ma Văn Kháng, viết văn trước tiên là câu chuyện về số phận con người, sự đấu tranh của mỗi người để hướng tới cái đẹp, cái thiện. Thấp thoáng trong các trang sách, người đọc có thể nhìn ra nỗi buồn, nỗi đau đời của riêng ông, nhưng trên tất cả đó là những ưu tư của ông trước nhân tình thế thái. Ông thực sự muốn dùng sức mạnh ngòi bút của mình để mang tới những giá trị nhân văn cho con người, vì con người ở nghĩa rộng lớn nhất. Ông quan niệm vì một điều rất đơn giản: “Con người sống không chỉ là để làm đẹp cho cuộc sống, không chỉ để ra nụ ra hoa mà sống còn là để chịu thương tích nữa – đó là quy luật của xã hội.

Sống là đấu tranh, tranh đấu sẽ có thương tích. Tôi không muốn một cái đẹp dễ dãi. Cái đẹp ấy phải mang màu sắc bi tráng. Cái đẹp ấy đều trải qua những mất mát, thiệt thòi, thậm chí hi 17 sinh, bị vùi dập đến mức không còn chỗ đứng.

Thế nhưng họ vẫn vươn lên khẳng định nhân cách chính mình. Đó chính là cái đẹp rất cơ bản. 77 tuổi đời sống chung với thuốc và những cơn đau tim, ông không còn khỏe về thể chất, song sức viết sức nghĩ của ông thì có lẽ nhiều người trẻ cũng phải chào thua. Gần đây, khi đã qua tuổi 70, nhà văn Ma Văn Kháng vẫn tiếp tục cho ra đời hai cuốn tiểu thuyết được viết theo phong cách hoàn toàn mới là Bóng đêm và Bến bờ.

Với hai tác phẩm ấy, ông muốn chuyên chở những tâm huyết, những vấn đề của số phận con người, những mặt trái, những dòng chảy đang tiềm ẩn phức tạp đến với bạn đọc. Nhà phê bình văn học Lại Nguyên Ân nhận xét: “Có thể nói trong số những cây bút cùng thời với anh, có người đã bỏ nghề, cũng có người viết thưa đi… thế nhưng Ma Văn Kháng vẫn cặm cụi tìm tòi và kiên trì viết đều lên, rất đều đặn. Và thật lạ, những tác phẩm của anh đều gây được chú ý. Thành ra Ma Văn Kháng đã thu được một kết quả khả quan về mặt sáng tác.” Một điều có thể nhận thấy dù cho gắn bó với miền núi hay thành thị thì chính Ma Văn Kháng cũng đang tự trải mình với từng nhân vật, từng câu chuyện, từng hoàn cảnh… làm giàu kho tàng ngôn ngữ của mình và để cho đời nhiều tác phẩm hơn nữa.

Và giờ đây, khi đã ở cái tuổi xưa nay hiếm Ma Văn Kháng vẫn dành sự tận tâm, lòng say mê nghệ thuật và đau đáu với nghiệp viết, ông đã và đang tiếp tục có những đóng góp đáng kể cho nền văn học đương đại Việt Nam. Sự nghiệp Ma Văn Kháng có một sự nghiệp văn chương đồ sộ cả về số lượng tác phẩm và thành tựu: 15 tiểu thuyết, 25 tập truyện ngắn và 1 hồi ký, tính ra ông đã viết hàng vạn trang văn trong đời mình. Hàng vạn trang văn ấy chỉ để giữ lại một điều cuối cùng, là con người hãy đến với nhau bằng sự tử tế, bằng tình yêu vô tư và vô điều kiện. Đó cũng là muốn kết tinh từ những tháng năm vất 18 vả khổ sai với con chữ của nhà văn, mà thực tế trải nghiệm là một minh chứng.

Ma Văn Kháng thực sự “sống đã rồi hãy viết” – như tâm nguyện của mình. Rời Hà Nội khi tuổi đời còn rất trẻ, ông đã chọn nghề dậy học ở một vùng đất xa lạ với mình về văn hóa, là Lào Cai. Và rồi với trái tim căng mở của người trí thức, với đôi chân ham đi và cặp mắt không ngừng quan sát, ông đã luôn dành chỗ trong tâm hồn cho những bài ca của các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc tổ quốc ngân vang, trở thành chất liệu vàng ròng làm nên những tác phẩm văn học nổi tiếng sau này như: Đồng bạc trắng hoa xòe, Vùng biên ải, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn, Một mình một ngựa… Ông là nhà văn tiêu biểu viết về miền núi, không chỉ bởi cái bút danh Ma Văn Kháng, mà còn bởi khi viết về một dân tộc, một vùng đất, ông đã không “viết hộ hay viết thuê, mà viết cho chính mình”. Hơn 20 năm làm nghề dạy học ở miền núi, Ma Văn Kháng thực sự đã chọn con đường khó để đi, vì ông hiểu không có những trả giá thật sự trong đời sống, nhà văn không thể có những trang viết hay.

Trên vai người thầy Ma Văn Kháng chưa khi nào chỉ là giáo án dạy học, mà còn là những cuốn sổ ghi chép tỉ mỉ những tư liệu về lịch sử, con người, cuộc sống của một vùng đất, những trăn trở, day dứt về số phận dân tộc, số phận con người. Không chỉ dậy học trò vùng cao con chữ mà Ma Văn Kháng còn tự đào tạo mình một cách nghiệt ngã, để trở thành nhà văn. Có thể khẳng định rằng hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng được đánh dấu từ truyện ngắn Phố cụt in trên Báo Văn nghệ 1961. Tuy nhiên truyện ngắn có tính chất ghi dấu ấn sâu sắc đối với Ma Văn Kháng, theo đó, đã ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định đi theo văn nghiệp của ông sau này lại là Xa phủ (1969).

Chính nhà văn bộc bạch: “Xa Phủ, cái mốc son trên con đường đi tới văn chương của tôi! Cảm hứng từ truyện ngắn này được nuôi 19 dưỡng, trở thành xung lực mạnh mẽ khiến tôi viết được cả loạt truyện ngắn tiếp theo với nhân vật, cuộc sống là vùng đồng bào các dân tộc, để năm 1969 tôi được nhà xuất bản văn học in cho tập truyện ngắn đầu tay cũng mang tên Xa phủ” [11, tr. 184]; và liền ngay sau đó ông tiếp tục cho ra đời 4 tập truyện ngắn: Mùa mận hậu (1972); Người con trai họ Hạng (1972); Bài ca trăng sáng (1972); Cái móng ngựa (1974). Năm 1974 Ma Văn Kháng trở thành Hội viên Hội nhà văn Việt Nam. Một năm sau khi đất nước thống nhất, năm 1976, Ma Văn Kháng tạm biệt mảnh đất Lào Cai – miền Tây Bắc của tổ quốc để về chính nơi ông được sinh ra: Hà Nội.

Có thể nói 22 năm ấy “biết bao là tình” nhưng cũng còn đó không ít “nhọc nhằn”, “nhớ thương”. Có lẽ, khi đã tạm biệt mảnh đất Tây Bắc rồi, nhìn chặng đường đã qua, để bắt đầu đi tới, Ma Văn Kháng đã không thể dự cảm hết được những khó khăn đang chờ ông trước mắt. Về Hà Nội, có thể là cơ hội to lớn mở ra với bao người, song cuộc đời vốn vẫn muốn thách thức ông, một con người luôn cháy ngời lý tưởng đẹp đẽ. Và tình yêu cuộc sống đến không cùng ông đã phải đối mặt với bao nỗi nhọc nhằn mưu sinh, thế sự dường như là quá sức đối với con người.

Nhưng chính những giai đoạn đan kết bao khó khăn khắc nghiệt và đáng nhớ nhất này cộng với khoảng thời gian trên 20 năm sống tại Lao Cai đã thôi thúc mạnh mẽ ngòi bút ông ghi lại: đó là những câu chuyện thấm đẫm chất đời, tình người và dư vang của một thời kỳ lịch sử xã hội còn chưa thoát ra khỏi những nỗi đau, sự nhọc nhằn. Chính nhà văn thừa nhận, đại ý: thời kỳ này dù có quá nhiều khó khăn trong cuộc sống đối với tôi, song nhìn lại, tôi thấy đó là một may mắn. May mắn là ở chỗ , tôi được tôi luyện trong một thời kỳ lịch sử quan trọng – đất nước tiến hành đổi mới – giai đoạn mở ra nhiều vấn đề lớn lao cho người sáng tác khơi dòng, cộng với sự trải nghiệm của 20 năm cầm bút và sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong mỹ cảm của nhà nghệ sỹ, hơn thế, khi ấy cộng với độ chín của tuổi nghề đã giúp tôi có sức bật lớn. Vì 20 vậy, có thể khẳng định rằng: đây là thời kỳ nở rộ của truyện ngắn Ma Văn Kháng.