Luận án tiến sĩ nghệ thuật trưng bày bảo tàng ở việt nam nghiên cứu bảo tàng lịch sử quốc gia bảo tàng lịch sử quân sự việt nam bảo tàng dân tộc học việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghệ thuật trưng bày tại các bảo tàng Việt Nam, tập trung vào Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Dân tộc học.

• Tác giả: Nguyễn Hoàng Hưng
• Người hướng dẫn: GS. Trương Quốc Bình
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Nghệ Thuật Trưng Bày Bảo Tàng Ở Việt Nam: Nghiên Cứu Các Bảo Tàng Lịch Sử
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận của đề tài
• 1.3. Khái quát về nghệ thuật trưng bày bảo tàng trên thế giới và ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: HÌNH THỨC BIỂU HIỆN CỦA NGHỆ THUẬT TRƯNG BÀY Ở BẢO TÀNG LỊCH SỬ QUỐC GIA, BẢO TÀNG LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM, BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM
• 2.1. Nghệ thuật trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
• 2.2. Nghệ thuật trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam
• 2.3. Nghệ thuật trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BÀN LUẬN VÀ XU HƯỚNG NGHỆ THUẬT TRƯNG BÀY BẢO TÀNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Bàn luận về trưng bày bảo tàng Việt Nam và những vấn đề đặt ra cho nghệ thuật trưng bày bảo tàng ở Việt Nam
• 3.2. Bàn luận về vai trò của nghệ thuật trưng bày trong bảo tàng
• 3.3. Xu hướng của nghệ thuật trưng bày bảo tàng ở Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Trưng Bày Bảo Tàng Việt Nam

Nghệ thuật trưng bày bảo tàng (NTTB) ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản và công chúng. Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam có 162 bảo tàng, trong đó có 126 bảo tàng công lập và 36 bảo tàng ngoài công lập. Tuy nhiên, số lượng bảo tàng có NTTB hiện đại còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của công chúng. Việc nâng cấp, đổi mới trong trưng bày bảo tàng là một yêu cầu cấp thiết, giúp bảo tàng trở nên hấp dẫn và thu hút hơn. Các nhà quản lý và nghiên cứu khoa học đặc biệt quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, coi đó là cội rễ của bản sắc dân tộc và là nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững đất nước.

1.1. Vai Trò Của Bảo Tàng Trong Bối Cảnh Văn Hóa Việt Nam

Bảo tàng đóng vai trò then chốt trong việc truyền tải bản sắc văn hóa và các giá trị lịch sử đến công chúng. Thông qua hiện vật trưng bày, bảo tàng giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn dân tộc, lịch sử phát triển và những giá trị văn hóa độc đáo. Các bảo tàng lịch sử xã hội như BTLSQG, BTLSQSVN và BTDTHVN đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu lịch sử hình thành và phát triển của đất nước, lịch sử quân sự và sự đa dạng văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

1.2. Sự Cần Thiết Của Nghệ Thuật Trưng Bày Hiện Đại

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, ngành bảo tàng Việt Nam cần phải đổi mới để đáp ứng nhu cầu của công chúng và theo kịp xu hướng phát triển của thế giới. NTTB hiện đại không chỉ là việc sắp xếp hiện vật một cách khoa học mà còn là sự kết hợp giữa nghệ thuật, công nghệ và phương pháp giáo dục để tạo ra trải nghiệm hấp dẫn và sâu sắc cho người xem. Việc nghiên cứu, sáng tác NTTB bảo tàng tại Việt Nam là một vấn đề có tính cấp thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Trưng Bày Bảo Tàng Việt Nam

Mặc dù có nhiều bảo tàng, nhưng NTTB bảo tàng ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều bảo tàng thiếu sự hấp dẫn, chưa thu hút được sự quan tâm của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong bối cảnh hiện nay đặt ra nhiều thách thức cho ngành bảo tàng. Các bảo tàng cần phải đổi mới phương pháp trưng bày, ứng dụng công nghệ hiện đại và tạo ra những trải nghiệm tương tác để thu hút công chúng. Theo tác giả Đặng Văn Bài, "trưng bày là ngôn ngữ đặc trưng của bảo tàng" [3]. Tuy nhiên, ngôn ngữ này cần phải được thể hiện một cách sáng tạo, hiện đại và phù hợp với từng loại hình bảo tàng.

2.1. Thiếu Tính Hấp Dẫn Trong Trưng Bày Truyền Thống

Nhiều bảo tàng ở Việt Nam vẫn sử dụng phương pháp trưng bày truyền thống, tập trung vào việc trưng bày hiện vật một cách đơn thuần, thiếu sự sáng tạo và tính tương tác. Điều này khiến cho bảo tàng trở nên khô khan, nhàm chán và khó thu hút được sự quan tâm của công chúng, đặc biệt là những người trẻ tuổi. Cần có sự thay đổi trong cách tiếp cận trưng bày, tạo ra những câu chuyện hấp dẫn và kết nối hiện vật với cuộc sống hiện tại.

2.2. Hạn Chế Về Ứng Dụng Công Nghệ Trong Trưng Bày

Việc ứng dụng công nghệ trong trưng bày bảo tàng ở Việt Nam còn hạn chế. Các công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trình chiếu 3D và các ứng dụng tương tác chưa được sử dụng rộng rãi. Điều này khiến cho trải nghiệm của khách tham quan trở nên đơn điệu và thiếu tính hấp dẫn. Cần đầu tư vào công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực để ứng dụng công nghệ một cách hiệu quả trong trưng bày bảo tàng.

III. Phương Pháp Nâng Cấp Nghệ Thuật Trưng Bày Bảo Tàng

Để nâng cao NTTB bảo tàng ở Việt Nam, cần có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa kinh nghiệm trong nước và quốc tế. Việc học hỏi kinh nghiệm từ các bảo tàng hàng đầu thế giới là cần thiết, nhưng cũng cần phải điều chỉnh để phù hợp với điều kiện và đặc thù của Việt Nam. Cần có sự đầu tư vào nghiên cứu, thiết kế và thi công trưng bày, tạo ra những không gian trưng bày độc đáo và ấn tượng. Theo Giáo sư Trương Quốc Bình, “Việc bảo tồn các di sản văn hóa là một trong những hoạt động gắn liền với việc bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc - tạo dựng sự phát triển của tương lai của mỗi dân tộc từ những mối liên kết đặc thù của quá khứ và hiện tại” [27, tr. 2].

3.1. Ứng Dụng Các Nguyên Tắc Thiết Kế Hiện Đại

Việc ứng dụng các nguyên tắc thiết kế hiện đại như tính thẩm mỹ, tính công năng và tính tương tác là rất quan trọng trong NTTB bảo tàng. Cần tạo ra những không gian trưng bày có bố cục khoa học, ánh sáng hợp lý, màu sắc hài hòa và sử dụng vật liệu phù hợp. Thiết kế phải tạo ra sự thoải mái và thuận tiện cho khách tham quan, đồng thời phải truyền tải được thông điệp của bảo tàng một cách hiệu quả.

3.2. Phát Triển Nội Dung Trưng Bày Sáng Tạo Đa Dạng

Nội dung trưng bày cần phải được phát triển một cách sáng tạo và đa dạng, kết hợp giữa thông tin khoa học, câu chuyện lịch sử và trải nghiệm tương tác. Cần sử dụng các phương tiện truyền thông đa dạng như hình ảnh, video, âm thanh và các ứng dụng tương tác để tạo ra những trải nghiệm hấp dẫn và sâu sắc cho khách tham quan. Nội dung trưng bày cần phải được cập nhật thường xuyên để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng.

IV. Nghiên Cứu Trường Hợp BTLSQG BTLSQSVN BTDTHVN

BTLSQG, BTLSQSVN và BTDTHVN là ba bảo tàng lớn, tiêu biểu của Việt Nam. Nghiên cứu NTTB tại các bảo tàng này giúp hiểu rõ hơn về thực trạng và xu hướng phát triển của ngành bảo tàng Việt Nam. Mỗi bảo tàng có một đặc điểm riêng về nội dung và hình thức trưng bày. Việc so sánh và phân tích NTTB tại các bảo tàng này giúp rút ra những bài học kinh nghiệm và đề xuất những giải pháp để nâng cao chất lượng trưng bày. Trong bảo tàng, hoạt động NTTB là một trong những hoạt động rất quan trọng nhằm tạo ra sức hấp dẫn đối với công chúng, NTTB bảo tàng cũng như các loại hình nghệ thuật khác, đòi hỏi người họa sỹ thiết kế phải có sự sáng tạo, biết áp dụng phương pháp và giải pháp nghệ thuật , tổ chức không gian trưng bày một cách hợp lý và khoa học.

4.1. Phân Tích Ưu Điểm Và Nhược Điểm Của NTTB Hiện Tại

Cần phân tích một cách khách quan những ưu điểm và nhược điểm của NTTB tại BTLSQG, BTLSQSVN và BTDTHVN. Đánh giá về bố cục không gian, cách sắp xếp hiện vật, việc sử dụng ánh sáng và màu sắc, ứng dụng công nghệ và tính tương tác với công chúng. Xác định những điểm mạnh cần phát huy và những điểm yếu cần khắc phục.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện NTTB Cho Từng Bảo Tàng

Dựa trên kết quả phân tích, cần đề xuất những giải pháp cụ thể để cải thiện NTTB cho từng bảo tàng. Các giải pháp có thể bao gồm việc tái cấu trúc không gian trưng bày, thay đổi cách sắp xếp hiện vật, ứng dụng công nghệ mới, phát triển nội dung trưng bày sáng tạo và tăng cường tính tương tác với công chúng. Giải pháp cần phải phù hợp với đặc điểm và điều kiện của từng bảo tàng.

V. Xu Hướng Phát Triển Của Nghệ Thuật Trưng Bày Bảo Tàng

NTTB bảo tàng đang phát triển theo hướng hiện đại, sáng tạo và tương tác. Các bảo tàng trên thế giới đang ứng dụng mạnh mẽ công nghệ mới để tạo ra những trải nghiệm hấp dẫn và sâu sắc cho khách tham quan. Việt Nam cần nắm bắt xu hướng này và có những bước đi phù hợp để nâng cao chất lượng NTTB bảo tàng. Với công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước , ngành bảo tàng Việt Nam cũng cần có một sức sống mới , một mô hình trưng bày mới, vấn đề này cũng đưa ra nhiều thách thức với hệ thống bảo tàng Việt Nam. Nếu không cập nhật những cái mới, những công nghệ mới của các nước tiên tiến trên thế giới thì bảo tàng tại Việt Nam sẽ tụt hậu.

5.1. Tích Hợp Công Nghệ Hiện Đại Vào Không Gian Bảo Tàng

Tích hợp công nghệ hiện đại như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trình chiếu 3D, hologram và các ứng dụng tương tác là xu hướng tất yếu của NTTB bảo tàng. Các công nghệ này giúp tạo ra những trải nghiệm sống động và chân thực cho khách tham quan, giúp họ hiểu sâu sắc hơn về lịch sử và văn hóa.

5.2. Cá Nhân Hóa Trải Nghiệm Khách Tham Quan

Xu hướng cá nhân hóa trải nghiệm khách tham quan đang ngày càng trở nên quan trọng. Bảo tàng cần phải cung cấp cho khách tham quan những thông tin và trải nghiệm phù hợp với sở thích và nhu cầu của họ. Các ứng dụng di động, hệ thống hướng dẫn thông minh và các hoạt động tương tác giúp khách tham quan khám phá bảo tàng theo cách riêng của mình.

VI. Kết Luận Và Kiến Nghị Về Nghệ Thuật Trưng Bày

NTTB bảo tàng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Để nâng cao chất lượng NTTB bảo tàng, cần có sự đầu tư về nguồn lực, chính sách và con người. Cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các bảo tàng hàng đầu thế giới. Quan trọng hơn cả, cần có sự đam mê, sáng tạo và trách nhiệm của những người làm bảo tàng. Luận án góp phần bổ sung cho cơ sở khoa học, tài liệu tham khảo trong đào tạo chuyên ngành thiết kế nội ngoại thất phục vụ cho công việc giảng dạy thiết kế nội ngoại thất nói riêng và thiết kế đồ án trưng bày bảo tàng nói chung ở một số trường đại học đào tạo về lĩnh vực mỹ thuật ứng dụng.

6.1. Tăng Cường Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Chuyên Nghiệp

Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chuyên nghiệp về NTTB bảo tàng. Các trường đại học và cao đẳng cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu về thiết kế, lịch sử, văn hóa và công nghệ liên quan đến bảo tàng. Cần tạo điều kiện cho các cán bộ bảo tàng tham gia các khóa đào tạo, hội thảo và tham quan học tập ở nước ngoài.

6.2. Đẩy Mạnh Hợp Tác Quốc Tế Trong Lĩnh Vực Bảo Tàng

Cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tàng. Tham gia các tổ chức bảo tàng quốc tế, trao đổi kinh nghiệm với các bảo tàng hàng đầu thế giới, mời các chuyên gia quốc tế đến Việt Nam để tư vấn và đào tạo. Hợp tác quốc tế giúp Việt Nam tiếp cận với những kiến thức, công nghệ và phương pháp mới nhất trong NTTB bảo tàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển của hệ thống thiết chế văn hóa trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng thẩm mỹ và hiệu quả truyền tải thông điệp lịch sử. Tính đến ngày 08 tháng 02 năm 2019, theo số liệu chính thức từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam sở hữu mạng lưới gồm 162 bảo tàng (trong đó có 126 bảo tàng công lập và 36 bảo tàng ngoài công lập). Mặc dù sở hữu số lượng thiết chế bảo tàng phong phú hàng đầu khu vực Đông Nam Á, phần lớn các bảo tàng tại Việt Nam vẫn tồn tại diện mạo trưng bày xơ cứng, đơn điệu, thiếu vắng ngôn ngữ tạo hình hiện đại và chưa đủ sức hấp dẫn công chúng. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở việc thiếu hụt một hệ thống lý luận chuyên sâu về "Nghệ thuật trưng bày bảo tàng" (NTTB) dưới góc độ Lý luận và Lịch sử mỹ thuật (mã số: 9210101). Hầu hết các công trình trước đây chỉ tiếp cận bảo tàng từ lăng kính bảo tồn di sản thuần túy, lịch sử học hoặc quản lý văn hóa học (như Lê Thị Minh Lý, 2006), bỏ qua bản chất tạo hình không gian ba chiều và các quy luật thị giác của mỹ thuật ứng dụng.

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Hoàng Hưng do GS. Trương Quốc Bình hướng dẫn tại Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam đã xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) mang tính định hướng:

1. RQ1: NTTB bảo tàng ở Việt Nam đang đối mặt với những vấn đề gì và được biểu hiện thông qua các phương tiện tạo hình nghệ thuật nào?
2. RQ2: Hình thức biểu hiện của NTTB tại ba bảo tàng biểu tượng quốc gia gồm Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (BTLSQG), Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam (BTLSQSVN) và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (BTDTHVN) giai đoạn 2011–2020 được định hình ra sao qua các thành tố không gian?
3. RQ3: Hiệu quả thẩm mỹ, vai trò cấu trúc của NTTB trong bảo tàng và xu hướng phát triển thẩm mỹ của nghệ thuật này tại Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế là gì?

Tương ứng với các câu hỏi trên, 03 giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xây dựng chặt chẽ:

• H1: NTTB bảo tàng là một loại hình nghệ thuật thuộc mỹ thuật ứng dụng, chiếm lĩnh không gian ba chiều, tác động trực tiếp đến thụ cảm thị giác và xúc cảm của công chúng thông qua cấu trúc tạo hình tổng thể.
• H2: NTTB tại BTLSQG, BTLSQSVN và BTDTHVN thể hiện tính phân hóa sâu sắc về giá trị thẩm mỹ do sự chi phối của loại hình bảo tàng, cấu trúc kiến trúc mặt bằng và đặc trưng nội dung lịch sử - xã hội.
• H3: NTTB Việt Nam mang dấu ấn bản sắc văn hóa riêng biệt nhưng đang chịu áp lực chuyển đổi sâu sắc trước sự phát triển của khoa học công nghệ, đòi hỏi phải tích hợp các giải pháp trưng bày tương tác và công nghệ 3D theo tiêu chí "tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc".

Khung lý thuyết của công trình được định vị dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Hình thái học nghệ thuật của M. Kagan, Thuyết Hậu hiện đại của J. F. Lyotard và J. Derrida, cùng Thuyết Tiếp biến và lan tỏa văn hóa của Franz Boas và Ruth Benedict. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong giai đoạn 2011–2020 — mốc thời gian bản lề mở đầu bằng Quyết định số 1674/QĐ-TTg ngày 26/09/2011 thành lập BTLSQG (trên cơ sở sáp nhập Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Cách mạng Việt Nam) và kết thúc bằng năm tổng kết Quyết định số 156/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch tổng thể hệ thống bảo tàng Việt Nam đến năm 2020. Nghiên cứu tập trung khảo sát 03 bảo tàng đầu hệ thuộc loại hình lịch sử - xã hội, đại diện cho ba trụ cột: tiến trình lịch sử dựng nước giữ nước, lịch sử quân sự chiến tranh giải phóng và tính đa dạng văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được cấu trúc thành ba dòng mạch học thuật (major streams) rõ rệt:

Thứ nhất, nhóm các công trình về mỹ học và hình thái học nghệ thuật. Đỗ Huy (1996) trong "Mỹ học với tư cách là một nhà khoa học" đã làm rõ các phạm trù cái đẹp, cái cao cả dưới quan điểm duy vật biện chứng. Denis Huisman (2002) hệ thống hóa các tiêu chuẩn mỹ học phương Tây hiện đại. Đặc biệt, công trình kinh điển "Hình thái học của nghệ thuật" của M. Kagan (2004) do Phan Ngọc dịch đã cung cấp nền tảng bản thể học và ký hiệu học để phân định các lớp nghệ thuật. M. Kagan khẳng định: "Hình thái nghệ thuật học là khoa học nhận thức những quy luật tổ chức bên trong của thế giới nghệ thuật với tư cách là một hệ thống những lớp, những nhóm, những loại hình (loại hình lớn, loại hình con) và các thể của nó". Luận điểm của M. Kagan về "nghệ thuật kiến trúc tính" (architectonic arts) thuộc lớp nghệ thuật không gian không miêu tả đã trở thành kim chỉ nam để luận án xác định bản chất của NTTB.

Thứ hai, nhóm các công trình về mỹ thuật ứng dụng và nguyên lý thiết kế (design). Francis D. K. Ching (1996) phân tích sâu về mối quan hệ giữa công năng, cấu trúc và chất lượng thẩm mỹ trong không gian nội thất. Nguyễn Bạch Ngọc (2000) xác lập các chỉ số Ecgônômi và nhân trắc học của người Việt Nam làm quy chuẩn thiết kế không gian. Lê Huy Văn (2003, tái bản 2012) hệ thống hóa phương pháp luận Design công nghiệp. Ocvirk và cộng sự (2006), Nguyễn Hồng Hưng (2012), Đỗ Trọng Hưng (2016), cùng Graham Collier (2017) đã hoàn thiện hệ thống nguyên lý thị giác, bố cục ba chiều, tương quan ánh sáng và cơ chế nhận dạng hình thể trong không gian thực.

Thứ ba, nhóm các công trình chuyên khảo về bảo tàng học và kỹ thuật trưng bày. Ngô Lao (1963) đặt nền móng cho kỹ thuật trang trí triển lãm; Lâm Đình Trường, Mai Khắc Ứng, Phạm Xanh và Đặng Văn Bài (1980) nhấn mạnh vai trò sống còn: "Công tác trưng bày là khâu chủ yếu trong toàn bộ các mặt hoạt động của một bảo tàng. Chưa có trưng bày cũng có thể coi như chưa có bảo tàng". Giáo sư Trương Quốc Bình (2005) khẳng định: "Việc bảo tồn các di sản văn hóa là một trong những hoạt động gắn liền với việc bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc - tạo dựng sự phát triển của tương lai của mỗi dân tộc từ những mối liên kết đặc thù của quá khứ và hiện tại". Đặng Văn Bài tiếp tục nhấn mạnh: "trưng bày là ngôn ngữ đặc trưng của bảo tàng". Kaulen M. E. (2006) trong "Sự nghiệp bảo tàng nước Nga" xác định trưng bày là hoạt động nghiên cứu khoa học và tạo lập tài liệu không gian. Vương Hoàng Quân (2008) phân tích kinh nghiệm bảo tàng học Trung Quốc; Nguyễn Thị Huệ (2008) và Nguyễn Thịnh (2002, 2012) phân tích quy trình thiết kế nội dung và hình thức nghệ thuật; Võ Quang Trọng và Nguyễn Duy Thiệu (2017) đúc kết thực tiễn xây dựng không gian sống động tại BTDTHVN. Gần đây, Hồ Nam (2019) nghiên cứu nghệ thuật trưng bày triển lãm thương mại, khẳng định tính toàn vẹn chiếm lĩnh không gian của nghệ thuật thị giác.

Trong y giới học thuật tồn tại cuộc tranh luận kéo dài giữa hai quan điểm:

• Quan điểm truyền thống (bảo tồn tĩnh): Coi trưng bày bảo tàng đơn thuần là công việc nghiệp vụ sắp xếp hiện vật gốc theo biên niên sử tuyến tính nhằm phục vụ công tác tuyên truyền giáo dục chính trị.
• Quan điểm đổi mới (nghệ thuật thị giác tương tác): Được bảo vệ bởi Kathleen McLean (2001) với quan điểm: "Bảo tàng của con người không nên chỉ là một ngôi nhà chứa đầy hiện vật trong những tủ kính trưng bày. Nó phải là một ngôi nhà với đầy ắp ý tưởng, được dàn dựng với sự chú trọng nghiêm túc nhất đối với hệ thống trưng bày", cùng Christine Mullen Kreamer (1999) và Timothy Ambrose & Crispin Paine (2000).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình của Sỉ Thon ChănThaVông (2008) về hệ thống bảo tàng quốc gia Lào (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Lào, Bảo tàng Quân đội Nhân dân Lào, Bảo tàng Cay-Sỏn Phôn Vi Hản) cho thấy sự tương đồng về định hướng xã hội chủ nghĩa nhưng các bảo tàng Lào còn hạn chế về quy mô không gian và công nghệ ứng dụng. Ngược lại, các thiết chế phương Tây như Science Museum (London), National Air and Space Museum (Washington) hay BMW Museum (Munich với diện tích trên 5.000m² và tuyến tham quan dài 16km) đã chuyển dịch hoàn toàn sang mô hình không gian trải nghiệm động và tương tác đa giác quan. Luận án tự định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải mã cấu trúc hình thái học của NTTB dưới góc độ mỹ thuật ứng dụng, kết nối kinh nghiệm quốc tế với thực tiễn bảo tàng trong nước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và phát triển Lý thuyết Hình thái học nghệ thuật của M. Kagan trong bối cảnh không gian bảo tàng nhiệt đới. Theo M. Kagan, nghệ thuật kiến trúc tính không miêu tả trực tiếp hiện thực như hội họa hay điêu khắc tượng tròn, mà cấu trúc nên hình tượng nghệ thuật thông qua tỷ lệ, không gian, nhịp điệu và vật liệu. Luận án chứng minh rằng NTTB là một hình thái nghệ thuật phức hợp: nó biến không gian vật lý (tường, trần, sàn, đai vách, tủ bục) thành một trường thị giác mang tải thông điệp lịch sử, nơi hiện vật gốc đóng vai trò là "hạt nhân ngữ nghĩa" được nâng đỡ bởi ngôn ngữ tạo hình.

Luận án đề xuất 03 mệnh đề lý thuyết (Propositions):

• Proposition 1: Giá trị cảm thụ thẩm mỹ của không gian bảo tàng tỉ lệ thuận với mức độ hòa hợp giữa cấu trúc mặt bằng kiến trúc và hệ thống tạo hình đai vách, ánh sáng chuyên dụng.
• Proposition 2: Việc chuyển đổi từ phương pháp trưng bày sắp xếp tài liệu phẳng sang phương pháp ước lệ sân khấu hóa và bối cảnh hóa mô phỏng sẽ gia tăng chỉ số thỏa mãn cảm xúc và khả năng ghi nhớ thông điệp di sản của công chúng.
• Proposition 3: Sự tiếp biến văn hóa trong NTTB Việt Nam diễn ra theo cơ chế tích hợp: tiếp thu công nghệ số hóa và chuẩn mực giám tuyển phương Tây nhưng giữ vững cấu trúc biểu tượng và tinh thần thẩm mỹ dân tộc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 05 thành tố cấu trúc hữu cơ cấu thành NTTB:

1. Cấu trúc mặt bằng kiến trúc (Floor Plan Layout): Phân loại và tối ưu hóa 05 mô hình mặt bằng theo Tạ Trường Xuân (2006): Mặt bằng nối liên tục bằng hành lang; Mặt bằng nối bằng hành lang nhà cầu; Mặt bằng nhiều sảnh; Mặt bằng phòng trung tâm tỏa tròn (phóng xạ); và Mặt bằng không có hành lang (xuyên phòng).
2. Ngôn ngữ tạo hình nghệ thuật (Artistic Form): Hệ thống mảng miếng, màu sắc không gian, khối đai vách, đường dẫn thị giác và tỷ lệ nhân trắc học (Ecgônômi).
3. Nghệ thuật chiếu sáng (Lighting Design): Sự kết hợp giữa ánh sáng tự nhiên và ánh sáng nhân tạo cục bộ (accent lighting) nhằm tôn vinh khối tích hiện vật và tạo hiệu ứng kịch tính.
4. Tổ chức hiện vật và phương tiện trưng bày (Artifact & Display Fixtures): Thiết kế bục, kệ, tủ kính chống lóa, hệ thống đồ họa thông tin (infographics) và nhãn chú thích khoa học.
5. Kỹ thuật công nghệ tương tác (Interactive & Digital Technology): Ứng dụng âm thanh vòm, trình chiếu đa phương tiện (multimedia), công nghệ 3D tương tác và thực tế ảo (VR/AR).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho các bảo tàng thuộc loại hình lịch sử - xã hội, bảo tàng khảo cứu văn hóa có địa điểm trưng bày cố định và hoạt động trong điều kiện hạ tầng kỹ thuật của Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định vị trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Hiện tượng luận mỹ học (Aesthetic Phenomenology). Cách tiếp cận này cho phép nghiên cứu sinh không chỉ đánh giá các yếu tố vật chất hữu hình của bảo tàng (kích thước tủ, công suất đèn, sơ đồ luồng tuyến) mà còn thấu hiểu trải nghiệm thẩm mỹ chủ quan và phản ứng tâm lý học thị giác của khách tham quan.

Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Interdisciplinary approach) được áp dụng nhất quán, dung hợp tri thức từ Nghệ thuật học, Mỹ thuật ứng dụng (Thiết kế nội thất, Design công nghiệp), Bảo tàng học, Lịch sử học và Nhân trắc học Ecgônômi.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 04 giai đoạn:

• Thu thập và phân tích tài liệu thứ cấp: Tiếp cận và giải mã toàn bộ hồ sơ đề cương nội dung trưng bày, bản vẽ thiết kế kỹ thuật mặt bằng, mặt cắt, phối cảnh 3D và các văn bản quy phạm pháp luật (như Luật Di sản văn hóa, Điều 51 quy định chuẩn xếp hạng bảo tàng; Thông tư 18/2010/TT-BVHTTDL ngày 31/12/2010 về quy chuẩn trưng bày bảo tàng).
• Phương pháp điền dã thực địa (Fieldwork & Visual Documentation): Tiến hành khảo sát trực tiếp tại BTLSQG, BTLSQSVN và BTDTHVN; thực hiện đo đạc kích thước thực tế, ghi hình, chụp ảnh hiện trạng hàng trăm không gian trưng bày chuyên đề và thường trực.
• Phương pháp thống kê và phân loại hình thái: Hệ thống hóa toàn bộ các giải pháp đai vách, hệ thống tủ kệ, chủng loại đèn chiếu sáng và công nghệ phụ trợ tại 3 bảo tàng trong giai đoạn 2011–2020.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa lý thuyết mỹ thuật học quốc tế, bản vẽ thiết kế nguyên bản và hiện trạng thi công thực tế cùng với kinh nghiệm thực hành nghề nghiệp của tác giả (với tư cách là họa sĩ thiết kế nội thất trực tiếp tham gia thiết kế bảo tàng).

Data và phân tích

Mẫu nghiên cứu gồm 03 điển cứu tiêu biểu nhất của hệ thống bảo tàng quốc gia:

• BTLSQG: Đại diện cho bảo tàng lịch sử quốc gia toàn diện, sở hữu kiến trúc phong cách Đông Dương đặc thù, kết hợp giữa trưng bày cổ sử (số 1 Tràng Tiền) và lịch sử hiện đại (số 216 Trần Quang Khải).
• BTLSQSVN: Đại diện cho bảo tàng quân sự chuyên ngành, sở hữu không gian trưng bày trong nhà đan xen không gian trưng bày ngoài trời quy mô lớn với các hiện vật thể khối khổng lồ (máy bay, xe tăng, pháo binh).
• BTDTHVN: Đại diện cho bảo tàng văn hóa - nhân học, mô hình kiểu mẫu của sự hợp tác quốc tế (với các chuyên gia bảo tàng Cộng hòa Pháp), kết hợp tòa Trống Đồng (trưng bày trong nhà), tòa Cánh Diều (Đông Nam Á) và Khu trưng bày kiến trúc dân gian ngoài trời.

Nghiên cứu sử dụng phần mềm đồ họa chuyên dụng và phương pháp phân tích không gian (Spatial Analysis) để bóc tách luồng tuyến tham quan, xác định các điểm nghẽn thị giác (visual bottlenecks) và các điểm nhấn tiêu điểm (focal points).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, luận án chỉ ra sự xung đột sâu sắc giữa "cấu trúc kiến trúc tòa nhà" và "công năng trưng bày mỹ thuật". Tại BTLSQSVN, việc sử dụng mặt bằng nối nhau liên tục bằng hành lang và cấu trúc nhiều sảnh dẫn đến sự chia cắt vụn vặt về cảm xúc, làm gián đoạn dòng thời gian lịch sử của khách tham quan. Ngược lại, BTDTHVN đã áp dụng xuất sắc bố cục dạng phòng trung tâm tỏa tròn (mặt bằng phóng xạ), tạo ra một lõi giao thông mạch lạc, cho phép người xem tự do lựa chọn các nhánh khám phá không gian văn hóa từng nhóm ngôn ngữ (Việt - Mường, Tày - Thái, Môn - Khmer...) mà không bị trùng lặp lộ trình.

Thứ hai, phát hiện sự thiếu hụt mang tính hệ thống của nghệ thuật chiếu sáng chuyên dụng. Tại BTLSQG và BTLSQSVN giai đoạn trước năm 2015, ánh sáng tự nhiên chưa được kiểm soát tốt, gây hiện tượng lóa bề mặt tủ kính và nguy cơ bức xạ nhiệt hủy hoại hiện vật hữu cơ (vải, giấy, gỗ). Ánh sáng nhân tạo chủ yếu là ánh sáng tán xạ tổng thể (general diffuse lighting), thiếu vắng hệ thống chiếu sáng điểm nhấn (accent lighting) với chỉ số hoàn màu (CRI) cao để lột tả vẻ đẹp chi tiết của các bảo vật quốc gia (như Trống đồng Cảnh Thịnh, Ấn vàng sắc mệnh chi bảo).

Thứ ba, sự vượt trội của phương pháp trưng bày "ước lệ sân khấu hóa" và "mô phỏng bối cảnh". Luận án chỉ ra rằng các tủ kính trưng bày dạng "ngăn kéo tĩnh vật" truyền thống đang làm mất đi linh hồn của hiện vật. Tại BTDTHVN, việc tái hiện nguyên vẹn không gian sống, nhà rông Tây Nguyên, nhà dài Ê-đê hay bối cảnh sinh hoạt dệt vải, làm gốm đã biến hiện vật tĩnh thành "vật chứng sống", kích thích mạnh mẽ thụ cảm thẩm mỹ của công chúng.

Thứ tư, bước ngoặt số hóa không gian trưng bày từ năm 2013. BTLSQG là đơn vị tiên phong tại Việt Nam ứng dụng công nghệ tương tác 3D xây dựng bảo tàng ảo vào tháng 8 năm 2013. Phát hiện của luận án chứng minh rằng công nghệ 3D không thay thế hiện vật gốc mà đóng vai trò mở rộng biên giới không gian, đặc biệt chứng minh hiệu quả kinh tế - xã hội vượt trội trong việc phục vụ công chúng từ xa trong bối cảnh giãn cách xã hội năm 2020.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Luận án bổ sung một hệ thống khái niệm, thuật ngữ và phạm trù thẩm mỹ chuẩn xác cho ngành Lý luận và Lịch sử mỹ thuật Việt Nam, thiết lập nền móng lý luận cho chuyên ngành Thiết kế không gian trưng bày bảo tàng.
• Đổi mới phương pháp thiết kế: Đưa ra quy trình thiết kế chuẩn hóa 08 giai đoạn (từ lập kế hoạch, kịch bản trưng bày, thiết kế sơ bộ, thiết kế thi công mỹ thuật đến lắp đặt và vận hành), giúp các họa sĩ thiết kế nội thất thoát khỏi lối tư duy trang trí trực quan thuần túy để làm chủ ngôn ngữ tạo hình không gian.
• Khuyến nghị chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch bổ sung các tiêu chí đánh giá chất lượng mỹ thuật trưng bày vào Điều 51 Luật Di sản văn hóa; đồng thời là tài liệu tham khảo cốt lõi cho Đề án đổi mới trưng bày hệ thống bảo tàng Việt Nam tầm nhìn 2030.
• Khả năng khái quát hóa: Các nguyên lý tạo hình đai vách, phân vùng chiếu sáng và tổ chức mặt bằng trong luận án có khả năng áp dụng trực tiếp cho hệ thống 126 bảo tàng công lập trên toàn quốc và các không gian triển lãm văn hóa - nghệ thuật đương đại.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 03 giới hạn khoa học:

1. Giới hạn mẫu khảo sát: Luận án tập trung sâu vào 03 bảo tàng quốc gia lớn tại thủ đô Hà Nội thuộc loại hình lịch sử - xã hội, do đó các đặc thù của bảo tàng nghệ thuật chuyên biệt, bảo tàng khoa học tự nhiên và hệ thống bảo tàng tư nhân chưa được bao quát toàn diện.
2. Giới hạn phương pháp đo lường định lượng: Luận án tập trung vào phân tích hình thái học mỹ thuật và đánh giá chuyên gia, chưa kết hợp khảo sát định lượng quy mô lớn về hành vi thị giác công chúng bằng công nghệ Eye-tracking (theo dõi chuyển động mắt) hoặc các mô hình phương trình cấu trúc (SEM) đo lường mức độ thỏa mãn tâm lý.
3. Giới hạn về dữ liệu vi khí hậu: Chưa phân tích sâu tương tác vật lý giữa vật liệu hoàn thiện nội thất mới với hệ thống bảo quản vi khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm chuẩn) bên trong tủ trưng bày kín.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Nghiên cứu ứng dụng công nghệ thực tế ảo tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và trải nghiệm đa giác quan (Multi-sensory storytelling) trong không gian trưng bày bảo tàng thông minh.
• Khảo sát so sánh đối sánh giữa bảo tàng công lập và bảo tàng tư nhân tại Việt Nam về tính linh hoạt trong ứng dụng ngôn ngữ tạo hình hiện đại.
• Xây dựng bộ chỉ số đánh giá chất lượng thẩm mỹ trưng bày bảo tàng (Museum Exhibition Aesthetic Index - MEAI) phù hợp với bối cảnh các nước đang phát triển.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động đa tầng:

• Tác động học thuật: Là công trình tiên phong xác lập chuyên khảo về NTTB bảo tàng tại Việt Nam, dự kiến tạo ra nguồn trích dẫn nền tảng cho các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Mỹ thuật ứng dụng, Lý luận mỹ thuật và Bảo tàng học.
• Chuyển đổi công nghiệp sáng tạo di sản: Cung cấp khung lý thuyết và thực hành chuẩn xác cho các công ty thiết kế nội thất, đơn vị thi công mỹ thuật và các giám tuyển (curators) độc lập, nâng tầm chất lượng các dự án trưng bày di sản đạt chuẩn quốc tế.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào công tác quy hoạch, thẩm định các dự án xây mới và chỉnh lý bảo tàng cấp quốc gia và cấp tỉnh theo tinh thần Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao chất lượng thụ cảm văn hóa, biến bảo tàng từ những "kho chứa hiện vật ảm đạm" thành những không gian giáo dục di sản sống động, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và thu hút khách du lịch trong nước và quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Sử dụng luận án làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu trong các học phần Thiết kế nội thất, Lịch sử mỹ thuật, Thiết kế đồ án trưng bày triển lãm tại các trường đại học mỹ thuật và văn hóa.
• Giám đốc và Cán bộ chuyên môn bảo tàng: Nắm bắt phương pháp luận khoa học để xây dựng kịch bản trưng bày mỹ thuật, phối hợp hiệu quả với các đơn vị thiết kế thi công.
• Họa sĩ và Kiến trúc sư nội thất: Sở hữu cẩm nang chi tiết về nguyên lý thị giác, tiêu chuẩn Ecgônômi và kỹ thuật xử lý ánh sáng trong không gian trưng bày chuyên ngành.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Có cơ sở khoa học vững chắc để xây dựng quy chuẩn kỹ thuật và định mức kinh tế - kỹ thuật trong đầu tư công cho hệ thống bảo tàng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã vận dụng xuất sắc Lý thuyết Hình thái học nghệ thuật của M. Kagan để định danh và xác lập vị thế của NTTB bảo tàng như một loại hình "nghệ thuật kiến trúc tính" thuộc mỹ thuật ứng dụng tại Việt Nam. Công trình đã vượt qua lối mòn xem trưng bày là nghiệp vụ kỹ thuật phụ trợ, nâng tầm nó thành một quá trình sáng tác nghệ thuật thị giác độc lập có cấu trúc nội tại chặt chẽ.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với luận án của Lê Thị Minh Lý (2006) thuần túy tiếp cận từ góc độ quản lý văn hóa học hay Sỉ Thon ChănThaVông (2008) tiếp cận từ góc độ giáo dục truyền thống, luận án của Nguyễn Hoàng Hưng đột phá khi sử dụng phương pháp phân tích mỹ thuật học và nguyên lý design thị giác. Tác giả bóc tách trực tiếp bản vẽ mặt bằng kiến trúc, phân tích cấu trúc đai vách, hệ thống chiếu sáng và nhân trắc học Ecgônômi trên 03 trường hợp điển cứu thực tế.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Phát hiện về sự "nghịch lý không gian" tại các bảo tàng cải tạo từ kiến trúc cũ: BTLSQG dù sở hữu vỏ kiến trúc Đông Dương tuyệt mỹ của Ernest Hébrard nhưng lại tạo ra rào cản lớn cho việc tổ chức mặt bằng trưng bày hiện đại do bị khống chế bởi hệ thống cột, cửa sổ lấy sáng tự nhiên và tải trọng sàn, đòi hỏi nghệ thuật tạo hình phải xử lý khéo léo thông qua hệ đai vách độc lập (freestanding walls).

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản/ứng dụng thực tế không? Có. Luận án cung cấp chi tiết quy trình 08 bước thiết kế trưng bày bảo tàng chuẩn mực (từ nghiên cứu nội dung, lập kịch bản không gian, phác thảo ý tưởng, thiết kế kỹ thuật 3D, lựa chọn vật liệu - ánh sáng đến nghiệm thu thi công), kèm theo các sơ đồ phân tích 05 dạng mặt bằng có thể ứng dụng ngay cho các dự án chỉnh lý bảo tàng địa phương.

5. Tầm nhìn phát triển nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Luận án định hướng tiến trình 10 năm phát triển của NTTB Việt Nam theo 03 giai đoạn: Giai đoạn 1 (Chỉnh lý ánh sáng và đai vách hiện đại); Giai đoạn 2 (Bối cảnh hóa và ước lệ sân khấu hóa không gian); Giai đoạn 3 (Số hóa toàn diện, tích hợp bảo tàng ảo 3D, AI và tương tác thực tế ảo hỗn hợp).

Kết luận

1. Xác lập vị thế khoa học của Nghệ thuật trưng bày bảo tàng như một phân ngành quan trọng của Mỹ thuật ứng dụng và Lý luận - Lịch sử mỹ thuật tại Việt Nam.
2. Hệ thống hóa và chuẩn hóa bộ thuật ngữ chuyên ngành, làm rõ 05 thành tố tạo hình không gian: Mặt bằng kiến trúc, Ngôn ngữ tạo hình, Ánh sáng chuyên dụng, Tổ chức hiện vật và Kỹ thuật công nghệ tương tác.
3. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng thẩm mỹ của 03 bảo tàng đầu hệ (BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN), chỉ ra những bài học kinh nghiệm đắt giá về chuyển đổi luồng tuyến và xử lý ánh sáng.
4. Mở ra 03 luồng nghiên cứu mới: Mỹ học bảo tàng số (Digital Museum Aesthetics), Nhân trắc học trong không gian văn hóa, và Xây dựng bản sắc thị giác Việt Nam trong thiết kế trưng bày quốc tế.
5. Định hình xu hướng thẩm mỹ tương lai: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa công nghệ trưng bày hiện đại thế giới với tinh hoa văn hóa truyền thống, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền bảo tàng học Việt Nam "tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc".

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Với mục đích và những nhiệm vụ cụ thể của luận án, NCS rất có ý thức rằng ngoài việc xác định rõ đối tượng nghiên cứu, hệ thống lý thuyết áp dụng, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu thì việc hệ thống các tài liệu nghiên cứu có liên quan đến nghệ thuật NTTB bảo tàng, các khía cạnh của mỹ thuật ứng dụng, đây là một bước đi quan trọng trong việc nghiên cứu đối với luận án của mình. Qua quá trình tìm hiểu tham khảo và tập hợp tư liệu của các công trình đã công bố, NCS đã khai thác và kế thừa những thành tựu đạt được của các công trình đó có liên quan đến đề tài luận án. Sau khi phân tích và có những khoảng trống trong nghiên cứu đó, NCS đã áp dụng những phương pháp biện luận và đưa ra những cách tiếp cận phù hợp nhất, mang lại hiệu quả cao trong quá trình nghiên cứu luận án.

Trên cơ sở hệ thống các tài liệu liên quan, NCS đã phân chia những công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến luận án của NCS thành ba nhóm như sau: thứ nhất là nhóm Những công trình liên quan đến mỹ học và hình thái học nghệ thuật; thứ hai là nhóm Những công trình liên quan đến mỹ thuật học và mỹ thuật ứng dụng; thứ ba là nhóm Những công trình liên quan đến NTTB bảo tàng. Những công trình liên quan đến mỹ học và hình thái học nghệ thuật Năm 1996, cuốn Mỹ học với tư cách là một nhà khoa học [60] của Đỗ Huy, Nxb Chính trị quốc gia. Ấn phẩm này cho thấy sự hình thành và phát triển của khoa học mỹ học, những nguyên lý, phạm trù cơ bản của biện chứng về: cái đẹp, cái bi, cái hài, cái cao cả… trong quan điểm Mác - xít. Năm 2002, cuốn Mỹ học [36] của Denis Huisman, do Huyền Giang dịch, Nxb Thế giới, đã đưa ra một cách nhìn tổng quan về toàn bộ hệ thống (LUAN.nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 11 mỹ học thế giới từ giai đoạn đầu cho đến thời hiện đại.

Tác giả Denis Huisman đưa ra tập hợp các cách tiếp cận về mỹ học, triết học, tâm lý học và xã hội học, cách tiếp cận đó đề cập đến bản chất, tiêu chuẩn và các giá trị của nghệ thuật. Hình thái học nghệ thuật đã được nhiều nhà mỹ học Mác - xít nghiên cứu gắn với truyền thống mỹ học châu Âu. Các nghiên cứu về nghệ thuật tĩnh, nghệ thuật động, nghệ thuật từ ngữ, nghệ thuật miêu tả, nghệ thuật ứng dụng của những nhà mỹ học Mác - xít đã đạt được khá nhiều thành tựu quan trọng trong việc làm sáng tỏ các loại hình lớn, loại hình con, loại thể nghệ thuật. Mấu chốt của những nghiên cứu này là cần kết hợp các giá trị mỹ học truyền thông với các giá trị hiện đại.

Mỹ học Mác - xít coi hình thái học và nghệ thuật không có ranh giới siêu hình. Nguyên tắc tính thống nhất của phương pháp logich và phương pháp lịch sử trong nghiên cứu hình thái học nghệ thuật có ý nghĩa to lớn. Năm 2004, cuốn Hình thái học của nghệ thuật [79] của M.Cagan, do Phan Ngọc biên dịch. Trong lĩnh vực mỹ học, cuốn sách hình thái học nghệ thuật (Morfologia Iskusjtva) của M.Cagan, Giáo sư Mỹ học trường đại học S.Pêtébua là một tác phẩm chuyên khảo đầu tiên một cách có hệ thống heo quan điểm Mác-xít về cơ cấu nội tại của thế giới nghệ thuật.

Hình thái học nghệ thuật là một tác phẩm lớn nghiên cứu cơ cấu toàn bộ thế giới của nghệ thuật, tác giả chú ý đến phát hiện tất cả những cấp độ căn bản của sự phân chia hoạt động sáng tạo nghệ thuật. “Hình thái nghệ thuật học là khoa học nhận thức những quy luật tổ chức bên trong của thế giới nghệ thuật với tư cách là một hệ thống những lớp, những nhóm, những loại hình (loại hình lớn, loại hình con) và các thể của nó” [79, tr. Các luận điểm này, giúp NCS lý giải về cách thức phân định đồng thời nêu ra bản chất giao biến giữa các loại hình, loại thể của nghệ thuật nói chung và của loại hình NTTB bảo tàng nói riêng.nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 12 Đối với một người làm công tác nghiên cứu, ngoài các vấn đề chính là lý thuyết nghiên cứu, xác định tính mới trong đề tài nghiên cứu, việc nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài là một cơ sở khoa học, là nền tảng vững chắc cho luận án. Những công trình liên quan đến mỹ thuật học và mỹ thuật ứng dụng 1.

Mỹ thuật học Năm 2006, cuốn Văn học và các loại hình nghệ thuật [87] của Lê Lưu Oanh, Nxb Đại học sư phạm. Cuốn sách giới thiệu về một số vấn đề cơ bản của nghệ thuật có liên quan chặt chẽ với các nội dung cần hiểu biết về lí luận luận văn học như đối tượng nối dung, nguồn gốc sáng tạo và chức năng xã hội thẩm mỹ của của nghệ thuật, cuốn sách cũng giới thiệu một số đặc trưng thẩm mỹ của nghệ thuật Việt Nam… Ấn phẩm này giúp cho NCS có một cái nhìn về chức năng thẩm mỹ của nghệ thuật để NCS có thể biện luận các luận điểm của mình trong quá trình nghiên cứu. Năm 2011, cuốn Nghệ thuật học [71] của Đỗ Văn Khang chủ biên, Nxb Thông tin và truyền thông. Cuốn sách đã phân tích các học thuyết cũ về nguồn gốc nghệ thuật, các thành tựu cơ bản của nghệ thuật phương Tây, nghệ thuật phương Đông, nghệ thuật hiện đại, đề cập đến bản chất và phương pháp sáng tác cơ bản của nghệ thuật, với một chương phân tích về tác phẩm và hình tượng là cơ sở để khám phá, sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật, nội dung này ghi rõ: Nghệ thuật khác với các hình thái xã hội khác, nó được coi là hình thái đặc thù.

Vì trong nghệ thuật, nghệ sĩ và người thưởng thức đều đắm mình trong khâu trung gian, đó là vì hình tượng nghệ thuật. Nghệ sĩ dùng hình tượng để gửi thông điệp đến công chúng. Công chúng thưởng thức nghệ thuật là thưởng thức các hình tượng nghệ thuật do nghệ sĩ sáng tạo ra [71, tr.nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 13 NCS rất đồng thuận với quan niệm này, trong NTTB bảo tàng việc người họa sĩ thiết kế phải đưa ra được hình tượng nghệ thuật trong không gian trưng bày là gì qua đó sẽ truyền tải đến người tham quan một cách tích cực nhất. Ấn phẩm cũng đã phân tích cách thưởng thức nghệ thuật thông qua các loại hình loại thể, thưởng thức nghệ thuật là thưởng thức các tác phẩm nghệ thuật cụ thể.

Qua đó giúp NCS có cái nhìn tổng thể về nguồn gốc và hình tượng nghệ thuật thông qua các loại hình nghệ thuật thị giác. Mỹ thuật ứng dụng Trong lĩnh vực thiết kế mỹ thuật ứng dụng, có nhiều tác giả đã nghiên cứu về những hệ thống lý thuyết về chuyên ngành thiết kế, phương pháp luận design, về tạo hình, nguyên lý thị giác… đây là những cuốn tài liệu chuyên biệt dành cho lĩnh vực mỹ thuật công nghiệp. Sau đây là một vài tài liệu tiêu biểu mà NCS thấy liên quan nhiều đến quá trình nghiên cứu luận án của mình: Năm 1996, cuốn Thiết kế nội thất [43] của tác giả Francis D.Chinh, được biên dịch từ nhóm dịch giả Thái Hoàng, Văn Đoàn, Nguyễn Thanh Nguyên, hiệu đính Nguyễn Kim Chi thiên về những nguyên lý thiết kế và những mối quan hệ thiết kế về công năng, cấu trúc, chất lượng thẩm mỹ có vai trò quyết định trong không gian nội thất, nghiên cứu hiển thị về bản chất và thiết kế những bố cục nội thất hàm chứa nội dung và hình thức sinh động. Năm 2000, cuốn Ecgônômi trong thiết kế và sản xuất [83] của tác giả Nguyễn Bạch Ngọc, tác giả đã nêu ra các nguyên tắc quy chuẩn Ecgônômi trong thiết kế nội thất, các chỉ số về nhân trắc học theo tiêu chuẩn của người Việt Nam được áp dụng vào không gian và trang thiết bị nội thất phục vụ con người.

Đây là một trong những cuốn sách mà NCS nhận thấy rất gần và quan trọng trong việc làm thiết kế nội thất, tất cả các sản phẩm mỹ thuật ứng dụng trong đó có NTTB bảo tàng sinh ra đều được phục vụ cho con người, vậy thì (LUAN.nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) 14 điều đầu tiên những sản phẩm đó phải đảm bảo công năng và các tiêu chí đảm bảo phục vụ con người một cách tốt nhất. Năm 2003, cuốn Cơ sở phương pháp luận Design [108] được xuất bản lần đầu vào năm 2003 và tái bản năm 2012 của tác giả Lê Huy Văn biên soạn và đưa ra những kiến thức về phương pháp luận Design. Ấn phẩm viết: Tạo dáng công nghiệp nằm trong quá trình chuẩn bị và phát triển của sản phẩm và hệ thống sản phẩm mà trong đó yếu tố thẩm mỹ là một thành phần thống nhất gắn bó hữu cơ với các thành phần khác như khoa học, công nghệ, thiết kế… nhằm tối ưu hóa về giá trị sử dụng, thỏa mãn các nhu cầu về văn hóa - thẩm mỹ của chế độ xã hội thích hợp với những điều kiện của nền sản xuất công nghiệp phát triển [108, tr. Qua đó NCS có thể sử dụng khái niệm tạo dáng một cách rộng rãi cho các sản phẩm được sản xuất bằng phương pháp công nghiệp, liên hệ với luận án của NCS với NTTB bảo tàng, thì yếu tố tạo hình yếu tố thẩm mỹ là rất quan trọng nó có phù hợp với thị hiếu của công chúng và xã hội hay không, có phù hợp về văn hóa đặc thù của nền văn hóa Việt nam hay không… với cơ sở này sẽ giải quyết được phương pháp thiết kế trưng bày và thi công thích hợp cho từng bảo tàng.

Năm 2006, cuốn Những nền tảng của mỹ thuật - Lý thuyết và thực hành [88] của Ocvirk, Stinson, Wigg, Bone, Cayton, Lê Thành dịch, Nxb Mỹ thuật. Nội dung cuốn sách này trình bầy đầy đủ các yếu tố hình thành cơ bản của ngành mỹ thuật và cả một chặng đường phát triển, từ bố cục, đường nét, sắc độ, hình dạng, màu sắc, đến cấu trúc cơ bản, rồi không gian của nghệ thuật chiều thứ ba và cả nội dung, phong cách… rất chi tiết. Ấn phẩm này đã cung cấp đầy đủ chi tiết các thành tố cấu thành của một nghệ thuật, giúp cho NCS nắm vững những thành tố cấu thành tố đó ứng dụng vào việc trưng bày bảo (LUAN.nam) TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.