Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ BẢO TÀNG TỈNH, THÀNH PHỐ Ở VIỆT NAM 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các tài liệu, nghiên cứu về hoạt động giáo dục của bảo tàng Giáo dục bảo tàng là nội dung thu hút sự quan tâm, nghiên cứu cũng như bàn thảo của giới khoa học với nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu, sách chuyên khảo… Tác giả Claudio Zaki Dib (Đại học São Paulo, Brazil) trong bài viết công bố năm 1988 “Formal, non-formal and informal education: concepts/applicability” (“Giáo dục chính quy, không chính quy và không chính thức: khái niệm/khả năng ứng dụng”) đã tập trung phân loại các HĐGD chính quy, không chính quy và không chính thức, cho thấy các đặc điểm và mối quan hệ của chúng ở cấp độ khái niệm cũng như hoạt động thực tế. Theo tác giả, giáo dục bảo tàng thuộc giáo dục không chính thức, đặc trưng nổi bật của hình thức này là “không đòi hỏi sự kiểm soát đối với các hoạt động đã thực hiện”, “không áp đặt nghĩa vụ” đối với đối tượng hướng tới - công chúng, có khả năng chuyển thành giáo dục không chính quy tùy thuộc vào mức độ “hệ thống hóa” và “tính tổ chức” [104, tr.
Giáo dục cũng là hoạt động thể hiện rõ vị trí và sức ảnh hưởng, khía cạnh xã hội của bảo tàng. Do đó, các nghiên cứu về giáo dục bảo tàng ghi nhận những thay đổi rõ nét gắn liền với sự phát triển của thiết chế này, đặc biệt là giai đoạn cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI. Năm 1999, với công trình The Educational Role of the Museum (Vai trò giáo dục của bảo tàng) tác giả Eilean Hooper - Greenhill (Đại học Leicester - Vương quốc Anh) biên tập một số bài viết của các nhà nghiên cứu về giáo dục bảo tàng) theo các vấn đề (1) Lý thuyết giao tiếp; (2) Học tập trong bảo tàng; (3) Phát triển trưng bày hiệu quả; (4) Xem xét khán giả của bảo tàng; qua đó khẳng định bảo tàng có vai trò giáo dục xã hội [114]. Bà đặc biệt coi trọng mối quan hệ, sự tiếp xúc giữa bảo tàng và công chúng, thông qua các hình thức chuyển tải tích cực đến các đối tượng khách tham quan, giúp họ có thêm vốn kiến thức bổ ích trong cuộc sống.
TrongchươngtrìnhChămsóc,bảotồnvàquảnlýcácdisảncủaTiểubanquốctếđàotạonhânsựthuộcHộiđồng Bảotàngquốctế(InternationalCouncilofMuseums- ICOM),nhiềutàiliệuchuyênngànhđãđượcbiênsoạn,xuấtbảnvào nhữngnămđầutiêncủathếkỷXXI,nhưMuseumbasics(Cơsởbảotàng)củaTimothyAmbrose,CrispinPaine(Vương quốcAnh),Thehandbookformuseums(Cẩmnangbảotàng)củaGaryEdson,DavidDean(HoaKỳ).TimothyAmbrose, CrispinPainekhẳngđịnh“bảotànglàđểphụcvụconngười”,cầnquantâmđếnHĐGDtrựctiếpcũngnhưgiántiếp(thực hiệnthôngquahoạtđộnggiảitrí).Thamquanbảotànglàhìnhthứcđượcchútrọng,giáodụcbảotàngđượcđặttrongmốiquan hệchặtchẽvớihoạtđộngdịchvụ,chămsóckháchthamquan,mụcđíchlàmanglạisựthoảimái,hàilòngchođốitượngsử dụngtrongquátrìnhnhậnthứctạibảotàng[1].GaryEdsonvàDavidDeancósựquantâmnhiềuhơnđếnvấnđềthuyếtminh (giảithích/diễngiải/biệngiải)hiệnvậtđểcóthểtruyềnđạt,nângcaonhậnthứcvềvănhóatrongbảotàng.Giátrịcủamộtbảo tàngđượcnhấnmạnhởkhảnăngphụcvụchođờisốngtinhthầnvàcảmxúccủacôngchúng[47]. Năm2004,tácgiả PrabhasKumarSingh (ẤnĐộ) trong bàiviết “MuseumandEducation”(“BảotàngvàGiáo dục”)đãsosánhgiáodụcbảotàngvớigiáodụctrườnghọc,thấyđược“bảotànglàmộtnguồnkíchthíchtrítuệvàgiảitrí”,có mốiquanhệchặtchẽvớitrườnghọcvớinhiềuhìnhthứcđadạngnhưthamquancóhướngdẫn,phòngkhámphá,cáckhóa học-lớphọc,bàigiảngminhhọa,ấnphẩmphụcvụgiáodục[124,tr.Năm2007,chuyêngiacủaIsrael-HaimEshach cũngchorằngcácbảotàng,trungtâmkhoahọccóưuthế,“cóthểđónggóprấtnhiềuvàosựhiểubiếtkhoahọc”,ngườihọctrở nêntíchcựcvàcótráchnhiệmhơn.Đánhgiácaoýnghĩacủagiảitrítronggiáodụckhôngchínhthức,ôngđãdẫnchứngvàthể hiện sự đồng thuận cao với các quan điểm về giáo dục ngoài nhà trường, mà tại đó “phương thức giải trí thành công hơn phươngdiệngiáodục”[Dẫntheo105,tr. BắtnguồntừmộttàiliệuhướngdẫnthựchànhchocácbảotàngởIrag,sauđómởrộngphạmvichocácbảotàngsử dụngtiếngẢrập,bảntiếng Anh RunningaMuseum:APractical Handbook (Vậnhànhmộtbảo tàng:Sổtayhướngdẫn thựchành)đãđược ICOMxuấtbảnnăm2004đểcóthểsửdụngrộngrãihơn.Cuốnsáchcungcấpcáinhìntổngquanvềbảotànghiệnđại,với mụcđíchđápứngnhucầuvàmongmuốncủacôngchúngtrongthếkỷXXI.Cáctácgiảcủa12chươngsáchđãđưaracác bàihọcthựctiễntừkinhnghiệmhoạtđộngbảotàngvàtrithứcchuyênmôncủamình,đạidiệnchomộtxãhộiđavănhóamà chúngtađangsống.Trongđó,bảotànglàmộtthànhtốkhôngchínhthứccủagiáodục,đemtớinhữngcơhộiphongphútrong họctập,thưởngthứccũngnhưthảoluận.Trêncơsởkhẳngđịnhýnghĩacủasưutập,disảnđốivớigiáodụcbảotàng,chuyên giaCorneliaBruninghaus-Knubel(BảotàngWilhemLehmbruck-Đức)trìnhbàycácvấnđềvàkhônggiancũngnhưviệc tổchứccáchoạtđộngthamquan-đàmthoại,xưởngthựctế,tròchơi,dịchvụgiáodục,sựkiệnvàhoạtđộnggiảitrí…Ngoàira, tàiliệucònđềcậpđếncácvấnđềchămsóc,tiếpthịđểtăngcườngkhảnăngthuhútvàcóđượcsựhàilòngtừphíakháchtham quankhiđếnvớibảotàng[116]. “Bảotàngkiếntạo”làvấnđềtâmhuyết màGeorgeE.Ôngxemxétgiáodụcbảotàngmộtcáchtoàndiện,hệthốngtừ địnhnghĩa,lịchsửpháttriểngắnliềnvớiloạibảotàngcôngcộng,sứmệnh,lýthuyết,kỹnăngthựchành…TheoHein,kiếntạo làcáchtiếpcậnphùhợpvớitínhchấttựnguyện,khôngchínhthức,đadạngvềđốitượngcủagiáodụcbảotàng,cósựliênquan chặtchẽvớiviệcdiễngiảicácDSVH.Kiếntạođượchiểuvớiýnghĩacấptiến,kháchthamquankếtnốicáiđãbiếtvớicáimới, bổsung,xâydựngkiếnthứctrêncơsở“trảinghiệmcóýnghĩa”tạibảotàng[110].E(LiênbangNga)phântíchvàkhẳngđịnhtínhđadạngcủađốitượngcôngchúngmàbảotàngphục vụ.Theotácgiả,“hoạtđộngvănhóa-giáodục”baohàmtấtcảkhíacạnhgiaotiếpcủabảotàngvớicôngchúng,đượcxemxét dướigócđộcủasưphạmbảotàng(nốitiếpgiữaBảotànghọc,Sư phạmhọcvàTâmlýhọc).Bảotàngtrởthànhtrungtâm khoahọc,vănhóavàgiảitrí,trong đóhoạtđộngvănhóa-giáodụcbaogồmhìnhthứctruyềnthống (thamquan,bàigiảng), hìnhthứcmới(câulạcbộ,ngàyhộibảotàng…)đượcchúý“nhậpgộpvớicácDSVHphivật thể”,đápứngđòihỏicủacôngchúngtrongxãhộihiệnđại[56].VươngHoằngQuân(TrungQuốc)cũngquantâmnghiên cứucôngchúng,sựcấuthànhkháchthamquanbảotàng,bởitheoôngtônchỉchungcủabảotàngthếgiớilà“phụcvụxãhội vàsựpháttriểncủaxãhội”[72,tr.Giáodụcbảotàngkhôngcònlàsựchuyểngiaomộtchiềutừhướngdẫn/thuyếtminh viênsangkháchthamquan,màlàsựtraođổihaichiều,tácđộngảnhhưởnglẫnnhau.
Năm2003,ICOMđãquyếtđịnhchọnchủđề“BảotàngvàDSVHphivậtthể”chocáchoạtđộngkỷniệmngày Quốctếbảotàng18/5(InternationalMuseumDay-IMD).Thờiđiểmnàynhư“tínhiệuxanh”,đánhdấusựquantâm,quan điểmnởrộcủagiớinghiêncứuđốivớiDSVHphivậtthểtrongbảotàngnóichung,HĐGDcủabảotàngnóiriêng. Năm 2004, trong bài viết “Museum and Intangble Heritage” (DSVH phi vật thể và bảo tàng), chuyên gia AmareswarGalla(ChủtịchICOMvùngchâuÁ-TháiBìnhDương)khẳngđịnhdisảnphivậtthểcóthểtrởthànhphương tiệnchogiáodụcvàhoạtđộngvănhóatrêncơsởkhaithácbốicảnhcủacácsưutập,gắnliềnvớicácvấnđềđươngđại[108]. ThôngquahaitrườnghợpBảotàngQuốcgiaSingapore,BảotàngvàTrungtâmtựnhiênSIIDASami-PhầnLan,chuyên giavềbảotàngvàdisảnthếgiớicủaUNESCO-HelkaKetonentrìnhbàyquanđiểmvàphươngpháptíchhợpDSVHphi vậtthểvàochươngtrìnhgiáodụccủabảotàngđểmanglạihiệuquảtrênphươngdiệnhọctậpvàthưởngthức.HelkaKetonen chorằng,DSVHphivậtthểlàmcholịchsửtrởnênsốngđộnghơnthôngquacáchoạtđộngvàdịchvụdànhchocôngchúng [57]. ChristinaKreps(chuyêngiaNhânhọcbảotàngcủaHoaKỳ)thểhiệnsựđồngthuậnvớiýkiếncủanhiềuhọcgiả, nhàthựchànhbảotàng,môtảhiệnvậtđang“mấtđi”,nóimộtcáchđơngiảnlàđangthayđổivịtrítronglýthuyếtvànhữngnỗ lựcnhằmmanglạichokháchthamquannhiềucơhộihọctập.Theobà,vaitròtừhiệnvậtđãchuyểnsangconngười,cácmối quan hệ của con người với hiện vật và mục đích phục vụ xã hội.
Hiện vật và sưu tập có thể là “hòn đá tảng” của bảo tàng, nhưngchínhnhữngconngườiđằngsauhiệnvậtmớimanglạisựsốngcùngýnghĩavẹntoàn thôngquatươngtácxãhội.Dođó,cầncósựgầngũihơnvớicộngđồnglàchủthểcủahiệnvậtvàsưutậpbảotàng[11,tr.Câutrảlờilà“sức mạnh”củahiệnvậtđãcó sựthayđổinhấtđịnh, hiệnvậtbảotàngkhôngcòngiữvaitròđộctôntrongviệckểnhữngcâuchuyệnvănhóavàtruyềnđạtkiếnthức[102]. Giáo dục bảo tàng nằm trong danh sách 21 khái niệmđược ban biên soạn của Ủyban quốc tế về Bảo tàng học (InternationalCommitteeforMuseology-ICOFOM)đềcậptrongKeyconceptsofMuseology(Nhữngkháiniệmcơbảnvề Bảotànghọc) -ấnphẩmđưađếnmộtgócnhìnbổsungvềlýthuyếtbảotàng.CáctácgiảAndréDesvallées,FrançoisMairessegiúpngười đọcnắmbắt,khámpháýnghĩamớicủacáckháiniệmcơbảntronglĩnhvựcBảotànghọc;trongđó,giáodụcbảotàngcònlà “mộtquátrìnhtiếpbiếnvănhóa”[45,tr.Mộtsốnhànghiêncứuvềbảotàng-disảncũngthểhiệnquanđiểmmởrộngvề giáodụcbảotàng,SimonaBodo(Italia)chorằng“Bảotàngnhưnhữngkhônggiangiaolưuvănhóa”,khôngchỉthúcđẩycác quyềnvănhóacủacáccộngđồngmàcònlànơinuôidưỡngmọicánhân[101],ItieVanHout(HàLan)xácđịnhvịtrí“Bảo tàngởgiữa”khitổchứcsựkiệnvănhóa,giữaquákhứvàhiệntại,giữacácnềnvănhóacũngnhưgiữacáccộngđồngngười [100,tr. Ủybanquốctế vềGiáodụcvàHoạtđộngvănhóa(InternationalCommitteeforEducationandCulturalAction- CECA)làmộttrongcácủybanlớnnhấttrựcthuộcICOM.Thànhlậpnăm1965,Ủybanđặttrọngtâmvàoviệcnghiêncứu vàthựchànhtronglĩnhvựcgiáodụcbảotàngcũngnhưkhuyếnkhíchvàhỗtrợsựthamgiatừphíacôngchúng.Thờigiangần đây,CECArấtchútrọngtớinhữngthayđổitronggiáodụcvàhoạtđộngvănhóacủabảotàngtrênphạmvitoàncầu.Năm 2011, Hội thảo của CECA được tổ chức tại Zagreb (Croatia) với chủ đề Old questions, new answers: quality criteria for museumeducation(Câuhỏicũ,câutrảlờimới:Tiêuchíchấtlượngchogiáodụcbảotàng).Giáodụcbảotàngđượcghinhận nhữngthayđổithựctế,phùhợpvớibốicảnhhiệntại,cụthểnhưvaitrògiáodục,đàotạonhânviên, thực hiện các chương trình phục vụ đối tượng khách tham quan khác nhau, hợp tác giữa các bảo tàng và cộng đồng địa phương, giữa các bảo tàng với nhau [117]. Năm 2018, tại Tbilisi (Gruzia) Hội thảo thường niên Museums, Education and Cultural Action: Between Old andNewMeanings (Bảo tàng, Giáodụcvà Hoạt độngVănhóa:Giữaýnghĩacũvà mới) đượctổchức.
Hoạt động văn hóa (hoạtđộngtạora mối liênhệchặt chẽhơngiữa cộng đồng vănhóa,nghệthuật vớicông chúng)-đượcnhìnnhậnlàcóliênquanđếnviệchọctậpkhôngchínhquyhoặckhôngchínhthức.Đốivớibảotàng,hoạtđộng vănhóacóýnghĩatíchcựctrongviệcthựchiệnsứmệnhgiáodục,phụcvụkháchthamquan;ngượclạibảotàngđượckhẳng địnhlàthiếtchếcótiềmnăng,bốicảnhphùhợpchocáchoạtđộngvănhóa.Cóthểnói,ranhgiớigiữagiáodụcvàhoạtđộng vănhóatrongbảotàngdườngnhưbịxóamờ[118]. Lựachọn,ápdụngcácphươngphápvàkỹthuậttrongbảotànghiệnnayđểchuyểntảicácnộidunggiáodụclàvấn đềmàchuyêngiaArjavanVeldhuizen(HàLan)đúckếtvàchiasẻkinhnghiệm,trêncơsởnhậnxét“dườngnhưcácnhàgiáo dục(bảotàng)lànhữngngườihànhđộng(quantâmnhiềuhơntớiviệctriểnkhaihoạtđộng)”,hiếmcótàiliệuthànhvăn.Tài liệu Education Toolkit - methods & techniques from museum and heritage education (Bộ công cụ giáo dục - các phương phápvàkỹthuậttrongbảotàngvàgiáodụcdisản)dotácgiảbiênsoạn,đượcCECAấnhànhnăm2017,đưara18phương phápcụthểđểtruyềnđạtcácnộidungliênquanđếnDSVH,cóthểkểđếnnhưthamquancóhướng dẫn,đốithoại/traođổi, họcbằngthựchành,phântíchhiệnvật,thuyếttrình…[127] TrongcáctàiliệuchuyênngànhcủaViệtNam,giáodụcbảotàngcũngđượcbànluận,chothấynhiềuthayđổitrong cáchtiếpcận.VớicáccôngtrìnhnghiêncứuđầutiêncủaBảotànghọcViệtNam,cácchuyêngiaĐàoDuyKỳ;LâmBình Tường,MaiKhắcỨng,PhạmXanh,ĐặngVănBàinhìnnhậngiáodụclàmộttrongcáchoạtđộngnghiệpvụcủabảotàng. Về cơ bản, nội dung chính trị - tư tưởng được coi trọng, thể hiện khá rõ trong tên gọi Công tác quần chúng, Công tác tuyên truyền-giáodục[59],[90].Năm1988,trongbốicảnhđổimớiđấtnước,cáctácgiảthamgiaHộinghịkhoahọc-thựctiễnĐổi mớicáchoạtđộngbảotàngtạiBảotàngCáchmạngViệtNam, đãxácđịnhmụcđíchgiáodụccủabảotàngViệtNammangtínhtoàndiệnhơn,coitrọnggiáodụcnhiềumặt.Giáodụccủa bảotàngphảithựchiệncáchoạtđộngđadạng,tạođiềukiệnchocôngchúngtiếpxúcvớihiệnvật,thôngtinkhoahọccủahiện vật,từđócóthêmhiểubiết,trithứckhoahọc,nhậnthứcvềtruyềnthốngLS-VH,nângcaonănglựcđánhgiávàcảmthụthẩm mỹ[7]. Từ những năm 2000 đến nay, giới nghiên cứu trong nước quan tâm nhiều hơn đến giáo dục bảo tàng trong bối cảnhcủanềnkinhtếthịtrường,việcđổimới,đadạnghóacáchìnhthứchoạtđộngđểtraotruyềncácnộidungkiếnthức,nâng caotínhhấpdẫnđốivớicôngchúng-đốitượngmàbảotànghướngtới.
Năm2001,đềtàinghiêncứukhoahọccấpBộHĐGDcủabảotàngtrongcơchếthịtrườngcủaBảotàngCách mạngViệtNamdotácgiảPhạmMaiHùnglàmchủnhiệm.Nộidungchínhcủađềtàilànhữngthayđổimangtínhtíchcực vàphùhợpvớibốicảnhxãhộitrongHĐGDcủacácbảotàngViệtNamthờikỳđổimới,cũngnhưđịnhhướnghoạtđộng trongthếkỷXXI. Hoạt động bảo tàng được khẳng định có sự biến chuyển,đa dạnghóađể đáp ứng nhu cầu văn hóa của côngchúng,mởrộngnộidungkiếnthứcchuyểntảiđếnkháchthamquantrêncơsởcácDSVHđangđượclưugiữ,bảotồn [8]. Năm2004,CụcDSVH,BảotàngCáchmạngViệtNam,BảotàngLịchsửViệtNam,BảotàngHồChíMinh phốihợptổchứcHộithảoHoạtđộngbảotàngtrongsựnghiệpđổimớiđấtnước.Vớiviệcxácđịnhhoạtđộngbảotàngphải “giữgìn,chuyểntảiđượcnhiềunhất,tốtnhấtnhữnggiátrịvănhoá,lịchsửtruyềnthốngcủadântộctớicáctầnglớpnhândân, lấycôngchúngvànhucầumãnthụvănhoácủacôngchúnglàmmụcđíchtốithượng”,Hộithảođưaramộtsốkhuyếnnghị nhưthayđổinhậnthứccủaxãhộivềvaitròcủabảotàng,nghiêncứucôngchúng,xâydựngchươngtrìnhgiáodụchướngvào tuổitrẻhọcđường,đadạngvàđồngbộhóacácdịchvụvănhóađểthuhút,thỏamãnnhucầukháchthamquan[37].Cũng trongnăm2004,BảotàngCách mạngViệtNamphốihợpvớiBảotàngQuốcgiaTrungươngLịchsửđươngđạiNgatổ chứcHộithảokhoahọc-thựctiễncónộidungtậptrunghơnBảotànggópphầnhoànthiệnnhâncáchconngười.Cácnhà khoahọcđãphân tích,khẳngđịnhvịtrí,vaitrògiáodụcđốivớixãhộicủabảotàng,đặcbiệtlàtrênphươngdiệngópphầnbồidưỡngvàhoàn thiệnnhâncách,xâydựngconngườiViệtNamtrongbốicảnhtoàncầuhóavàbùngnổthôngtincùngcácphươngtiệnnghe nhìn.Mộtsốbiệnphápcụthểđãđượcxácđịnhnhưđadạnghóahoạtđộng,xâydựngnộidung,chươngtrìnhchocácnhóm đốitượngcôngchúng,kếthợpvớingànhgiáodụctạiđịaphương[9].Năm2005,Tọađàmkhoahọc-thựctiễnCôngtácgiáo dụccủabảotàngdoCụcDSVH,BảotàngHồChíMinhphốihợptổchức.Cácthamluậntậptrungbànthảoviệcđổimới, nângcaochấtlượnggiáodụcbảotàng,tăngcườngmốiquanhệvớicôngchúng,thuhútkháchthamquan.Thamluậncủatác giảLêThịMinhLýphântíchcác hìnhthứcgiáodục mangtính phổbiến,cóthểápdụngđểchuyểntảivốnkiếnthứckhởi nguồntừbảotàng.Vớihìnhthứctrưngbàyvàcácchươngtrìnhgiáodụcvớinộidungcụthể,bảotàngcóvaitròhỗtrợquátrình tựnghiêncứu,họctậpđểlĩnhhội,bổsungkiếnthức[39,tr. Vớikinhnghiệmcủamộtchuyêngia,mộtnhàquảnlýtronglĩnhvựcDSVH,tácgiảĐặngVănBàiquantâmtới giátrịvănhóaphivậtthểhàmchứatrongcáchiệnvậtgốc;dạnghồiký,hồiức,trithứccủacácnghệnhâncũngnhưchínhcác nghệnhânđốivớigiáodụcbảotàng.Theoông,ởchừngmựcnàođó,đâycũnglàmộtloại“hiệnvậtgốc”đặcthù,chứađựng thôngtinchânthực,cókhảnăngchuyểntảicácnộidungvềLS-VH,tạorasứchấpdẫnđốivớicôngchúng.Ngoàira,việcchủ thểvănhóatrựctiếpthamgiavàohoạtđộngbảotànglàmộthìnhthứctựbiểuhiệnsinhđộng,giớithiệugiátrịvănhóaphivật thểmàhọđangnắmgiữ,bảotồnđếnvớikháchthamquan[10,tr.
Quantâmnghiêncứucôngchúng,kháchthamquanđểchuyểntảinộidungmàbảotàngphảnánhlàvấnđềmàtác giảLâmNhânđặtra.Kháiniệmcôngchúng,kháchthamquanđượclàmrõvàcácnhântốnàyđượccoilà“đốitác”củagiáo dụcbảotàngvớivịthếtíchcựcvàchủđộnghơn.Theotácgiả,bảotàngnhưmộttrungtâmchuyểngiaokiếnthức,vươntới côngchúng,thuhútsựchúývàđưahọvàohànhtrìnhtiếpcậntrithứcbằngnhữngchươngtrình,HĐGDphùhợp,đápứng đượcnhucầu[70].“Chấmdứtnhữngbàithuyếtminhmộtchiều”làquanđiểmcủahaitácgiả NguyễnVănHuy,NguyễnThuHươngvềđổimớigiáodụcbảotàng,phùhợpvớisựpháttriểncủaxãhội.Theocáctácgiả, côngchúnghiệnnaychủđộnghơn,họmuốnđượctrảinghiệm,giaotiếp,đốithoại…khiđếnvớibảotàng.Bàiviếtgợimở cách thức truyền đạt nội dung khoa học từ bảo tàng thông qua sự tương tác và đối thoại, cơ hội trải nghiệm, khám phá cho kháchthamquan[54]. Cácnghiêncứuchuyênngànhcósựthốngnhấtvềvaitròkhôngchínhthức,khảnănggiáodụcgắnliềnvớilĩnhvực phảnánhcủabảotàng,đồngthờichothấysựchuyểnbiếntrongnhậnthứcvàthựchànhhiệnnay.Giáodụcbảotàngđápứng nhucầubổsung,tăngcườnghiểubiết,gópphầnhoànthiệnnhâncáchchokháchthamquan-đốitượngtíchcựcvàchủđộng trong hành trình khám phá, trải nghiệm văn hóa tại bảo tàng. Ngoài hiện vật, DSVH phi vật thể cũng được nhìn nhận là phươngtiệnchuyểntảikiếnthứchữuhiệucủabảotàng.Tuynhiên,vấnđềnhậnthứcvàtriểnkhaihoạtđộng,nộidunggiáo dụccụthểcủacácloại/dạngbảotàng,đặcbiệtlànhữngloại/dạngbảotàngcótínhphổbiếnchưađượcđặtra. Cáctàiliệu,nghiêncứuvềnộidungvàphươngthứcgiáodụclịchsử - vănhóađịaphương Việcnghiêncứu,giáodụcvềlịchsửđịaphương,chủyếulàtrongtrườnghọcnhưmộtphầncủachươngtrìnhlịchsử đượcthựchiệntừđầuthếkỷXX,ngàycàngtrởnênphổbiếnởnhiềunước.Stephens(VươngquốcAnh)cho rằngxuấtphátđiểmcủagiáodụclịchsửđịaphươngtậptrungvàoviệcminhhọacácsựkiệnquantrọngcủaquốcgiaởmộtđịa phươngcụthể,vớinhữngnhânvậtquantrọng[Dẫntheo98,tr.
Theothờigian,giáodụclịchsửđịaphươngngàycàngđượckhuyếnkhíchởnhiềunơitrênthếgiới.Slater-tácgiả củaTeachinghistoryintheNewEurope(GiảngdạylịchsửtạichâuÂumới)khẳngđịnhvìtầmquantrọngvàsựcầnthiết,lịch sửđịaphươngđãđượcđềcậptrongcáchộinghịcủaHộiđồngchâuÂuvềgiáodụclịchsử,đượckhuyếnnghịlà“cơsởtốt nhấtchophươngphápluậntíchcực”[Dẫntheo98,tr.CáctácgiảHicelaIvon,DubravkaKuscevicnhìnnhậntầmquan trọngcủagiáodụcLS-VHđịaphươngtạiCroatia,giúpngườidântăngcườnghiểubiết, tình yêuquêhương-đấtnướcmình,gópphầnvàosự pháttriểnbềnvữngcủaxãhội.TàinguyênDSVHđịaphương(các côngtrìnhkiếntrúc,bảotàng,ditích…)cóthểtạoranhữngtrảinghiệmgiáodụcphongphúvàsâusắcvềlịchsử,vănhóavà nghệthuậtcủavùngmiềnmàhọsinhsống[111].Bàiviết“LocalhistoryinAmericaneducation”(“Lịchsửđịaphươngtrong giáodụcHoaKỳ”)củahaitácgiảF.DowneychothấytìnhhìnhgiáodụctạiHoaKỳ.Cáckhóahọcvềlịch sử địa phương đã được đưa vào chương trình giảng dạyvề lịch sử và nghiên cứu xã hội ở hầu hết mọi cấp độ. Lịch sử địa phươngởcáctrườnghọcởHoaKỳđượcgiảngdạytheonhữngcáchkhácnhau;tuynhiên,chiếnlượcphổbiếnnhấtlàthâm nhậpthựctếvàphântíchcáctàiliệuđịaphương[Dẫntheo98,tr.Ermolaeva(LiênbangNga)đềxuấtnguyêntắc:“Tôi-Thịtrấncủatôi-Vùngcủatôi-Đấtnướccủatôi- Thếgiớicủatôi”chothấysựgắnkếttấtyếucủalịchsửđịaphương,dântộcvàthếgiới[Dẫntheo98,tr.TácgiảSemih Aktekintrìnhbàycáinhìnxuyênsuốtvềgiáodụclịchsửđịaphươngtrênphạmvitoàncầu,cũngnhưtạiquêhươngThổNhĩ Kỳcủaông.Lịchsửđịaphươngđượcxemxéttrongbốicảnhtoàncầuhóavàchủnghĩahậuhiệnđại,dođótậptrungnhiều vàobảnsắcdựatrênnhữngthóiquenvàhiểubiếthàngngàycủacộngđồngdâncư[98].MộtsốtàiliệucủaViệtNamđã nghiêncứuvàcungcấpthôngtinvềnộidung, phươngthứcgiáodụclịchsửđịaphươngcủacácnướctrênthếgiới.TheotácgiảTrầnVânAnh,tạiVươngquốcAnh,lịchsử địaphươnglà một mônhọc vớinhữngkiếnthứccơbản, mangđặc sắccủavùng, miền,không minh họa mộtcáchnhàm cháncholịchsửquốcgia.Việcgiáodụctừthựctếđượccoitrọng,trongđócóthamquanhọctậptạibảotàng,giúpngườihọc thêm yêu quý và tự hào về quê hương mình [2, tr. Giáo trình Phương pháp nghiên cứu và biên soạn Lịch sử địa phươngcũngđềcậptớiviệcnghiêncứu,giảngdạynộidungnàyởmộtsốquốcgiatrênthếgiới.ỞHungaryvànhiềunước khác,nhàtrườngkếthợpvớicác cơquanchuyên môntổchứccho họcsinhsưutầmtàiliệuđểxâydựngnhững“làngbảo tàng”địaphương.Nhữnghiệnvậtlịchsử,nhữngtưliệuđượctrưngbày,phảnánhnétđặcthùtrongđờisốngvănhoá,xãhội củanhândânđịaphương.MộtsốquốcgiatrongkhuvựcĐông NamÁnhưSingapore,TháiLan…,giáodụcvềlịchsửđịaphươnggắnliềnvớihoạtđộngdulịch,bảovệmôitrườngsinh tháinóichung,môitrườngvănhoánóiriêng,đặcbiệtlàcácDSVHcógiátrị[65,tr. TạiViệtNam,mộtsốtácgiảnhưTrươngHữuQuýnh,TháiQuangTrung,NguyễnCảnhMinhđãnghiêncứuvà viếtgiáotrìnhvềlịchsửđịaphương,gópphầnthiếtthựcnângcaochấtlượngdạyvàhọcbộmônởbậcĐạihọc,Caođẳngvà Phổthông.Trongđó,GiáotrìnhPhươngphápnghiêncứuvàbiênsoạnlịchsửđịaphươngdoNguyễnCảnhMinhchủbiên đượcbiênsoạndànhchocáctrườngĐạihọcSưphạm,cónộidungkhátoàndiện,baogồmcảkiếnthứclýthuyếtvàphần thựchànhvềnghiêncứu,giảngdạylịchsửđịaphương.Giáotrìnhđãđềcậptớiviệcgiáodụcvềlịchsửđịaphươngthôngqua hìnhthứcthamquan,họctậptạiditíchLS-VH,bảotàng,nhàtruyềnthống.Bảotàngđượcđềcậpởđâybaogồmnhiềuloại, trongđócóbảotàngtổnghợpởcácđịaphương[65,tr.Bavấnđềcủagiáodụclịchsửđịaphương,baogồmvaitrò,nội dung, phương pháp và hình thức được tác giả Nguyễn Hữu Chí tập trung phân tích.
Theo tác giả, lịch sử địa phương có ý nghĩatolớnđốivớiquátrìnhpháttriểnnhâncáchngườihọc,cầnphảiđượcnhậnthứcsâusắcvàhànhđộngđúngđắn.Vềnội dung, lịch sử địa phương nên chú trọng “những gì cần thiết nhất, hấp dẫn nhất, có lợi nhất”, phản ánh nét đặc sắc của địa phương.Phươngphápvàhìnhthứcnênđổimới,kếthợpnộikhóa,ngoạikhóa.Trongđó,bảotàng,ditíchlịchsửcũngđược coilàđịađiểmđểtìmhiểu,tiếpxúcvàtraođổi[29,tr. Theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới, nội dung giáo dục địa phương là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,. của địa phươngbổsungchonộidunggiáodụcbắtbuộcchungthốngnhấttrongcảnước,nhằmtrangbịchohọcsinhnhữnghiểubiết vềnơisinhsống,bồidưỡngchohọcsinhtình yêuquêhương,ýthứctìmhiểuvàvậndụngnhữngkiếnthứcđãhọcđểgóp phầngiảiquyếtnhữngvấnđềcủaquêhương.Ởcấptiểuhọc,nộidunggiáodụcđịaphươngđượctíchhợpvớihoạtđộngtrải nghiệm;cấptrunghọccơsởvàcấptrunghọcphổthông,nội dungnàycóvịtrítươngđươngcácmônhọckhác.Vănbảnlàcăncứchínhthứcchoviệctriểnkhaigiáodụcvềđịaphương chohọcsinhtoànquốc[24]. Cáctàiliệu,nghiêncứutrongvàngoàinướcđãbànluậnvềtầmquantrọng,ýnghĩacủagiáodụcvềđịaphương,đặc biệttrongbốicảnhtoàncầu hóa,hộinhậphiệnnay.Vềnộidung, yếutốđịaphương,bảnsắcvùngmiền,đượctậptrungthể hiện;vềphươngpháp,hìnhthứcgiáodục,quantâmtớihoạtđộngngoạikhóa,trảinghiệmthựctế.Trongđó,bảotàngđược xácđịnhlàmộtđịađiểmgiáodục,tuynhiêncáctàiliệuchưađềcập,phântíchxemloại/dạngbảotàngcótiềmnăngvàphùhợp nhất.
Cáctàiliệu,nghiêncứuvềhoạtđộnggiáodụccủabảotàngtỉnh,thànhphố/bảotàngđịaphương Nhữngnăm1960củathếkỷXX,ỦybanQuốctếvềBảotàngkhuvựccủaICOM(InternationalCommitteefor Regional Museums - ICR) được thành lập, có sứ mệnh thúc đẩy, nâng cao vai trò của các bảo tàng khu vực (bao gồmcả BTĐP)-dạngbảotàngcósốlượnglớntrênthếgiới.Năm1962,tạiHộinghịtoànthểlầnthứ6củaICOMởHague(HàLan),Ủybanchínhthức đượcđổitênvàtiếptụchoạtđộngchođếnngàynay.Thờigiangầnđây,ICRcósựquantâm,chúýnhiềuhơntớitínhđộcđáo vàảnhhưởngcủabảotàngkhuvực/địaphươngtrongđờisốngcộngđồng,đặcbiệtlàtrênphươngdiệnnhậnthức. ẤnphẩmRegionalMuseumsandThedevelopmentofcommunities(Bảotàngkhuvựcvàsựpháttriểncủacộng đồng)đượcbiêntậptừKỷyếuHộithảocủaICRnăm2005,2006,trongđócóchủđềvềBảotàngkhuvực,địaphươngvàý nghĩacủađịađiểm.VấnđềbảnsắcđượcnhấnmạnhtronghoạtđộngcủaBTĐPvớiýnghĩalàlịchsửvàtruyềnthốngchung của một nhómxã hộihoặcđịa phương.Một số bàiviếtcòn đềcập đếnhoạt động của BTĐP, bảo tàngTP như trungtâm thôngtin,trungtâmđốithoại,trungtâmsinhhoạtvănhóacộngđồng[113]. Năm 2015, Hội thảo Các bảo tàng khu vực như nguồn năng lượng của sự phát triển (Regional Museums as Generators ofDevelopment)đượcICR,ICOMchâuÂuphốihợptổchứctạiBayburt(ThổNhĩKỳ).Cácchuyêngiachủ yếutừcácquốcgia ĐôngNamÂuđãthểhiệnsựquantâmtớivaitròcủagiáodụcbảotàngđốivớisựpháttriểncủakhuvực/địaphương,chuyển giaocáctàinguyênvănhóa,sáng tạochothếhệ mới.Trongđó,DSVHphivậtthểđượccoilà mộtnguồn“tàinguyênchất lượngcao”,quađóbảotàngcủngcốmốiliênkếtvớixãhội,thúcđẩysựtôntrọng,dânchủvàđadạngvănhóa[120]. Năm2018,ICOMphối hợpvới Tổchứchợptácvàpháttriểnkinh tế(OrganisationforEconomicCo-operation and Development - OECD) biên soạn tài liệu Culture and Local Development: Maximising the Impact - Guide for Local Governments,CommunitiesandMuseums(Vănhóavàpháttriểnđịaphương:Tốiđahóatácđộng-Hướngdẫndànhcho chínhquyềnđịaphương,cộngđồngvàbảotàng).Nộidungcủatàiliệuxoayquanhcáclĩnhvựccótiềmnănglớnnhấtmàcác bảotàngcóthể đónggóp chosự pháttriểncủađịaphương,trongđócópháttriểnvănhóavàgiáodụccùngvớivấn đềhòa nhập,sứckhỏevàhạnhphúc.TheoICOM,cácbảotàngcósứmệnhnângcaohiểubiếtchongườidânđịaphương,baogồm ngườidânbảnđịa,ngườinhậpcưvàcộngđồngbịthiệtthòi(ngườikhuyếttật);baohàmcảvấnđềhọctậpsuốtđời,khôngchỉ chuyểntảikiếnthứcmàcòntruyềncảmhứngsángtạotrongquátrìnhnhậnthức[121].Balakirev(LiênbangNga)đặtcácbảotàngkhảocứuđịaphươngtrongnhómbảotàngloạihìnhlịch sửđểxemxétvaitrò,đâylànhữngbảotàngphổbiếnnhấtởnướcNga.Tácgiảcũngkhẳngđịnhảnhhưởngcủacácbảotàng đốivớixãhội,gópphầnlàmgiàutrithứclịchsửthôngquahoạtđộngtrưngbàyvàgiáodục.Trongbốicảnhhiệntại,cácbảo tàngđãcósự “chuyểnhướngtừ truyềnbáluậnthuyếttớigiớithiệumộtcáchcơbảnchocôngchúng nhữngdisảncủaquá khứ,tạođiềukiệnchohọthamgiatíchcựcvàoviệcbànthảo,tranhluận”.Dođó,phảicócáchìnhthứchoạtđộngphongphú, nhiềubiệnphápgiớithiệu disảnvớicôngchúng, mởrộnggiáodục họcđường,du lịchdisản[6].ChuyêngiaDanieleJalla (Italia)cócáinhìn mởrộngvềvai trògiáodụccủaBTĐPtrongmốiquanhệ“Quốcgiavớiđịaphươngvàđịaphươngvới toàncầu”.BTĐPthuộcthếhệthứhaicủabảotànghiệnđại,sausựrađờicủacácbảotàngquốcgia;cácBTĐPlànhữngviên gạchtrongviệcxây dựngcácbảotàngquốcgia;đồngthờimangýtưởngvềquốcgiađếncấpđịaphương.TácgiảchorằngBTĐPgắnvớiyếutố lãnhthổ,cótính“báchkhoa”,thựchiệnsứmệnhgiáodụcđểnângcaovănhóacủangườidânđịaphương[122].
TạiViệtNam,đốivớicácBTTTP/BTĐP,cũngđãcómộtsốtàiliệunghiêncứuvềvaitrò,nộidung,phươngthức giáodụccủacácthiếtchếvănhóanày.TrêncơsởbànluậnvềviệcđổimớinộidungtrưngbàyBTTTP,tácgiảLêThịMinh Lýđãkhẳngđịnh“cácbảotàngnàythuộcloạihìnhbảotàngtổnghợp”.Thamluậnthểhiệnquanđiểmủnghộsựpháttriển củabảotàngtổnghợpvànhìnnhậnmỗiBTTTPlàmộtcơquanvănhoáquantrọng,thựchiệnchứcnăngbảotồnvàpháthuy DSVHdântộc,tuyêntruyềngiáodụcvănhoá,khoahọcđốivớicộngđồng,đặcbiệtlàthếhệtrẻ[62,tr. TácgiảNguyễnHữuToàncócáinhìntổngquan,trêncơsởthựctrạng,đánhgiánhữngthànhtựucơbản,cũngnhư phântíchmộtsốhạnchếcầnkhắcphụcđốivớicácBTTTPởkhuvựcchâuthổsôngHồng.Hoạtđộngtuyêntruyềngiáodục đượcghinhậncósựmởrộngcáchìnhthứcđểgiớithiệuvềđịaphương,gắnkếthơnvớigiáodụchọcđường[87].ĐềtàiHiện trạngvàgiảiphápđổimớihoạtđộngcủaBTTTPvùngđồngbằngBắcBộdotácgiảNguyễnThịHuệlàmchủnhiệm,đã nghiêncứuquátrìnhhìnhthành,thựctrạngvàgiảiphápđổimớicáchoạtđộngnghiệpvụcủaBTTTPvùngđồngbằngBắc Bộ.VềHĐGDtuyêntruyền,đềtàitậptrungphântíchmộtsốhìnhthứcchínhnhưtổchứcthamquanbảotàng,tổchứchội nghị,hộithảo,inấnxuấtbản;đềxuấtviệcxâydựng“sảnphẩmbảotàng”đểthuhút,lôicuốncôngchúnghọctập,thưởngthức vàchiêmngưỡng[52]. Nhằmgóp phần giáo dục toàn diện học sinh, gìn giữ và phát huygiá trị của DSVH vì lợi ích của toàn xã hội và truyềnthốngtốtđẹpcủacộngđồngcácdântộcViệtNam,BộGiáodụcvàĐàotạo,BộVHTTDLđãbanhànhHướngdẫn 73/HD- BGDĐT-BVHTTDL sử dụng DSVH trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên (16/01/2013).Nộidung vănbảnliênbộnêurõ nhiệmvụphốihợpliênngànhvănhóa-giáodụcđểsửdụng,pháthuygiátrịDSVHtronggiáodụcthếhệ trẻ,đặcbiệtlàgiáodụcvề“vănhóađịaphương,dânca,tròchơidângian,ditích,disảnđịaphương”tạicácbảotàngvàditích LS-VH.VănbảnhướngdẫnlàcăncứquantrọngđểtriểnkhaiHĐGDcủabảotàngtrêncơsởdisảntạiđịaphươngchođối tượnghọcsinhcáccấp[25]. Trongquátrìnhxâydựngxãhộihọctập,bảotàngđượccoilàmộttrongcácmôitrườnggiáodục,phụcvụchoviệc họctậpsuốtđờicủamỗicánhân.Năm2013,Quyếtđịnh89/2013/QĐ-TTgphêduyệtĐềánXâydựngxãhộihọctậpgiai đoạn2012-2020đãkhẳngđịnhviệcđẩymạnhcáchoạtđộnghọctậpsuốtđờiởngoàinhàtrường,trongđócóbảotàngđểgóp phầnxâydựngxãhộihọctập[32].Năm2014,Quyếtđịnh208/2014/QĐ-TTgphêduyệtĐềánĐẩymạnhcáchoạtđộng họctậpsuốtđờitrongcácthưviện,bảotàng,nhàvănhóa,câulạcbộ[PL1,tr.190-196]đãxácđịnhrõhơnnhiệmvụgiáodục củacácbảotàng,đặcbiệtlànhiệmvụgiáodụcvềLS-VHđịaphươngcủacácbảotàngcấptỉnh[33,tr.
Năm2014,BảotàngtỉnhBắcGiangtổchứcHộithảokhoahọcBảotàngvớiviệcgiáodụctruyềnthốngLS-VH địa phương. Một số tham luận đã bàn thảo về vai trò, nhiệm vụ của BTTTP trong việc giáo dục truyền thống LS-VH địa phươngthôngquahoạtđộngthựctếcủa BTTTPnhư Bắc Giang, BắcNinh [15].Năm2022,Bảo tàngDân tộc họcViệt NamtổchứcHộithảoquốcgiaHệthốngbảotàngởViệtNamtrongbốicảnhđạidịchCovid-19:Nhữngvấnđềđặtravà giảipháp.Tronghộithảo,mộtsốtácgiảđãđềcậptớihoạtđộng-giảipháptriểnkhaiHĐGD,cũngnhưnhữngnỗlựccủacác BTĐPnhưBTNĐ,BTĐL,BảotàngTPHồChíMinhđểtiếpcậncôngchúng,khắcphụcvàvượtquasự“chiacắt”không mongmuốntừdịchbệnhbằngviệckhaitháccácphươngtiệntruyềnthông,chuyểnđổisốcũngnhưhìnhthứctươngtáctrực tuyến[13].Trongtháng11/2023,hai“diễnđànkhoahọc”củangànhDSVHliêntiếpđượctổchức:HộithảoquốcgiaNâng caochấtlượngtrưngbàyvàtrảinghiệmtrongbảotàngtạiBảotàngDântộchọcViệtNam;TọađàmNângcaohiệuquả giáodụctruyềnthốngthôngqua DSVH ở bảo tàng,ditíchtạiBảo tàngLịchsử Quốcgia.Vấnđề đổimớihoạtđộng,xây dựngchươngtrìnhgiáodụcDSVH,tạocơhộichokháchthamquanchủđộngtrảinghiệm,tươngtác,tìmhiểuvềđịaphương củamộtsốBTTTPnhưHàGiang,ThanhHóa,GiaLai,HảiPhòng,HảiDương,NghệAn,ĐắkLắkcũngđượccáctácgiả bànluận,chiasẻkinhnghiệm[14],[44].Ngoàicácbàibáokhoahọcđãđượcđăngtải,côngbốtrênmộtsốtạpchí;từgócđộ của Quản lý văn hóa, Bảo tàng học, học viên, sinh viên của Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm nghệthuậtTrungương,TrườngĐạihọcVănhóaTPHồChíMinhđãbướcđầunghiêncứucôngtácgiáodụcvớitưcáchlà mộthoạtđộngnghiệpvụcủamộtsốBTTTPcụthể,thôngquaviệcthựchiệnđềtàiLuậnvăn,Khóaluậntốtnghiệp. CácnghiêncứuchothấyBTTTP/BTĐPlàdạngbảotàngmangtínhphổbiến,cóảnhhưởnglớntớiđờisốngvăn hóacủacộng đồng. Cácbảotàng nàyđangcó nhữngthayđổi,đặc biệttrênphươngdiệntiếpcậnDSVH, truyền đạtthông điệp,đápứngnhucầuhọctập,hưởngthụvănhóachủđộng,tíchcựctừphíakháchthamquan.Vềcơbản,HĐGD,chuyểntải nộidungvềLS-VHđịaphương-vùngmiềncủaBTTTPđãđượcxácđịnh,tuynhiênchưađượcnghiêncứumangtínhhệ thống.
ĐánhgiátổngquátvềcáccôngtrìnhnghiêncứuđitrướcvànhữngvấnđềLuậnánkếthừa,tiếptục giảiquyết 1. Mộtsốnhậnxétvềcáccôngtrìnhnghiêncứuđitrước Sauquátrìnhtổngquanđiểmluậncáctàiliệu,côngtrình,bàiviếtđãđượccôngbốtrênthếgiớivàtrongnướcvềgiáo dụcbảotàng,giáodụccủaBTTTP,cũngnhưnộidung,phươngthứcgiáodụcLS-VHđịaphươngnóichung,NCScónhận xétvềkếtquảnghiêncứunhưsau: - Khảnănggiáodục,phổbiếnkiếnthức,thúcđẩysựgiatănghiểubiếtchocôngchúnggắnliềnvớilĩnhvựcphản ánhcụthểcủabảotàngđượckhẳngđịnhvớitưcáchcủamộtthiếtchếgiáodụckhôngchínhthức;đồngthờichothấysựthay đổitrongcáchthứctiếpcậnđốitượngnhậnthứchiệnnay(khuyếnkhíchtháiđộtiếpnhậntíchcực,chủđộngcủakháchtham quan),cũngnhưchuyểntảinộidunggiáodụcthôngquatrảinghiệmDSVH(vậtthểvàphivậtthể). - Xácđịnhbảotànglàmộtmôitrườngphùhợp,cáctàiliệu,hiệnvậtbảotànglàphươngtiệnhữuíchđểgiáodụcvề địaphương(trongmốiquanhệgắnbóvớivùng miền,quốcgia);đâylàmộtnộidungcóýnghĩaquantrọngcầnđượctrangbị,đểcóthểlàmgiàukiếnthứccũngnhưvốnsống, tìnhcảmcủamỗicôngdânđươngđại. - GhinhậnảnhhưởngcủaBTTTP/BTĐPtrênphươngdiệnđờisốngtinhthầncủacôngchúng,trướchếtlàngười dântrênđịabàn,cũngnhưnhữngthayđổibướcđầucủathiếtchếvănhóanàytrongHĐGD,chuyểntảicácthôngđiệpvềđịa phươngtrêncơsởcácDSVHgắnliềnvớivùngđấtvàconngười.
NCScũngnhậnthấynhữngvấnđềcònbỏngỏ,đồngthờicũnggợimởhướngtiếpcận,triểnkhaiđềtàiLuậnán. Cụthểnhưsau: - LS-VHđịaphươngcùngsắctháivănhóavùngđượcphảnánhvàchuyểntảinhưthếnào(nộidungvàphương thức) trong hoạt động của BTTTP ở Việt Namhiện nay, khi mà giáo dục bảo tàng được nhìn nhận một cách đa dạng, đa chiều,gắnkếtnhiềuhơnvớihoạtđộngvănhóavàDSVHphivậtthể. - BTTTPmangtínhphổbiếnởViệtNam,cầnđượcnghiêncứu,tiếpcậnmộtcáchhệthống,đặcbiệtlàlàmrõvai trògiáodụcLS-VHđịaphương,phụcvụnhucầunhậnthứcvàhưởngthụvănhóacủacôngchúng-khíacạnhthểhiệnrõảnh hưởngcủaBTTTPtrongđờisốngxãhội. NhữngvấnđềLuậnánkếthừavàtiếptụcgiảiquyết Từviệchệthốngnhữngkếtquảcủacáccôngtrìnhnghiêncứuđitrước,NCSxácđịnhmộtsốnộidungmàLuậnán kếthừanhưsau: - Nhữngvấnđềlýluận(quanđiểm,cáchnhìnnhận)vềHĐGDcủabảotànghiệnđại,vềgiáodụcđịaphương; - Nhữngvấnđềthựctiễn(thựctế,kinhnghiệmhoạtđộng)vềviệctriểnkhaiHĐGDcủabảotàngnóichung, BTTTPởViệtNamnóiriêng; - Quantrọnghơn,Luậnántiếpthunhữngnghiêncứuvềnộidung,phươngthứcphảnánh,chuyểntảivốnkiến thứctừbảotàngđếnvớikháchthamquan.
Trêncơsởkếthừanhữngkếtquảcủacáccôngtrìnhđãcôngbố,Luậnántiếptụcgiảiquyếtcácvấnđềnghiêncứu sau: - Nghiêncứu,đónggópthêmcơsởlýluậnvàthựctiễnchoviệctriểnkhaicácHĐGDLS-VHđịaphươngcủa BTTTP; - Phântích,làmrõnộidungvàphươngthứcphảnánh,chuyểntảiLS-VHđịaphươngcủaBTTTPquatrưngbày vàcácHĐGD; - NhậnđịnhcụthểvềvaitrògiáodụcvàđưaraýkiếnbànluậnvềmộtsốvấnđềđặtrađốivớiHĐGDLS-VHđịa phươngcủaBTTTPởViệtNamhiệnnay. Có thể nói, hiện nay chưa có công trình nghiên cứu có tính chuyên biệt, hệ thống về LS-VH địa phương trong HĐGDcủaBTTTPởViệtNam.Cáctàiliệu,quanđiểmmàNCSđãđềcập,lĩnhhộikhixemxétlịchsửvấnđềnghiêncứu lànguồnthamkhảohữuíchchoviệctriểnkhaiLuậnán.Thựchiệnđềtài,NCSsẽkếthừa,sửdụngcáckếtquảnghiêncứuđi trướcnhằmkhẳngđịnhhướngtiếpcận,phảnánh,giớithiệu,chuyểntảivềLS-VHthôngquacácDSVHđịaphương(vậtthể vàphivậtthể)trongHĐGDcủaBTTTP. CơsởlýluậncủađềtàiLuậnán 1. Mộtsốkháiniệmcơbản 1.
Bảotàng XuấthiệnvàothờikỳCổđại,bảotàngđãcómộtquátrìnhpháttriểnsonghành,gắnbóchặtchẽvớilịchsửpháttriển củaxãhộiloàingười,đánhdấusựbùngnổtrênphạmvitoàncầucảvềsốlượng,chấtlượngvàloạihìnhvàothếkỷXX.Trên thếgiới,nhiềuquốcgianhưHoaKỳ,VươngquốcAnh,Nga,TrungQuốc,đãđưarađịnhnghĩavề bảotàngthôngquacác vănbảnlậppháphoặcdocáccơquannhànướcbanhành.Thànhlậpnăm1946,ICOMđãxâydựng,cũngnhưliêntụcsửa đổi,chorađờinhiềuđịnhnghĩamangtínhquốctếvềbảotàng,đángchúýnhấtlàcácđịnhnghĩasau: QuychếcủaICOMnăm1974khẳngđịnh“Bảotànglàmộttổchứcphilợinhuận,tồntạilâudàiđểphụcvụxãhội vàsựpháttriểncủaxãhội,mởcửađóncôngchúng,sưutầm,bảotồn,nghiêncứu,truyềnthôngvàtrưngbàyvìmụcđíchgiáo dục, học tập và hưởng thụ các bằng chứng vật chất của con người và môi trường” [45, tr. Định nghĩa năm 1974 nhấn mạnhvaitrònghiêncứucủabảotàngvàxácđịnhviệcthựchiệnsứmệnhgiáodụctrêncơsở“cácbằngchứngvậtchất”(disản vậtthể/hữuhình). Định nghĩa chuyên nghiệp về bảo tàng được công nhận rộng rãi nhất, có trong Quychế ICOM ban hành năm 2007:“Bảotànglà mộttổchứcphilợinhuận,tồntạilâudàiđểphụcvụxãhộivàsựpháttriểncủaxã hội,mởcửađóncông chúng,bảotàngsưutầm,bảoquản,nghiêncứu,truyềnthôngvàtrưngbàycácdisảnvậtthểvàphivậtthểcủanhânloạivàmôi trườngvìmụcđíchgiáodục,họctậpvàhưởngthụ”[45,tr.Vớiđịnhnghĩabảotàngnăm2007củaICOM,yếutốphivật thể/vôhìnhđượcbổsung;cùngvớidisảnvậtthể,đặtcơsởchoviệcthựchiệnsứmệnhgiáodục,phụcvụcôngchúngcủathiết chếnày. Thờigiangầnđây,ICOMđãtiếnhànhnghiêncứu,xâydựngmộtđịnhnghĩabảotàngmớivàcoiđólàmộtviệc làmrấtcầnthiết,cóýnghĩanhư“xươngsống”củatổchức.MụcđíchhướngtớicủaICOMlàthấyđượcđiềukiện,giátrịcũng nhưsựkhácbiệtcủabảotàngtrongcácxãhộiđadạngvàthayđổinhanhchóng.Ngày24/08/2022,trongkhuônkhổKỳhọp Đạihộiđồnglầnthứ26diễnratạiPraha(CộnghòaSéc),ICOMđãthôngquađịnhnghĩamớivềbảotàng.Địnhnghĩanày đượclựachọn,thảoluận,biêntậptrêncơsởđềxuất,đónggópýkiếncủa126ỦybanICOMquốcgiatừnăm2019.Trong thờigiantới,ICOMsẽkhẩntrươngtriểnkhaicácbướctiếptheođểthôngquachínhthứcđịnhnghĩamớivềbảotàng.Định nghĩađượctạmdịchnhưsau: Bảotànglàmộttổchứckhôngvìlợinhuận,hoạtđộnglâudài,phụcvụxãhộithôngquanghiêncứu,sưutầm, bảoquản,diễngiảivàtrưngbàyDSVHvậtthểvàphivậtthể.Bảotàngmởcửachocôngchúng,dễtiếpcậnvà baotrùm,bảotàngthúcđẩysựđadạngvàbềnvững.Bảotànghoạtđộngvàthựchiệngiaotiếptheođạođức, mộtcáchchuyênnghiệp,vớisựthamgiacủacộngđồng,đemlạinhữngtrảinghiệmđadạngchogiáodục, thưởngthức,suyngẫmvàchiasẻkiếnthức[135].
Địnhnghĩanăm2022đượccholàphùhợpvớinhữngthayđổilớnvềvaitròcủabảotànghiệnnay,thừanhậntầm quantrọngcủatínhtoàndiện/baotrùm,sựthamgiacủacộngđồngvàtínhbềnvững.Đặcbiệt,địnhnghĩalàmrõhơnsứmệnh giáodụccủabảotàngnhưnângcaokhảnăng“tiếpcận”chocôngchúngvà“đemlạinhững trảinghiệmđadạngchogiáodục,thưởngthức,suyngẫmvàchiasẻkiếnthức”. Địnhnghĩavềbảotàngcósựthayđổitheothờigian,trênphươngdiệnquốctếcũngnhưđặttrongphạmvicácquốc gia, vì bảo tàng là một hiện tượng trong đời sống, có sự thayđổi nhất định, gắn liền với bối cảnh xã hội cụ thể. Trong Luật DSVHcủaViệtNam,bảo tàng đượcđịnh nghĩa như sau: “Bảo tànglàthiếtchế văn hóacóchứcnăngsưutầm, bảo quản, nghiêncứu,trưngbày,giớithiệuDSVH,bằngchứngvậtchấtvềthiênnhiên,conngườivàmôitrườngsốngcủaconngười, nhằmphụcvụnhucầunghiêncứu,họctập,thamquanvàhưởngthụvănhóacủacôngchúng”[95].Hiệnnay,đâylàđịnh nghĩađượcsửdụngvớitưcáchlàkháiniệmchuẩn,thuậtngữkhoahọccủangànhbảotàngViệtNam. Cónhiềuđịnhnghĩavềbảotàng,songthốngnhấtởmộtsốđiểm:(1)Bảotànglàmộtthiếtchếxãhội,mộtcơquan vănhóa,khoahọcvàgiáodục;(2)ĐốitượnghoạtđộngcủabảotànglàDSVHvậtthểvàphivậtthểcùngmôitrườngtồntại xungquanhconngười;(3)Cáchoạtđộngcủabảotànglànghiêncứu,sưutầm,bảoquản,trưngbàyvàgiớithiệuDSVH,bằng chứngvậtchấtvềthiênnhiên,conngườivàmôitrườngsốngcủaconngườichocôngchúng;(4)Bảotànglàmộtthiếtchếvăn hóađặcthù,phivụlợi(hoạtđộng khôngđặttrọngtâmvàolợinhuận);(5)Bảotàngcósứ mệnhgiáo dục,phụcvụnhucầu nhậnthứcvàhưởngthụvănhóacủacôngchúng.
Bảotàngđịaphương/Bảotàngtỉnh,thànhphố BTĐP(còngọilàbảotàngtổnghợp,bảotàngkhảocứuđịaphương,bảotàngkhuvựchayBTTTP)làkếtquảcủa sựphânloạibảotàngtheolãnhthổ,baogồmkhuvực,vùnghayđịavựchànhchínhtỉnh,TP.TừcuốithếkỷXIX,nhàquảnlý bảotàngngườiMỹ-GeorgeBrownGoodeđãcósựphânloạivàxácđịnhcụthểvềBTĐPnhưsau: BTĐP,tỉnhhoặcTPcónhiệmvụbảotồntấtcảnhữnggìmangtínhđặctrưngcủavùngđất.Thiếtchếnàycó nhiệmvụchămsóc/giữgìncáctàiliệu,hiệnvậtphảnánhđặcđiểmvốncóvềđịachất,độngvật,thựcvậtvà khảocổ.Sưutậphiệnvậtlịchsửcủabảotànggiúptìmhiểuvềcácsựkiệntiêubiểucũngnhưconngườinơi đây[112,tr. Giớinghiêncứuđãtiếptụcbổsung,hoànchỉnhdầnkháiniệmvềBTĐP.BáchkhoatoànthưBritanica(2000)xác địnhbảotàngtổnghợpchứađựngnhữngsưutậpcủamộthoặcnhiềuchủđề,giớithiệuvềvùngvàđịaphương,rađờivàtồn tạilànhờniềmkiêuhãnhcủacôngdânvànguyệnvọngpháttriểntrithứccủađịaphương,phảnánhlịchsửtựnhiênvàcon người,truyềnthốngvàtinhthầnsángtạocủavùngđấtđó[Dẫntheo62,tr.NộidungtrongBáchkhoatoànthưtươngđồng vớiquanđiểmcủaICOM,BTĐPcóđặcđiểmnổibậtlà“ýtưởngbáchkhoa”,đóngvaitròlàmtăngniềmtựhàocủangười dân[116,tr. Trongthờikỳhộinhậpvàpháttriển,cácnhàBảotànghọccủaLiênbangNgađưaranhậnđịnhnhưsau: Bảotàngvùng(địaphương)làhìnhthứchoạtđộngvănhóa,khoahọcvàxãhội.Đâylàcơquankhoahọcduy nhấtmàtạiđóbảoquản,xửlývàhệthốnghóacácbộsưutậpđượcthuthậpsaukếtquảnghiêncứu.Trưng bàycủabảotànggiúptruyềnbárộngrãikiếnthức,cuốnhútngàycàngnhiềucácnhànghiêncứu,chuyêngia, ngườiyêuthíchlịchsử,vănhóađịaphươngđếnlàmviệc[56,tr. ỞViệtNamhiệnnay,bảotàngcônglậpđượcphânchiathànhbốnloạidựatheocấpquảnlý[95],trongđócóbảo tàngcấptỉnh;đượcđịnhnghĩalà: Bảo tàng công lập của tỉnh, TP trực thuộc trung ương thực hiện chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu DSVH, bằng chứng vật chất về thiên nhiên, con người và môi trường sống của con ngườiởđịaphương,nhằmphụcvụnhucầunghiêncứu,họctập,thamquanvàhưởngthụvănhóacủacông chúng[83,tr.
Tuynhiên,tiêuchíphânloạibảotàngcấptỉnhkhôngrõ,đặcbiệtgiữabảotàngtổnghợpvàbảotàngchuyênđề.Tại nhiềuđịaphương,haidạngbảotàngcấptỉnhsongsongtồntạivàcókhácbiệtvềnộidungphảnánh.Bảotàngtổnghợphướng tớiviệcgiớithiệumộtcáchkhátoàndiệnvùngđấtvàconngười;trongkhiđó,bảotàngchuyênđềtậptrungphảnánhcácnội dungcụthể,thậmchícóthểvượtkhỏigiớihạnđịaphươngtrênphạmvithểhiện.Hạnchếvềvấnđềphânloạibảotàngcấp tỉnh đãđượcghinhậntrongquátrìnhtiếnhànhsửađổiLuậtDSVH[27,tr. Trongcácbảotàngcấptỉnh,dạngbảotàngcónộidungthểhiện,phảnánhmangtínhchấttổnghợp-BTTTPlà: Thiếtchếvănhoácóchứcnăngnghiêncứukhoahọcvàgiáodụcphổbiếnkhoahọcvàlàkhotàngchủyếu gìngiữ,trưngbàynhữngdisảnlịchsửthiênnhiên,vănhoávậtchấtvàtinhthầntiêubiểucóliênquanđếnlịch sử-vănhoá-xãhộivàthiênnhiêncủađịaphương[53,tr. CóthểthốngnhấtmộtsốđiểmtrongcáchhiểuvềBTTTP/BTĐPnhưsau:(1)Làloạihìnhbảotàngtổnghợp;(2) ĐốitượnghoạtđộngcủabảotànglàDSVHvậtthểvàphivậtthể,disảnthiênnhiêncủađịaphương;(3)Cáchoạtđộngcủa bảotànglànghiêncứu,sưutầm,bảoquản,trưngbày,giớithiệuDSVH,bằngchứngvậtchấtvềthiênnhiên,conngườivàmôi trườngsốngcủaconngườiởđịaphương;(4)Bảotàngphụcvụnhucầunghiêncứu,họctập,thamquanvàhưởngthụvănhóa củacôngchúng.Nhưvậy,trongkháiniệmBTTTP,sứmệnhgiớithiệuvềđịaphương,đápứngnhucầuvănhóacủacông chúngcũnglàmộtvấnđềnổitrội. Hoạtđộnggiáodụccủabảotàng “Museumeducation” (“giáo dục bảo tàng”) là thuật ngữ chung để chỉ sự tác động tích cực của bảo tàng với đối tượngcôngchúngtrênphươngdiệnnhậnthức,đượcsửdụngphổbiếntrongcáctàiliệuBảotànghọcquốctế.Giáodụcbảo tàngthuộchìnhthứcgiáodụckhôngchínhthức,bảotàngcũnglàmộtlựclượngthamgiavàoquátrìnhgiáodụcxãhộitrêncơ sởđặctrưngvốncó,“nắmgiữcácdivậtnhằmthiếtlậpvànângcaokiếnthức”[51,tr.Xuấtphátđiểmcủagiáodụcbảotàng làgiáodụctrựcquan,“hiệnvậtbảotànggiúpchonhậnthứctừcảmtínhđếntrừutượngvàtừtưduytrừutượngđếnthựctiễn” [79,tr.“Đâylàsựthayđổitínhcáchconngườibằngphươngtiệntrảinghiệmhìnhảnhtrựcquan;hoặccóđượcsựhọctập tíchcựcnhờcáckinhnghiệm,thôngquaviệctiếpthucáckháiniệmvềánhsáng,màusắchoặckhônggian”[128,tr.Hiện nay,theoquanđiểmBảotànghọchiệnđại,“giáodụcbảotànglàmộttậphợpnhữnggiátrị,kháiniệm,trithứcvàthựctiễnđược tạoranhằmđảmbảosựpháttriểncủakháchthamquan;đólàmộtquátrìnhtiếpbiếnvăn hóanhờcác phươngpháp sư phạm,cũngnhư sự phát triển,hoànthiệnvàtiếpthuđầyđủnhữngkiến thứcmới”[45,tr.
Nhưvậy,tronglĩnhvựcbảotàng,kháiniệmgiáodụccũngcósựpháttriển,đượchiểulàsựpháthuykiếnthứckhởinguồntừ bảotàngvànhằmmụcđíchpháttriển,hoànthiệncáccánhânthôngquaviệcthựchànhnhữngtrảinghiệmvănhóa,tiếpnhận trithứcmới. Ngoàira,theoICOM,cómộtsốkháiniệmliênquan,gópphầnlàmsángtỏvàđadạnghóacácphươngthứctiếp cận giáo dục bảo tàng hiện đại. Cụ thể là diễn giải (interpretation - tiếng Anh)/trung gian, hòa giải (médiation - tiếng Pháp), thường gợi liên tưởng đến công việc gắn với công chúng trong những nỗ lực chuyển tải của bảo tàng. Diễn giải được định nghĩa“làsựtiếtlộvàgợimở,dẫndắtkháchthamquanđểhọhiểu,từđóđánhgiácaovàcuốicùnglàbảovệdisản”[45,tr.
TrêndiễnđàntraođổicủaCECA(ICOMEducation29-2020),thuậtngữ“giáodụcbảotàng”(theotiếngAnh)tiếptụcđược chấpnhậnrộngrãi,nhưngkếthợpcảýnghĩa“trunggian/hòagiải-vănhóa/bảotàng”(theotiếngPháp);đượcđềxuấtcáchtiếp cậnbaogồm(1)Làkếtquảmongđợiđểpháttriểnnhậnthứcchokháchthamquan;(2)Quátrình,phươngthứcchuyểntải, phươngphápkhơidậysựtòmòcủakháchthamquan;(3)Xemxétýkiến,nhucầu,sựhàilòng,kiếnthứcsẵncó,sựthamgia củakháchthamquan;(4)Tươngtáccủabảotàngvớicôngchúng.Nhưvậy,trọngtâmnằmởkếtquả(giáodục)hayquátrình (trunggian/hòagiải),thìHĐGDmàbảotàngthựchiệnluônbaogồmcảkhíacạnhnhậnthứcvàcảmnhậntrongtrảinghiệm củakháchthamquan[119,tr. Thôngtư18/2010/TT-BVHTTDLquyđịnhvềtổchứcvàhoạtđộngcủabảotàngcủaBộVHTTDLkhôngđề cậpkháiniệmHĐGDcủabảotàng[PL1,tr.Điều10quyđịnhvềHĐGDcủabảotàng,baogồmcáchoạtđộngcụ thể như: “Hướng dẫn tham quan; Tổ chức các chương trình giáo dục; Tổ chức hội thảo, tọa đàm khoa học, nói chuyện chuyênđề;XuấtbảnấnphẩmliênquanđếnHĐGDcủabảotàng”.Vănbảncũngquyđịnh“chươngtrìnhgiáodụccủabảo tàngphảiphùhợpvớinộidunghoạtđộngvàđốitượngcôngchúngcủabảotàng;chươngtrìnhgiáodụccủabảotàngnhằm tạocơhộivàkhuyếnkhíchcáchìnhthứchọctậpvàhưởngthụ vănhóacủacôngchúng”[26].TheotàiliệudoCụcDSVHbiênsoạn,giáodụcbảotàngđượchiểulà:“Việcthiếtlậpchương trìnhgiáodụcnhằmtạocơhộirộngrãiđểkháchthamquanhọctập,trảinghiệmthôngquaviệctìmhiểuhiệnvậtvàthamgia cáchoạtđộngcủabảotàng,vớimụcđíchcungcấpđầyđủ,hấpdẫnnhữngthôngtin,kiếnthứcmàbảotàngmuốntruyềntảitới côngchúng”[83,tr. Trênthựctếhiệnnay,ýnghĩacủagiáodụccủabảotàngkhôngcòngiớihạntrongviệctruyềnđạtkiếnthứcmàmở rộngsanglĩnhvựcphổbiếntrithứckhoahọc - vănhóa(chuyểntảithôngđiệp,cungcấpthôngtin),baogồmnhiềuhìnhthứctiếpcận,tácđộngtớikháchthamquanđểhọ cóthểdễdàngthamgia,cóđượctrithứcmớiđểnângcaonănglựcnhậnthứcvàsángtạo.TheoNCS,cóthểhiểuHĐGDcủa bảotànglàphươngthứcchuyểntảinộidungcụthểcủabảotàng,trêncơsởcácDSVHvậtthểvàphivậtthểđượctrưngbày, giớithiệu,tạocơhội/điềukiệnthuậnlợi/tiệníchchokháchthamquannhậnthứcvàhưởngthụvănhóa. Côngchúngvàkháchthamquan Vớitônchỉphụcvụxãhội,côngchúnglàmộtkháiniệmquantrọngđốivớibảotàngnóichung,trongviệcthực hiệnsứmệnhgiáodục,chuyểntảicácthôngđiệpvănhóacủabảotàngnóiriêng.Kháiniệmcôngchúngxuấthiệnvàlàtrung tâmcủahầuhếtcácđịnhnghĩavềbảotàng.Trênthựctế,kháiniệmnàythườngđượcdùngsongsong,trongmốiquanhệvới kháiniệmkháchthamquan.
Hiểumộtcáchchungnhất,côngchúngcónghĩalàđôngđảonhữngngườiđọc,xem,nghetrongquanhệvớitác giả,diễnviên[71,tr.Tronglĩnhvựcbảotàng,ICOMchorằng“côngchúngdùngđểchỉnhữngngườisửdụngbảotàng (côngchúngcủabảotàng)”;đồngthờimởrộngcáchhiểuvềcôngchúngđểchỉ“toànbộngườidânmàbảotànghướngtới” [45,tr.Bêncạnhđó,ICOMcũnggọi “người sử dụng bảotàng làkhách thamquan”,gộpchung haikhái niệm“khách thamquan-côngchúng”[45,tr.Tuynhiên,trongtàiliệucủamộtsốquốcgia,haikháiniệmnàyđượcphânbiệtmộtcách rõrànghơn. “Công chúng bảo tàng là tổng thể tất cả khách tham quan bảo tàng, bao gồm cả những nhóm người, mà theo nhữngnguyênnhânnàyhaykhác,khôngđượclôi cuốnvàovònghoạtđộngcủabảotàngnhưnglànhữngngườitiềmnăngđếnthămtrongtươnglai”[56,tr. Địnhnghĩa củacácnhàBảotànghọcLiênbangNgachothấyhaithànhphầntrongkháiniệmcôngchúng,thứnhấtlàkháchthamquan hiệnthực;thứhailàbộphậntiềmnăng-kháchthamquantrongtươnglai.CácnhàBảotànghọcTrungQuốccũngcócách hiểutươngtự,nhưngcósựphânbiệtrõmứcđộbaoquát“côngchúngxãhộilàmộtkháiniệmrấtrộng,làmộttậphợpquần chúngnhândânđôngđảovàphứctạp”[72,tr.418];còn“kháchthamquanlàđốitượngphụcvụcủabảotàng”.Nhữngngười đếnhoặcđãtừngđếnbảotàngđềulàkháchthamquancủabảotàng.Nhữngngườichođếnnayvẫnchưađếnbảotàng,cần đượccoilàkháchthamquantiềmẩn.kháchthamquantiềmẩnlàđốitượngcầnphảicốgắngtranhthủ,làkháchthamquan củangàymai[72,tr.TạiViệtNam,kháchthamquanđượchiểulà“ngườiđếnbảotàngđểnghiêncứu,họctập,trải nghiệmvàhưởngthụvănhóathôngquatrưngbày,hoạtđộngcủabảotàng”[83,tr. TheoNCS,cóthểhiểuvềkháiniệmcôngchúngvàkháchthamquannhưsau: (1)Ngoạidiêncủakháiniệmcôngchúngrộnghơnngoạidiêncủakháiniệmkháchthamquan;(2),Côngchúnglàđốitượng màbảotàngmuốn/phảiphụcvụ,kháchthamquanlàđốitượngmàbảotàngtrựctiếptácđộng,chuyểntảitrithức;(3)Công chúngcủabảotàngbaogồmhaibộphậnlàkháchthamquan(hiệnthực)-ngườiđãđếnbảotàngvàkháchthamquantiềm năng-ngườichưađến,cókhảnăngsẽđếnvớibảotàngtrongtươnglai.
Chủthểvănhóa ĐượcĐạihộiđồngUNESCOthôngquavàonăm2003,CôngướcvềBảovệDSVHphivậtthểđãđánhdấusự thừanhậncủaquốctếđốivớiquanniệmcănbảnrằngDSVHphivậtthểthuộcvềcáccộngđồng,nhómngườivàtrongmột sốtrườnghợplàcáccánhânbảnđịa-nhữngngườitạora,bảovệ,duytrìvàtáitạodisản[92,tr.CùngvớiDSVHvậtthể,yếu tốphivậtthểngàycàngđượcquantâm,chútrọngtronghoạtđộngbảotàngnóichung,trongviệcthựchiệnsứmệnhgiáodục, chuyểntảicácthôngđiệpvănhóatừbảotàngđếnvớikháchthamquannóiriêng.KhácvớiDSVHvậtthể,phươngthứctồn tại,biểuhiệncủaDSVHphivậtthểgắnliềnvớiquá trìnhthựchành,ngônngữvàhànhđộngcủaconngườicụthể-chủthểgắnbótrựctiếp,thườngxuyênvớiDSVH.Dođó,chủ thểvănhóacũnglàmộtkháiniệmquantrọng,thườngđượcsửdụngtrongmốiquanhệliênquanmậtthiết,nhưngcóyếutố khácbiệtnhấtđịnhvớikháiniệmcộngđồngcũngnhưkháiniệmnghệnhân. TrongtàiliệutiêuchuẩnquốcgiavềDSVHvàcácvấnđềliênquan-Thuậtngữvàđịnhnghĩachung,vấnđềliên quanđếnchủthểvănhóađượcđềcậpgồmbakháiniệmcơbảnchủthểvănhóa,cộngđồngvànghệnhân.Vớitàiliệunày, chủthểvănhóađượchiểulà“cộngđồng,nhómhoặccánhânsángtạo,nắmgiữ,thừakếvàthựchànhdisảnvănhóaphivật thể”;cộngđồng“làmộttậphợpnhữngchủthểvănhóavànhữngngườicùngcưtrúởmộtkhuvựcđịalý,cónhữngđặctính chungvềvănhóa,xãhội,cùngthừanhậnmộtDSVHphivậtthểnhấtđịnhlàbảnsắcvănhóacủamình;nghệnhân“làngười cótàinăng,nắmgiữvàcócôngbảovệvàpháthuygiátrịDSVHphivậtthể”[83,tr.TheoNCS,từgócđộDSVHcóthể nhậnthấycácmứcđộýnghĩađượcthểhiệntrongbakháiniệmnhưsau:cộngđồng(tậpthểngườisởhữu,thừanhậnDSVH phi vật thể) là khái niệm rộng, có tính bao trùm; trong đó có các chủ thể văn hóa (những người/người bảo tồn, thực hành DSVHphivậtthể)vànghệnhân-kháiniệmcótínhthuhẹpnhất,thểhiệnvaitròcủa yếutốhạtnhântrongcộngđồngcũng nhưtrongnhómchủthểvănhóa(cáccánhânthựcsựcótàinăng,cócôngvàđónggópđượcghinhậnđốivớiviệcsángtạo, bảotồnDSVHphivậtthể).VớinộidungcụthểcủaLuậnán,NCSlựachọnsửdụngkháiniệmchủthểvănhóavớiýnghĩalà nghệnhân,nghệsĩdângian,thợthủcông,ngườiđếntừ/đạidiệnchocộngđồngsởhữudisản,cókhảnăngtrựctiếpthựchành, trìnhdiễn,giớithiệuDSVHphivậtthể. Lịchsử-vănhóađịaphương “Địaphương”làkhuvựctrongquanhệvớinhữngvùngvànhữngkhuvựckháctrongnướchoặclàvùngkhuvực, trongquanhệvớitrungương,vớicảnước[71,tr.Kháiniệm“địaphương”cóthểhiểutheohaikhíacạnhcụthểvàtrừu tượng.Vớiýnghĩacụthể,địaphươnglànhữngđơnvịhànhchínhcủamộtquốcgianhưcácxã,huyện,tỉnh,TP.Vớiýnghĩa thứhai,địaphươngđượchiểulànhữngvùng đất,khuvựcnhấtđịnh,đượchìnhthànhtronglịchsử,córanhgiớitự nhiênhayranhgiớihànhchínhđểphânbiệtvớicácđịa phươngkhác.Chínhvìthế,cóýkiếnchorằngtấtcảnhữnggìkhôngphảicủatrungươnghaythuộcvềquốcgiađềuđượccoi làđịaphương.