Chương 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch cộng đồng, mức độ tham gia của cộng đồng dân cư vào hoạt động du lịch. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại Khu du lịch cộng đồng Thái Hải, tỉnh Thái Nguyên. Một số định hướng, giải pháp thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng tại Khu du lịch Thái Hải, tỉnh Thái Nguyên.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG, MỨC ĐỘ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH 1. Khái niệm về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm về du lịch Đã có rất nhiều học giả đưa ra khái niệm về du lịch và dưới mỗi góc nhìn khác nhau du lịch lại mang một khái niệm riêng biệt. Nếu nhìn du lịch dưới góc độ kinh tế, du lịch được coi là một hoạt động kinh tế mũi nhọn, góp phần nâng cao thu nhập, tăng trưởng nền kinh tế của mỗi quốc gia.
Và du lịch được chia làm nhiều loại hình tùy thuộc vào mục đích của người tham gia du lịch: Du lịch thể thao, Du lịch thiên nhiên, Du lịch xã hội, Du lịch văn hóa, Du lịch nội địa, Du lịch quốc tế, … mỗi loại hình du lịch thì đều đáp ứng được đầy đủ yêu cầu của khách du lịch. Do vậy, để có thể vận dụng trong nghiên cứu và giải quyết các nhiệm vụ đề tài đặt ra, tác giả sử dụng các khái niệm về du lịch như sau: Theo Luật Du lịch Việt Nam (2017), du lịch là các hoạt động liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ, thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên hoặc kết hợp với mục đích khác” [19] Theo Tổ chức Du lịch Thế giới của Liên hợp Quốc (United Nations World Tourism Organization – UNWTO), khái niệm được nhắc đến như sau, du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những người du hành tạm trú, họ đi với mục đích tham quan, khám phá và trải nghiệm hoặc nghỉ ngơi, vui chơi giải trí thư giãn hoặc mục đích hành nghề và những mục đích khác [1]. Tóm lại, hiểu một cách đơn giản nhất, du lịch là các hoạt động liên quan đến chuyến đi của con người đến một vùng đất mới ngoài nơi cư trú của mình với mục đích đi tham quan, trải nghiệm và khám phá những vùng đất mới, tìm hiểu những điều mới lạ, và con người được coi là đi du lịch với khoảng thời gian không quá 01 năm đáp ứng đầy đủ các nhu cầu khác nhau của người đi du lịch. Khái niệm về du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng (DLCĐ) là một mô hình du lịch phổ biến đã xuất hiện từ rất nhiều năm trước trên toàn Thế giới.
Và có rất nhiều học giả đã đưa ra định nghĩa về 12 DLCĐ, nhưng mỗi định nghĩ lại theo nhiều góc nhìn khác nhau không mang tính chung nhất nào. Mỗi tác giả khi nghiên cứu sẽ đưa ra khái niệm dựa trên sự hiểu biết, quá trình nghiên cứu, trên các địa nghiên cứu khác nhau từ đó đưa ra những khái niệm về DLCĐ [1]. Theo Luật Du lịch Việt Nam (2017): “DLCĐ là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi” [19].C một nhà văn người Mỹ đã đưa ra nhận định “DLCĐ chủ yếu là loại hình du lịch ở quy mô nhỏ và song hành hướng đến cả mục đích phát triển kinh tế và phát triển xã hội”. Theo Qũy Quốc tế bảo vệ thiên nhiên cho rằng “DLCĐ là hoạt động mà ở đó cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia và nắm vai trò quan trọng trong việc quản lý và phát triển.
Phần lớn lợi ích thu được thuộc về cộng đồng” [1]. Có thể thấy, DLCĐ ngày nay được hiểu là một hình thức kinh doanh du lịch dựa trên những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng. Loại hình này được xây dựng và phát triển bởi cộng đồng dân cư, do cộng đồng là yếu tố chủ lực đứng lên quản lý tổ chức, khai thác các nguồn tài nguyên du lịch tại vùng miền, đặc biệt phù hợp với các cộng đồng dân tộc thiểu số. Khái niệm về DLCĐ được mỗi tác giả định nghĩa theo một ý nghĩa ngôn từ khác nhau nhưng DLCĐ đều có những nội dung sau: [31] Thứ nhất, DLCĐ là một hình thái du lịch khai thác những giá trị văn hóa và nét đẹp truyền thống đặc trưng của mỗi vùng miền.
Ở đó, cộng đồng dân cư sẽ là yếu tố chính trong quá trình phát triển du lịch, với mục đích bảo tồn và khai thác một cách có hiệu quả các nguồn tài nguyên. Thứ hai, DLCĐ được hình thành dựa trên những nhu cầu của khách du lịch trên khắp cả nước và quốc tế với mong muốn được khám phá, trải nghiệm những điều mới lạ, được sống và hòa nhập vào cuộc sống sinh hoạt của cộng đồng địa phương. Thứ ba, DLCĐ đem lại nhiều lợi ích cho cộng đồng cả về vật chất lẫn tinh thần. Phát triển DLCĐ là bảo tồn những giá trị tốt đẹp của tự nhiên, những nền văn hóa đặc trưng lâu đời của dân tộc.
Không chỉ vậy, phát triển du lịch cũng chính là phát triển nền kinh tế cho địa phương, mở rộng tầm hiểu biết về các dịch vụ du lịch, nắm bắt cơ hội thu hút du khách cả trong và ngoài nước. Dựa trên tất cả các khái niệm đưa ra về DLCĐ từ nhiều học giả trong và ngoài 13 nước, ta có thể khái quát được: DLCĐ có thể hiểu là một trong những hình thức phát triển du lịch một cách bền vững, trong đó cộng đồng dân cứ nắm vai trò chính trong quá trình làm du lịch, dựa trên sự đóng góp của tập thể nhân dân, các tổ chức, chính quyền địa phương cùng nhau làm việc phát triển để đem lại nguồn lợi kinh tế lớn cho vùng. Không chỉ nâng cao đời sống kinh tế, mà còn bảo tồn được nhiều sản phẩm du lịch, các nét văn hóa đặc sắc của từng dân tộc đáp ứng đầy đủ yêu cầu của khách du lịch. Có thể thấy iệc phát triển du lịch cộng đồng, chính là phát triển loại hình du lịch vừa mang lợi ích kinh tế, bảo vệ môi trường góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống, những văn hóa độc đáo của các vùng cộng đồng dân cư tại các địa phương có tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng 1.
Điều kiện hình thành và đặc điểm của du lịch cộng đồng 1. Điều kiện hình thành du lịch cộng đồng 1. Vị trí địa lý DLCĐ là một loại hình du lịch được biết đến với mục đích bảo tồn và phát huy những vẻ đẹp của thiên nhiên, nét văn hóa lịch sử đặc trưng mỗi vùng miền. Chính vì vậy, mỗi cộng đồng khi tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng đều mang cho mình những sản phẩm du lịch độc đáo mang tính cộng đồng thu hút khách du lịch.
Có rất nhiều các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng để xây dựng và tạo ra những sản phẩm du lịch cộng đồng, con người cần phải xác định đúng vị trí địa lý thích hợp, các điểm đến, những giá trị văn hóa thích hợp để phát triển du lịch. Ở Việt Nam có một số mô hình du lịch cộng đồng nổi bật như: Sapa, Hà Giang, Đà Bắc, Mai Châu, … mỗi điểm du lịch đều có vị trí đặc biệt, nét đẹp thiên nhiên, núi đồi, các giá trị văn hóa lịch sử lâu đời của cộng đồng địa phương. Tài nguyên du lịch Theo Luật Du lịch Việt Nam (2017), “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hóa làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, đáp ứng nhu cầu du lịch”. Bên cạnh việc xác định vị trí địa lý thích hợp thì tài nguyên du lịch còn là điều kiện ban đầu vô cùng quan trọng.
Tài nguyên du lịch bao gồm hai loại chính: tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Tài nguyên du lịch tự nhiên là những vẻ đẹp được ông trời ban tặng: các 14 yếu tố địa chất, địa mạo, thủy văn, hệ sinh thái, … qua quá trình biến đổi các yếu tố tự nhiên sẽ hình thành nên những cảnh đẹp như: núi, sông, hồ, … Cùng với đó là các tài nguyên nhân văn như các di tích lịch sử truyền thống, phong tục tập quán, các nét văn hóa đặc trưng của mỗi dân tộc. Hai loại hình tài nguyên kết hợp với nhau là cơ sở tạo nên các sản phẩm, dịch vụ du lịch hình thành nên các mô hình, điểm đến du lịch khác nhau thu hút khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm. Cơ sở vật chất, hạ tầng – kỹ thuật Bên cạnh tài nguyên du lịch thì yếu tố cơ sở vật chất, hạ tầng – kỹ thuật du lịch cũng vô cùng quan trọng, đây được coi các các yếu tố tất yếu để phục vụ đáp ứng nhu cầu của khách du lịch: vận chuyển, lưu trú, ăn uống,… Đây được coi là phương tiện lưu thông các dịch vụ du lịch, trực tiếp tham gia vào quá trình khai thác các sản phẩm du lịch nhằm tạo ra các sản phẩm du lịch, dịch vụ hỗ trợ đáp ứng nhu cầu của du khách trong một chuyến hành trình.
Thị trường khách du lịch Khách du lịch là yếu tố góp phần thúc đẩy cầu trong du lịch. Đặc điểm của khách du lịch khi tham gia các chuyến du lịch cộng đồng thường là những đoàn khách có mong muốn tìm hiểu như các nhà nghiên cứu, sinh viên, những người đam mê khám phá và tìm hiểu những nét đẹp văn hóa đặc trưng riêng biệt của loại hình DLCĐ. Thị trường khách du lịch nội địa là những người đi ra khỏi môi trường sống thường xuyên của mình đến một nơi khác trong nước để tham quan du lịch và thời gian không quá một năm. Còn đối với khách du lịch quốc tế được hiểu là họ là những người nước ngoài đến nước khác tham quan đi du lịch, với mong muốn tìm hiểu những điều mới mẻ, thú vị, cảm giác thoải mái hoặc để đạt được những mong muốn nhất định của bản thân.
Sự hỗ trợ, gắn kết của chính quyền địa phương và các tổ chức doanh nghiệp. Để phát triển DLCĐ một cách bền vững thì không thể thiếu sự hỗ trợ, gắn kết của chính quyền địa phương, các tổ chức doanh nghiệp với các điểm đến DLCĐ.