MỞ ĐẦU Là một tỉnh ven biển miền Trung, Quảng Bình có đặc điểm là ít tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên đất (đất cát nghèo dinh dƣỡng), khí hậu khô nóng khắc nhiệt, nhiều đụn cát, bãi cát rộng, chịu tác động mạnh mẽ của tai biến thiên nhiên. Lợi thế của khu vực nói chung và của tỉnh Quảng Bình nói riêng là nằm trên hành lang kinh tế đông - tây, là nơi giao thoa của miền bắc và miền nam, khu vực có vai trò quan trọng trong chiến lƣợc kinh tế hƣớng ra biển đông đặc biệt là đảm bảo an ninh quốc phòng. Quảng Bình cách Huế 150 km về phía Bắc, là nơi giao thoa hội tụ của nhiều luồng văn hóa, đồng thời là chiến trƣờng ác liệt trong hai cuộc kháng chiến bảo vệ tổ quốc nên ngày nay còn lƣu giữ đƣợc nhiều di tích lịch sử, văn hóa của nhiều thời đại khác nhau. Quảng Bình mang đặc trƣng của khu vực Bắc Trung Bộ, là địa phƣơng có nhiều dân tộc lƣu trú nên truyền thống văn hóa khá phong phú, kho tàng văn hóa đa dạng.
Đới ven biển từ Đèo Ngang tới cửa Nhật Lệ có những đặc thù riêng về điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch đã tạo ra cho tỉnh những ƣu thế về tiềm năng, lợi thế và cơ hội của đới bờ. Đới bờ là kết quả tiến hóa của trầm tích Đệ tứ trong mối quan hệ với sự thay đổi của mực nƣớc biển. Vì vậy đã tạo ra đê cát ven bờ và các lagun tàn dƣ tiềm năng về tài nguyên du lịch chủ yếu phát triển các bãi tắm và khu nghỉ dƣỡng. Tài nguyên đặc thù của đới ven biển từ Đèo Ngang tới cửa Nhật Lệ là các đê cát và cồn cát kéo dài dọc đƣờng bờ biển.
Đê cát ven bờ và cồn cát là tài nguyên khổng lồ về vật liệu xây dựng, là thành tạo địa chất chứa nƣớc ngọt phục vụ dân sinh, tuy nhiên việc khai thác, sử dụng hiện nay chƣa đƣợc quan tâm và có giải pháp hợp lý. Hiện nay, phát triển du lịch tại khu vực đới ven biển từ Đèo Ngang đến cửa Nhật Lệ mới chỉ phát triển cục bộ tại các điểm mà chƣa có đánh giá, quy hoạch tổng thể, do vậy chƣa tận dụng đƣợc hết các tiềm năng, lợi thế phát triển du lịch của khu vực. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ các nhu cầu thực tiễn trên, học viên lựa chọn đề tài “Xác lập cơ sở khoa học cho phát triển du lịch bền vững dải ven biển từ Đèo Ngang tới cửa Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình” với mục tiêu và nhiệm vụ sau đây: Mục tiêu - Làm sáng tỏ tiềm năng tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên môi trƣờng đới ven biển từ Đèo Ngang tới cửa Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình. - Xác lập cơ sở khoa học định hƣớng quy hoạch phát triển du lịch bền vững.
Nội dung - Phân tích, đánh giá tiềm năng và hiện trạng phát triển du lịch đới ven biển từ Đèo Ngang đến cửa Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình bao gồm: + Đánh giá tiềm năng tài nguyên tự nhiên và tài nguyên du lịch. + Đánh giá các hiện tƣợng tai biến thiên nhiên ảnh hƣởng tới đới ven biển. - Đề xuất các giải pháp và định hƣớng quy hoạch du lịch bền vững. Từ mục tiêu và nội dung của luận văn đã nêu nhƣ trên, học viên đã xây dựng bố cục luận văn gồm 3 chƣơng chính nhƣ sau: Chƣơng 1 - Lịch sử nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2 - Tiềm năng phát triển du lịch Chƣơng 3 - Định hƣớng và giải pháp cho phát triển du lịch bền vững.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 – LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu Trong vài thập niên gần đây nghiên cứu phát triển du lịch đã phát triển rộng rãi hầu khắp trên thế giới, bộc lộ ngày càng rõ các tác động của nó đến kinh tế, văn hóa, xã hội và tài nguyên môi trƣờng của các lãnh thổ du lịch. Vì vậy, các nhà nghiên cứu du lịch đã rất quan tâm tới nghiên cứu các tác động này và cố gắng tìm ra những mô hình phát triển du lịch mang lại hiệu quả nhất (hạn chế đƣợc những tác hại và gia tăng tối đa lợi ích mà du lịch mang lại) nhằm mục tiêu phát triển du lịch bền vững.
Trên thế giới Nhiều nƣớc trên thế giới đã tiến hành nghiên cứu về phát triển du lịch từ những năm 80, đặc biệt là các quốc gia sớm có định hƣớng xác định du lịch là một ngành kinh tế mũi nhọn, các nghiên cứu này đƣợc tiến hành theo hai hƣớng [18]: - Nghiên cứu một cách tổng thể những vấn đề đặt ra liên quan tới phát triển du lịch bền vững trên quy mô quốc gia rồi sau đó tiến tới xây dựng các mô hình điểm về du lịch bền vững. Ví dụ, ở Úc bƣớc đầu việc nghiên cứu đƣợc tiến hành với việc xây dựng chính sách về du lịch bền vững, chiến lƣợc du lịch sinh thái quốc gia… rồi sau đó tiến tới xây dựng mô hình điểm về phát triển du lịch bền vững ở Great Barrier Reef; ở Mỹ bƣớc đầu là chính sách phát triển du lịch bền vững tại các vƣờn quốc gia, khu bảo tồn rồi đến xây dựng mô hình điểm ở khu bảo tồn san hô ngầm Florida; ở Malaysia là chiến lƣợc quốc gia về du lịch sinh thái và văn hóa bản địa rồi đến xây dựng mô hình ở Langkawi… - Dựa trên việc xây dựng các mô hình điểm về phát triển du lịch bền vững để rút kinh nghiệm xây dựng các chính sách triển khai trên toàn quốc. Ví dụ ở Nepal việc nghiên cứu phát triển du lịch bền vững đƣợc bắt đầu bằng việc nghiên cứu mô hình phát triển tại khu bảo tồn Annapurna rồi đến xây dựng Chính sách phát triển du lịch sinh thái quốc gia; ở Ecuado đƣợc bắt đầu xây dựng mô hình phát triển du 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lịch tại quần đảo Galapagos rồi đến xây dựng Chính sách phát triển du lịch bền vững của Ecuado… Việc nghiên cứu này là một trong những nội dung cơ bản của khoa học địa lý để phục vụ cho quy hoạch và tổ chức không gian du lịch tối ƣu nhất. Trên thế giới đã có một số công trình khoa học nhƣ đánh giá các thể tổng hợp tự nhiên phục vụ giải trí (Mukhinua, 1972; Sepfer, 1973).
Một trong số nhà địa lý cảnh quan của trƣờng đại học tổng hợp Matxcova nhƣ E. Xvittrenco đã tiến hành nghiên cứu thích hợp cho mục đích nghỉ dƣỡng trên lãnh thổ Liên Xô trƣớc đây [19].Likhanov 1973 đã xác định tài nguyên nghỉ ngơi giải trí có trên lãnh thổ khai thác cho du lịch [19]. Các nhà địa lý Mỹ nhƣ Bô-ha (1918 - 1971), nhà địa lý Anh H. Robinson và các nhà địa lý Canada nhƣ Vôn-phơ, 1966; Henayno 1972 cũng đã tiến hành đánh giá sử dụng tài nguyên thiên nhiên để phục vụ mục đích giải trí du lịch.
Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà địa lý trên thế giới trong lĩnh vực du lịch nhƣ M. Robinson…Nhiều nhà địa lý du lịch đã xác định đối tƣợng nghiên cứu của địa lý du lịch là các hệ thống lãnh thổ, phân tích các cơ cấu tổng hợp các yếu tố trên địa phƣơng để phát triển du lịch. Tại Việt Nam Du lịch và phát triển bền vững mới chỉ đƣợc nghiên cứu từ thấp niên 90 trở lại đây, tuy nhiên các ngành khoa học đơn lẻ đã đƣợc nghiên cứu từ rất sớm. Vấn đề địa chất khu vực miền Trung nói chung và vùng Đèo Ngang đến Nhật Lệ nói riêng đã đƣợc tiến hành điều tra từ đầu thế kỷ 20, thể hiện ở tờ bản đồ địa chất tỷ lệ 1:500.
Thời kỳ Pháp thuộc, trong tờ bản đồ địa chất Huế - tỷ lệ 1/500., 1935) đã nghiên cứu và đánh giá quá trình thành tạo đụn cát và thành phần của chúng. Các thành tạo cát màu vàng ven biển từ Quảng Bình đến Thừa Thiên Huế đƣợc gọi là phù sa mới thuộc trầm tích Đệ Tứ [16]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sau năm 1954, quá trình thành tạo cát ven biển miền Trung đã đƣợc đầu tƣ nghiên cứu nhiều hơn, trong đó, Tổng Cục Địa chất đã tiến hành chỉnh lý và khảo sát thực địa trên toàn miền Bắc [16]. Đặc điểm địa tầng địa chất vùng nghiên cứu trong đó có các trầm tích Đệ tứ đa nguồn gốc đƣợc thể hiện trên tờ bản đồ Mahaxay - Đồng Hới, tỷ lệ 1: 200.000 thành lập trong những năm 1979 - 1983 và đƣợc hiệu đính năm 1992 -1993; bản đồ địa chất Đệ tứ Việt Nam tỷ lệ 1:500.000 (Nguyễn Đức Tâm và Đỗ Tuyết, 1994),… Ngoài ra, một số hợp phần tự nhiên cũng đã đƣợc tiến hành nghiên cứu ở nhiều mức độ khác nhau nhƣ về nhu cầu sử dụng đất ven biển (Lê Đức An, 1982, 1996; Phan Liêu, 1987); về địa mạo bờ biển, lịch sử phát triển đồng bằng (Đặng Văn Bào, Nguyễn Vi Dân, Bùi Văn Nghĩa, 1977, 1996; Nguyễn Đức Tâm, 1992); về trầm tích cát (Trần Nghi, 1996); về phân loại cát bề mặt (Nguyễn Tiến Hải, 2001); về địa mạo, xói lở bờ biển miền Trung trong mối tƣơng quan đến sự vận động các dải cồn cát (Vũ Văn Phái, 1996 - 2006)… Những năm gần đây, vấn đề nghiên cứu và đánh giá hiện trạng tài nguyên trong khu vực nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội đã đƣợc tiến hành khá tỷ mỷ.
Điển hình trong số đó là các Đề tài đánh giá tổng thể sử dụng hợp lý dải cát ven biển miền Trung và bảo vệ môi trƣờng, KC. Đới bờ Quảng Bình - Quảng Trị - Thừa Thiên Huế cũng đã đƣợc các nhà khoa học nhƣ Đặng Văn Bào, Nguyễn Cao Huần (2010) nghiên cứu xác lập luận chứng khoa học về điều kiện tự nhiên, tài nguyên, KT - XH, môi trƣờng và tai biến thiên nhiên, mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng tài nguyên… Trƣớc năm 2000, vấn đề nghiên cứu phát triển du lịch tại Việt Nam, do nhiều điều kiện khách quan và chủ quan, nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững mới chỉ hạn chế ở một số công trình có liên quan nhƣ nghiên cứu cơ sở cho phát triển du lịch sinh thái, đánh giá tác động của hoạt động du lịch đến tài nguyên môi trƣờng [14]…Có thể kể tới một số công trình tiêu biểu đó là: Sơ đồ phát triển và phân bố ngành du lịch Việt Nam (1986), Dự án VIE/89/003 về kế hoạch chỉ đạo, phát triển 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.