phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục nghiên cứu, luận án gồm 03 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của phát triển đội ngũ tổ trƣởng chuyên môn ở trƣờng tiểu học theo tiếp cận năng lực. Chƣơng 2: Thực trạng phát triển đội ngũ tổ trƣởng chuyên môn ở các trƣờng tiểu học tỉnh Nghệ An theo tiếp cận năng lực. Chƣơng 3: Giải pháp phát triển đội ngũ tổ trƣởng chuyên môn ở các trƣờng tiểu học tỉnh Nghệ An theo tiếp cận năng lực. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ TỔ TRƢỞNG CHUYÊN MÔN Ở TRƢỜNG TIỂU HỌC THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1.
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trƣờng học 1. Các nghiên cứu về vị trí, vai trò của cán bộ quản lý trường học Trên thế giới, các nƣớc nhƣ Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Úc,… luôn xem đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục là lực lƣợng quyết định chất lƣợng giáo dục nói riêng, sự nghiệp giáo dục nói chung. Trong nguồn nhân lực giáo dục, họ đặc biệt nhấn mạnh đến CBQL giáo dục - ngƣời đứng đầu các nhà trƣờng.
Tác giả Henry Mintzbeg đã chỉ ra vai trò của ngƣời CBQL giáo dục trong sự kết hợp giữa quyền hạn với trách nhiệm. Theo tác giả, “họ vừa là ngƣời lãnh đạo; ngƣời liên lạc; ngƣời đại diện của tổ chức; ngƣời đàm phán; ngƣời tiếp nhận thông tin; ngƣời phổ biến thông tin; ngƣời phát ngôn; nhà doanh nghiệp; ngƣời phân phối nguồn lực; ngƣời khắc phục khó khăn” [84]. Tác giả JaxaPob đề cập đến vai trò của ngƣời CBQL giáo dục. Theo tác giả, trong các nhà trƣờng, ngƣời CBQL giáo dục chính là “chất keo” dính kết các thành viên lại với nhau để hƣớng tới một mục đích chung là làm cho nhà trƣờng phát triển [41].
Tác giả Jaya D [42] nhấn mạnh vai trò lãnh đạo chuyên môn của ngƣời CBQL trƣờng học. Các tác giả khác nhƣ K. Everard, Geoffrey Morris, Ian Wilson [49] lại quan tâm đến vai trò quản trị trƣờng học của ngƣời CBQL giáo dục. Vị trí, vai trò của CBQL trƣờng học cũng đƣợc đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc.
10 Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến sự nghiệp xây dựng và phát triển giáo dục nói chung, đội ngũ CBQL trƣờng học nói riêng. Trong các bài viết, bài nói chuyện của Ngƣời về giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều nhấn mạnh vị trí, vai trò quan trọng của giáo dục, của GV và CBQL giáo dục. Về vị trí, vai trò của GV và CBQL giáo dục, Ngƣời đã khẳng định, GV và CBQL giáo dục tốt là những “ngƣời vẻ vang nhất”, là “những anh hùng vô danh” [60; tr. Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban Bí thƣ Trung ƣơng Đảng [2] nhấn mạnh vị trí, vai trò của GV và CBQL giáo dục.
Luật Giáo dục [68], Điều lệ trƣờng TH [10] cũng đề cập đến vị trí, vai trò của GV và CBQL giáo dục. Tác giả Trịnh Hồng Hà [25] cho rằng, CBQL trƣờng học có các vai trò sau đây: Ngƣời quản lý trƣờng học với tƣ cách là một tổ chức hành chính, sự nghiệp và nhân sự, tác nghiệp hoặc chuyên môn; ngƣời lãnh đạo tập thể thực hiện chƣơng trình giáo dục qua con ngƣời và tổ chức ngƣời thuộc nhà trƣờng; ngƣời phối hợp, tham gia các hoạt động giáo dục tại cộng đồng, địa phƣơng; nhà giáo dục và ngƣời GV nhƣ các nhà giáo khác; nhà tƣ vấn và hƣớng dẫn chuyên môn cho GV, tƣ vấn cho phụ huynh và học sinh; ngƣời học tích cực, thƣờng xuyên, đi đầu và cổ vũ hiệu quả trong phát triển nghề nghiệp và phát triển cá nhân; ngƣời tổ chức và trực tiếp nghiên cứu, ứng dụng triển khai các hoạt động khoa học - công nghệ trong nhà trƣờng. Theo tác giả Bùi Minh Hiền, cùng với đội ngũ GV, đội ngũ CBQL “có vai trò rất quan trọng cho sự thành bại của sự nghiệp giáo dục”; “sứ mạng của họ có ý nghĩa cao cả đặc biệt”; “lao động của họ trực tiếp hoặc gián tiếp thúc đẩy sự phát triển đất nƣớc, cộng đồng đi vào trạng thái phát triển bền vững”. Các nghiên cứu về yêu cầu đối với người cán bộ quản lý trường học và sự cần thiết phải phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường học Các tác giả Harold Koontz, Cyril Odonnell và Heinz Weihrich [29] đã 11 xem những yêu cầu đối với nhà quản lý là một trong những vấn đề cốt yếu của quản lý.
Đặc biệt, tác giả John C. Maxwell đã đề cập đến những yêu cầu đối với nhà quản lý trong một loạt tác phẩm nổi tiếng của mình nhƣ: Phát triển kỹ năng lãnh đạo [43]; 21 phẩm chất vàng của nhà lãnh đạo [44]; Để trở thành nhà lãnh đạo quần chúng xuất sắc [45]; Tinh hoa lãnh đạo [46]; Nhà lãnh đạo 360 độ [47]. Trong các yêu cầu đối với nhà quản lý, tác giả này nhấn mạnh đến phẩm chất và năng lực của họ. Các nghiên cứu của John C.
Maxwell, tuy chỉ đề cập đối với các nhà quản lý nói chung nhƣng có thể vận dụng vào việc xác định yêu cầu đối với nhà quản lý giáo dục, quản lý nhà trƣờng. Khi xây dựng mô hình trƣờng học ƣu việt, SEM [11], các nhà nghiên cứu Singapore đã đƣa ra những yêu cầu đối với lãnh đạo nhà trƣờng, lãnh đạo tài năng: Họ phải là những ngƣời nêu gƣơng sáng, có khả năng lãnh đạo, hiểu rõ mục đích, tôn trọng, khuyến khích nhân viên; hiểu rõ sứ mệnh của nhà trƣờng với các mục tiêu cụ thể; có năng lực lãnh đạo tốt và sự thông cảm cũng nhƣ tôn trọng đồng nghiệp. Với vai trò của mình, lãnh đạo nhà trƣờng phải vạch ra một tầm nhìn đối với những thành tích, kết quả dự định đạt đƣợc và tạo ra một môi trƣờng giảng dạy - học tập lý tƣởng cho HS và GV. Nhà quản lý giáo dục cần phải duy trì liên tục mục đích tăng cƣờng năng lực cho GV của mình để đối mặt với thử thách hiện tại và tƣơng lai; luôn luôn phấn đấu vì sự phát triển để hƣớng tới nền giáo dục toàn diện cho HS và GV.
Trong mô hình trƣờng học ƣu việt của Singapore, vai trò lãnh đạo nhà trƣờng đƣợc xếp vào tiêu chí số một, đồng thời năng lực lãnh đạo cũng là năng lực cốt lõi của CBQL trƣờng học. Xuất phát từ vị trí, vai trò quan trọng của đội ngũ GV và CBQL giáo dục, đã có nhiều tác giả đã nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển đội ngũ này. Tác giả Phạm Minh Hạc khẳng định: Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát triển đội ngũ CBQL giáo dục đƣợc đặt ra nhƣ một yêu cầu 12 cấp bách hàng đầu, không chỉ đối với nƣớc ta mà đối với tất cả các nƣớc trên thế giới để đi vào thế kỉ XXI [27]. Tác giả Nguyễn Lộc và các tác giả khác [55], [56], [63], [50] cũng đề cập đến sự cần thiết phải phát triển đội ngũ GV và CBQL giáo dục.
Theo các tác giả, nếu không nhận thức đầy đủ vấn đề này thì sẽ không có chiến lƣợc dài hạn và toàn diện trong đào tạo, bồi dƣỡng đội ngũ GV và CBQL giáo dục. Trong tài liệu “Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục” [53], tác giả Đặng Bá Lãm nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển đội ngũ GV và CBQL giáo dục. Tác giả cho rằng, phát triển đội ngũ GV và CBQL giáo dục chính là phát triển lực lƣợng quyết định chất lƣợng giáo dục. Do tầm quan trọng của phát triển đội ngũ GV và CBQL giáo dục mà trong Chiến lƣợc phát triển giáo dục 2011 - 2020 [14], phát triển đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục đƣợc xem là giải pháp then chốt để đạt đƣợc mục tiêu chiến lƣợc phát triển giáo dục.
Các nghiên cứu về định hướng phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường học Ở mọi thời đại, con ngƣời luôn luôn là mục tiêu, động lực của sự phát triển. Vì thế, phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lƣợng cao luôn là chiến lƣợc quan trọng của mỗi quốc gia, mỗi tổ chức. Trong phát triển nguồn nhân lực, theo các tác giả M. Uliich [58] thì phát triển nguồn nhân lực quản lý có ý nghĩa then chốt nhất.
Nhiều công trình trên thế giới đã đi sâu vào nghiên cứu định hƣớng phát triển nguồn nhân lực quản lý nói chung, nguồn nhân lực quản lý nhà trƣờng nói riêng. Tác giả Mintzberg cho rằng, trong phát triển nguồn nhân lực quản lý, có nhiều cách tiếp cận, trƣớc hết là tiếp cận theo quá trình [59]. Tiếp cận theo quá trình là tiếp cận hoạt động quản lý, đi qua các thành tố cơ bản với những chức năng xác định đƣợc gọi là các chức năng quản lý. Cách tiếp cận này đòi hỏi nhà quản lý phải có năng lực thực hiện các chức năng: xây dựng kế hoạch hoạt động, tổ chức, chỉ đạo hoạt động, kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện hoạt động.
13 Cùng với tiếp cận phát triển nguồn nhân lực quản lý theo quá trình, trên thế giới đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực quản lý theo tiếp cận năng lực. Đây là cách tiếp cận, trong đó, trƣớc khi bắt tay vào phát triển một nguồn nhân lực quản lý nào đó, ngƣời ta phải xác định trƣớc những năng lực (khung năng lực) mà nguồn nhân lực đó cần phải có để đáp ứng yêu cầu của từng vị trí việc làm. Từ các quan điểm quản lý chất lƣợng, một số tác giả khác đã đƣa ra năng lực nhà quản lý gồm 4 nhóm: nền tảng cơ bản; lên kế hoạch và phân tích; thiết kế và phát triển; kỹ năng quản lý. Ở từng nhóm năng lực đều có các năng lực cụ thể.
Đây có thể xem là khung năng lực của nhà quản lý. Maxwell đã dành sự quan tâm lớn về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý theo tiếp cận năng lực trong các công trình nghiên cứu của mình. Trong công trình nghiên cứu Để trở thành nhà lãnh đạo quần chúng xuất sắc [45]; Tinh hoa lãnh đạo [46], tác giả đã tập trung mô tả những năng lực mà nhà quản lý xuất sắc cần phải có. Từ đó, theo tác giả phát triển đội ngũ CBQL thực chất là phát triển hệ thống năng lực này.
Tác giả Mintzberg [59] đƣa ra những ý tƣởng quan trọng trong việc hình thành năng lực lãnh đạo, quản lý trƣớc bối cảnh mới với nhiều cơ hội và thách thức.