CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm, vai trò và phân loại ngành công nghiệp 1. Công nghiệp Công nghiệp là một trong hai ngành sản xuất vật chất quan trọng, đóng vai trò động lực tăng trưởng cho nền kinh tế quốc dân, đặc biệt là các nền kinh tế đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cho đến nay, đã có rất nhiều các quan điểm khác nhau về công nghiệp Theo quan điểm của Liên Hợp Quốc, công nghiệp là một tập hợp các hoạt động sản xuất với những đặc điểm riêng biệt nhất định thông qua các quá trình công nghệ để tạo ra sản phẩm.
Hoạt động công nghiệp bao gồm cả 3 loại hình: công nghiệp khai thác tài nguyên, công nghiệp chế biến và các dịch vụ sản xuất sau nó. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, công nghiệp là một bộ phận của nền kinh tế, là lĩnh vực sản xuất hàng hóa vật chất mà sản phẩm được chế tạo, chế biến cho nhu cầu tiêu dùng hoặc phục vụ cho hoạt động kinh doanh tiếp theo. Đây là hoạt động kinh tế, sản xuất quy mô lớn, được hỗ trợ thúc đẩy mạnh mẽ của các tiến bộ công nghệ, khoa học và kỹ thuật. 11 Trong đó, cách hiểu phổ biến và thông dụng nhất hiện nay là theo quan điểm của Liên Hợp Quốc.
Từ khái niệm này, có thể nhận thấy công nghiệp là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế bao gồm 3 loại hình có quan hệ chặt chẽ với nhau: khai thác là cơ sở cho chế biến và dịch vụ thực hiện vai trò bổ trợ cho hai loại hình còn lại. Cơ cấu công nghiệp Sự phát triển của phân công lao động xã hội dẫn tới sự phân chia công nghiệp thành các bộ phận nhỏ và hình thành các ngành công nghiệp chuyên môn hóa. Giữa các ngành công nghiệp có sự lien quan với nhau và tác động lẫn nhau theo những quan hệ định lượng nhất định để đảm bảo tính thống nhất trong quá trình sản xuất công nghiệp. Sự phân chia và kết hợp quá trình sản xuất công nghiệp làm hình thành cơ cấu công nghiệp Cơ cấu công nghiệp là tổng hơp những bộ phận hợp thành quá trình sản xuất công nghiệp và mối lien hện sản xuất giữa các bộ phận đó biểu thị bằng tỉ trọng của từng bộ phận so với toàn bộ sản phẩm công nghiệp tính theo tổng giá trị tổng sản lượng.
Các khía cạnh biểu hiện của cơ cấu công nghiệp bao gồm: cơ cấu công nghiệp theo ngành, cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ và cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế. Cơ cấu công nghiệp phản ánh trình độ phát triển công nghiệp, khả năng trang bị kĩ thuật cũng như khả năng nâng cao năng suất lao động trong nền kinh tế của mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ. Do vậy, không có cơ cấu công nghiệp chung cho tất cả các quốc gia trên thế giới, cũng như không có cơ cấu công nghiệp bất biến trong lịch sử phát triển công nghiệp của mỗi quốc gia. Cơ cấu công nghiệp thay đổi do ảnh hưởng của các yếu tổ kinh tế, xã hội, lịch 12 sử, tiến bộ khoa hộc kĩ thuật, trình độ phát triển hợp tác quốc tế, sự phân công lao động quốc tế….
Công nghiệp hóa Bất cứ quốc gia chậm phát triển nào muốn đạt được trình độ một nước phát triển đều phải trải qua nấc thang có tính tất yếu lịch sử đó là công nghiệp hóa. Trong những giai đoạn khác nhau của lịch sử phát triển xã hội loài người, công nghiệp hóa có sự khác nhau về mô hinh và thời gian thực hiện giữa các nước, do đó dẫn tới sự khác nhau về ảnh hưởng của nó đến phát triển kinh tế cũng như hình thành các quan điểm khác nhau về công nghiệp hóa. Năm 1963, Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hợp Quốc (UNIDO) đã đưa ra khái niệm công nghiệp hóa như sau: Công nghiệp hóa là một quá trình phát triển kinh tế, trong quá trình này một bộ phận ngày càng tăng các nguồn của cải quốc dân được động viên để phát triển cơ cấu kinh tế nhiều ngành ở trong nước với kĩ thuật hiện đại. Đặc điểm của cơ cấu kinh tế này có bộ phận chế biến luôn thay đổi để sản xuất ra những tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng, có khả năng đảm bảo cho toàn bộ nền kinh tế phát triển với nhịp độ cao, đảm bảo đạt tới sự tiến bộ về kinh tế – xã hội.
Theo khái niệm, công nghiệp hóa thực chất là một quá trình kinh tế xã hội nhằm đạt sự phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội. Việt Nam bắt công nghiệp hóa từ những năm 1960 với phương châm công nghiệp hóa và nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ. Tại Hội nghị ban chấp hành Trung ương Đảng VII đã khẳng định: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một quá trình chuyển đổi căn bản và toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến hiện đại, dựa 13 trên sự phát triển công nghiệp và sự tiến bộ khoa học – công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao. Như vậy, đặt trong bối cảnh nước ta, công nghiệp hóa gắn liền với hiện đại hóa.
Xuất phát từ nền nông nghiệp lạc hậu, công nghiệp hóa ở nước ta không chỉ là sự tăng thêm một cách đơn giản về tốc độ và tỉ trong của sản xuất công nghiệp, mà là cả quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, gắn liền với đổi mới công nghệ, tạo nền tảng cho sự tăng trưởng bền vững kinh tế và cơ hội đi tắt, đón đầu và phát triển theo chiều sâu dựa vào trình độ tiến triển của khoa học công nghệ thế giới. Hiện nay quá trình này vẫn đang được tiến hành đồng bộ ở nước ta. Vai trò Công nghiệp có vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, đặc biệt là trong sự công nghiệp hóa ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Công nghiệp là cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế Công nghiệp là ngành sản xuất vật chất tạo ra khối lượng sản phẩm khổng lồ cho xã hội, trong đó, một phần lớn là các máy móc, thiết bị, tư liệu sản xuất cho các ngành kinh tế khác mà không ngành kinh tế nào sản xuất thay thế được.
Do đó, công nghiệp là ngành quyết định trong việc tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. Công nghiệp thúc đẩy phát triển sản xuất nông nghiệp. Công nghiệp có tác động trực tiếp và được coi là chiếc chìa khóa thúc đẩy nông nghiệp phát triển. Công nghiệp cung cấp cho nông nghiệp những yếu tố đầu vào quan trọng như phân bón hóa học, thức ăn gia súc, thuốc trừ sâu bệnh, máy móc, phương tiện vận chuyển,… làm tăng năng suất.
Hơn nữa, công nghiệp trực tiếp chế biến các sản phẩm nông nghiệp, nâng cao giá trị và tính đa dạng của sản phẩm, mở ra nhiều khả năng vận chuyển, bảo quản, tích trữ và tiêu thụ. Mặt khác, công nghiệp còn xây dựng cơ sở hạ tầng cho phát 14 triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Công nghiệp cung cấp hàng tiêu dùng cho đời sống nhân dân Nếu như nông nghiệp cung cấp những sản phẩm thiết yếu đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người thì công nghiệp lại cung cấp những sản phẩm tiêu dùng phong phú và đa dạng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người, từ ăn mặc, đi lại, vui chơi đến giải trí… Sự phát triển của công nghiệp cùng với sự tiến bộ của khoa học công nghệ đã tạo ra các sản phẩm mới với tính năng ưu việt hơn, giúp người tiêu dùng có nhiều lựa chọn, cho thấy công nghiệp không chỉ đáp ứng nhu cầu mà còn hướng dẫn tiêu dùng cho con người. Công nghiệp thu hút lao động nông nghiệp, góp phần giải quyết việc làm cho xã hội.
Dưới tác động của công nghiệp, năng suất lao động nông nghiệp được nâng cao, tạo khả năng giải phóng sức lao động ra khỏi khu vực nông nghiệp. Đồng thời, sự phát triển của công nghiệp tạo ra các ngành sản xuất mới, các KCN mới, thu hút lao động nông nghiệp, góp phần giải quyết vấn đề việc làm cho xã hội. Công nghiệp tạo ra hình mẫu ngày càng hoàn thiện về tổ chức sản xuất Để đạt được hiệu quả trong sản xuất, công nghiệp không chỉ sử dụng các trang thiết bị hiện đại mà còn áp dụng các phương thức tổ chức, quản lý sản xuất tiên tiến. Làm việc trong môi trường công nghiệp, bản thân người công nhân cũng phải tự rèn luyện để xây dựng cho mình tác phong riêng – gọi là tác phong công nghiệp.
Nhiều ngành kinh tế khác đã áp dụng phương thức tổ chức sản xuất, quản lý lao động kiểu công nghiệp và đều đạt được kết quả tốt đẹp. Phân loại ngành công nghiệp Công nghiệp là ngành sản xuất vật chất lớn và chủ đạo của nền sản xuất 15 xã hội, được cấu thành từ vô số xí nghiệp công nghiệp thuốc nhiều ngành công nghiệp khác nhau. Nhằm quản lý và kế hoạch hóa sản xuất công nghiệp cần phân chia công nghiệp trên cơ sở khoa học nhất định. Cho đến nay, đã có nhiều cách phân chia công nghiệp dựa và các tiêu chí khác nhau.
Phân loại theo công dụng kinh tế của sản phẩm Theo cách phân loại này, công nghiệp được chia làm hai nhóm ngành: - Công nghiệp nặng (nhóm A) bao gồm: công nghiệp năng lượng, công nghiệp luyện kim và chế biến kim loại, công nghiệp cơ khí, công nghiệp hóa chất, công nghiệp sản xuất VLXD - Công nghiệp nhẹ (nhóm B) bao gồm: công nghiệp sản xuất ra các sản phẩm phục vụ mục đích tiêu dùng trực tiếp của con người, công nghiệp chế biến lương thực thực phẩm, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng. Việc phân chia này nói lên tác dụng của sản phẩm công nghiệp trong sản xuất và tiêu dùng cũng hư mối quan hệ của chúng trong quá trình tái sản xuất mở rộng.