Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số nghiên cứu về lý luận phát triển cộng đồng Trên thế giới, các nghiên cứu về lý luận PTCĐ được tổng quan thông qua nghiên cứu của Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran (2017). * Về các thuật ngữ liên quan Theo Mini Pradeep, Sathyamurthi (2017), khái niệm “CTXH cộng đồng” xuất hiện vào những năm 1970 và 1980 ở Anh. “Thực hành CTXH chuyên nghiệp với cộng đồng” được thể hiện bằng các cụm từ khác nhau như “công tác cộng đồng trong CTXH” (Thomas, 1983), “Thực hành CTXH với cộng đồng” (Glison et., 2012 và Pawar, 2014), “CTXH hướng đến cộng đồng” (Forde và Lynch, 2014), “CTXH với cộng đồng” (Teater và Baldwin 2012), “Thực hành CTXH cộng đồng” (Rothman, Roberts, 2013 và Chow, 2015), CTXH dựa vào cộng đồng (Roivainen, 2004), các phương pháp tiếp cận CTXH trong thực hành cộng đồng (Glison và cộng sự, 2012), “Thực hành CTXH dựa vào cộng đồng” (Rutgers University Center for International Social Work, 2008), “CTXH trong PTCĐ” (McDevitt, S, 1997), “Thực hành cộng đồng trong CTXH” (Hardcastle, và cộng sự, 2004), “Thực hành cộng đồng CTXH” (Mizrahi, Terry and Davis, 2008), và “CTXH cộng đồng” (Peter M.
Barclay, 1982) (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr. Điều này chỉ ra việc chưa có sự thống nhất chung trong việc sử dụng các thuật ngữ trong CTXH với cộng đồng, tuy nhiên với hàm ý các khái niệm nêu trên đều thể hiện rõ bản chất trong lĩnh vực CTXH với cộng đồng, đó chính là phát triển cộng đồng (Nguyễn Thanh Bình, 2017). Khái niệm PTCĐ xuất hiện trong những năm 1970 và 1980 ở Anh như một phần của triết lý phân cấp và giảm quan liêu hóa việc cung cấp CTXH (Hadley, Hatch, 1981 và Payne, 2005) và đạt được sự đồng thuận chung trong nghiên cứu Các dịch vụ xã hội ở Anh (Hadley R. và cộng sự, 1987).
Nghiên cứu này đã khám phá ý nghĩa của khái niệm PTCĐ để cho thấy sự phù hợp của thuật ngữ này thể hiện việc thực hành CTXH chuyên nghiệp với cộng đồng. Thuật ngữ này mô tả quan điểm CTXH cộng đồng dưới góc độ thực hành CTXH chuyên nghiệp với cộng đồng (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr. 14 Như vậy có rất nhiều thuật ngữ thể hiện khác nhau khi đề cập đến thực hành công tác xã hội chuyên nghiệp với cộng đồng. Ở Việt Nam cũng có một số quan điểm khác nhau trong việc đưa ra khái niệm thống nhất (“CTXH với cộng đồng”, Nguyễn Thị Như Trang và cộng sự, 2017 và Bùi Thị Xuân Mai, 2012; CTXH với PTCĐ, Nguyễn Hồi Loan và cộng sự, 2015; PTCĐ, Nguyễn Thị Oanh 2000 và Trần Thị Kim Xuyến, 2010).
Trong CTXH thực hành chuyên nghiệp, CTXH với cộng đồng được xem như là một phương pháp can thiệp ở cấp độ vĩ mô bên cạnh các phương pháp CTXH khác ở cấp độ vi mô và trung mô là phương pháp CTXH với cá nhân và công tác xã hội với nhóm. Vậy để thống nhất chung, trong nghiên cứu chúng tôi sử dụng thuật ngữ “Phát triển cộng đồng”. * Tổng quan về phát triển cộng đồng Theo Mini Pradeep, Sathyamurthi, thuật ngữ “phát triển cộng đồng” thường được kết hợp với các ý tưởng về tự lực, tình nguyện và tạo điều kiện tiếp cận các dịch vụ địa phương (Forde và Lynch, 2014). Tập trung vào nhu cầu của các cộng đồng có quy mô vừa và nhỏ, cung cấp các dịch vụ chăm sóc xã hội cũng như các dịch vụ đáp ứng các nhu cầu tại cộng đồng (Payne, 2005).
Về bản chất, CTXH cộng đồng là về “đối thoại”, tức là đối thoại giữa nhân viên CTXH và người dân có nhu cầu, giữa tổ chức cung cấp dịch vụ và cộng đồng để cải tiến các dịch vụ một cách chuyên nghiệp nhằm đáp ứng nhu cầu và sự phát triển của cộng đồng (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, Tr. Phát triển cộng đồng là một trong những phương pháp của CTXH làm cho CTXH trở nên khác biệt với các ngành khoa học khác vì nó tập trung vào các vấn đề xã hội lớn mà các chủ thể thụ hưởng, được hỗ trợ để tự giải quyết vấn đề của mình (Glisson, 1994) và các yếu tố môi trường (Koutra, SL.), (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr. 226), Bennet (1986) làm rõ thêm, phát triển cộng đồng không chỉ là thực hành của một nhân viên CTXH cộng đồng. Theo ông, các thành phần chủ yếu của PTCĐ bao gồm các chức năng của cả một e kíp mang tính chất CTXH; hợp tác làm việc trong các nhóm; làm việc hài hòa với cả mạng lưới xã hội chính thức và không chính thức; tập trung vào bản chất của các mối quan hệ giữa cá nhân, gia đình, tổ chức/ nhóm và cộng đồng (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr 226).
Phát triển cộng đồng được coi là một cách suy nghĩ, một cuộc đối thoại, một quá trình, một thái độ và một cách tiếp cận để tạo ra những thay đổi trong cộng đồng nhằm 15 thúc đẩy sự thay đổi và phát triển xã hội nhằm đạt được công bằng xã hội. Đây được xem là CTXH chính thức, được tạo ra giữa các nhu cầu/ vấn đề, các nguồn lực/ dịch vụ địa phương và các mạng lưới chính thức hoặc không chính thức trong cộng đồng. Phát triển cộng đồng tập trung vào nhu cầu của người dân và cộng đồng với các dịch vụ xã hội. Nhấn mạnh sự phân cấp quyền lực, sự hợp tác, mạng lưới, sự tham gia của cộng đồng và đặc biệt là trao quyền, tăng quyền cho cộng đồng trong quá trình giải quyết vấn đề (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr.
Công việc của một nhân viên PTCĐ bao gồm làm việc với các cá nhân, nhóm và tổ chức cộng đồng là phương pháp chính của CTXH; nghiên cứu CTXH, hành động xã hội và quản lý phúc lợi xã hội như là những nghiên cứu thứ cấp về can thiệp cộng đồng. Can thiệp bằng các hoạt động thông qua cá nhân và nhóm vì lợi ích rộng lớn hơn của cộng đồng, không chỉ giới hạn trong thực hành vĩ mô của CTXH mà kết hợp các thực hành vi mô, trung mô trong CTXH. Do đó, phát triển cộng đồng dựa vào tất cả các phương pháp CTXH trong bối cảnh cộng đồng với sự tham gia tích cực của cộng đồng để cộng đồng hoạt động hiệu quả. Như vậy, phát triển cộng đồng là một phương pháp lý luận - thực hành CTXH chuyên nghiệp, áp dụng cho tất cả các lĩnh vực CTXH, trong đó cộng đồng là cơ sở để can thiệp và sự tham gia của cộng đồng quyết định sự thành bại.
Theo đó, khái niệm “phát triển cộng đồng” có thể được hiểu là “việc áp dụng kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị CTXH; và việc áp dụng triết lý và phương pháp CTXH; trong lĩnh vực công tác cộng đồng hoặc thực hành cộng đồng” (Mini Pradeep, Sathyamurthi Karibeeran, 2017, tr. Từ những kết quả trên có thể thấy, phát triển cộng đồng có thể được sử dụng để chỉ hoạt động CTXH chuyên nghiệp với cộng đồng nhằm nhấn mạnh tính độc đáo của nó bằng cách sử dụng tiền đề cơ bản về kiến thức, thái độ, kỹ năng và phương pháp CTXH đối với các loại hình cộng đồng khác nhau. Thông qua tổng quan trên chúng ta thống nhất được thuật ngữ sử dụng là CTXH với cộng đồng và cách tiếp cận trao quyền, sự tham gia của người dân trong các vấn đề. Ở Việt Nam, đa số các nghiên cứu trước đây về PTCĐ gắn với việc triển khai hoặc đánh giá kết quả các chương trình, dự án phát triển, mà chưa nghiên cứu sâu, toàn diện về PTCĐ trên tất cả các chiều cạnh.
Trong những năm gần đây, PTCĐ được tiếp cận và đề cập như là 1 trong các phương pháp can thiệp khoa học tích hợp, liên ngành (trong đó 2 ngành chủ đạo là xã hội học và tâm lý học), một lĩnh vực nghiên cứu của xã 16 hội học và 1 số ngành khoa học khác, được đưa vào giảng dạy trong một số trường đại học, cao đẳng, trung cấp, nên đã có các giáo trình, tài liệu chuyên môn, đồng thời cũng bắt đầu được một số chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý nghiên cứu trong các công trình khoa học, đề tài nghiên cứu thực tiễn trong những phạm vi, lĩnh vực, địa bàn, đối tượng cụ thể. Có thể điểm tên 1 số tài liệu và công trình tiêu biểu liên quan tới vấn đề cần nghiên cứu, trong đó có những công trình mang tính lý luận, đặt nền tảng lý thuyết về PTCĐ, cụ thể như sau: Từ lý thuyết tiếp cận và phương pháp trong công tác xã hội, tác giả Nguyễn Hồi Loan và Nguyễn Thị Kim Hoa đã đề cập tới các hướng tiếp cận làm việc trong công tác xã hội. Bên cạnh mô tả công tác xã hội với cá nhân, công tác xã hội với nhóm, tác giả và cộng sự đã trình bày một số nội dung công tác xã hội trong phát triển cộng đồng (Dẫn theo, Trịnh Văn Tùng và cộng sự, 2012:118-127). Đặc biệt, các tác giả và cộng sự đã giới thiệu 2 cách tiếp cận cộng đồng cơ bản: Cách tiếp cận từ dưới lên là cách tiếp cận dựa vào nhu cầu và quyền con người, người dân được hỗ trợ để xác định, lựa chọn vấn đề cấp bách nhất của mình nhằm xây dựng quy trình giải quyết nó.
Cách tiếp cận này phát huy tốt quyền dân chủ, tính linh hoạt, tính sáng tạo cao và đặc biệt sự tham gia tích cực, chủ động, tự giác của người dân, sự hiệu quả trong việc thực hiện các kế hoạch cải thiện, nâng cao đời sống do chính cộng đồng kiến tạo phù hợp với bối cảnh, điều kiện, năng lực của họ. Cách tiếp cận từ trên xuống, theo đó, dựa vào các đề xuất của các chuyên gia, nhà quản lý, cán bộ chuyên môn, chính quyền (trung ương và địa phương) đưa ra những quyết định chính sách, mang tính chỉ đạo, để từ đó mọi tác nhân ở phía dưới theo hệ thống đều phải thực hiện theo những công thức, khuôn mẫu phát triển cộng đồng đã được ấn định. Cách tiếp cận này bộc lộ một số điểm hạn chế như: Tính chủ quan, áp đặt cao, tính thực tiễn thấp, làm hạn chế sự sáng tạo của từng cộng đồng; bộc lộ tính quan liêu, duy ý chí, chủ quan của nhà quản lý và chủ thể ra quyết định chính sách vì tin vào logic hình thức; sự tham gia của cộng đồng vào các chương trình, dự án phát triển còn hạn chế. Các tác giả cũng giới thiệu 7 nguyên lý phát triển cộng đồng (vừa với tư cách là một khoa học liên ngành, vừa là một hoạt động thực tiễn).